Skip to main content

Full text of "Pad Dubrovnika"

See other formats


Digitized by the Internet 


Archive 






in 2013 









http://archive.org/details/paddubrovnika01vojn 



DR LUJO KNEZ VOJNOVIC!; 

PAD 
DUBROVNIKA 

U SLOBODI JE SRECA. 

TUKIDID. 



KNJIGA PRVA 
(1797.-1806.) 



603538 
7. 5. 5-6' 



KNJIGA PRVA 
(1797.-1806.) 



( 



Manibus 
Patrum 
Sub Cypressis 
Tubae Sonitum Expectantium 
Saeculo 
A Reipublicae Interitu 
Vertente 
Sacrum 
MDCCCVIII— MCMVIII. 



Predgovor. 



Imena pobjeda i osvajanja zabiljezenijeh na 
pariskom Arc de Triomphe — uslavu jednoga 
jedinoga covjeka, jedan po jedan, kao u ne- 
kakvoj giganticnoj igri, izlaze na poziv mrtvijeh. 
Doskora ce i slova koja sacinjavaju romansko 
ime „Raguse** uklesana na onaj slavoluk izaci 
na javu u vrtoglavoj galeriji stogodisnjica 
kojima obiluje ovaj vijek. Od svijeh onijeh 
imena te sacinjavaju sastavni i presudni dio 
istorije nasega vremena, nas neposredno in- 
teresuje ono samo. Ubrojeno u katalog sto- 
tina pobjeda covjeka koji je simbolizovao 
Energiju u onome sto ta rijec ima od prirode 
cudesa, ovo ime, sto prolaznici Champs Ely- 
sees-a mogu svaki dan da procitaju, nije po- 
bjeda kojom taj covjek moze da se ponosi. 
S njom je hronoloski pocelo Cezarovo mahni- 
tanje. Ponistavanje nasega slobodnoga za- 
vicaja bi prvi znak njegove bolesne volje, 
njegove zegje za svjetskom samodrzavnoscu, 
njegove nestrpeljivosti da saslusa glas ra- 
zuma i pravde koji ga dovedose do katastrofa 
za koje se ne moze da nagje dostojna rijec. 
Ovaj dogagjaj u Napoleonovoj epopeji zaista 
neznatan, svjedoci ipak na kantaru moraine 



X 



istorije one epohe za pocetak pomrcine, za 
kvarenje ravnoteze u Cezarovoj glavi. Kao 
pogubljenje onoga albanskoga ribara, o kome 
negdje govori Chateaubriand, dutljivo, ali mocno, 
oznacuje deviaciju genija, daleku pripremu 
na neizrecive i strasne iduce odmazde. Zau- 
zece Dubrovnika ujedno je zanimljiva epizoda 
istocne Bonapartove trke, etapa na njegovu 
putu za basnoslovnu Carevinu svijeta za koju 
nahogjase kao preduslov osvajanje nekadasnje 
monarhije Velikoga Macedonca. 

Za nas pak, propast Dubrovacke Drzavice 
znaci nesto drugo i nesto vise : znaci prekid 
tradicije koja nas vezivase sa postanjem slo- 
bodnijeh opcina, sa gragjanskijem zivotom slo- 
bodne i kulturne Evrope, gubitak jedinstve- 
noga pristana u kome nase pleme, za cudo 
bogato intelektualnim energijama, a oskudno 
drzavnim koncepcijama, zastupano bjese pred 
civilizacijom i mnogostrucnim interesima, ide- 
jama i strujama novijeh vremena. U onaj 
kobni dan, brutalna je ruka centralisticne Re- 
volucije ponistila nasa vlasteoska pisma, uta- 
manila je hiljadugodisnji uspjeli politicki po- 
kusaj jedne prosvijetljene, radne i korisne 
vlasteoske i gragjanske klase. I tako je nase 
pleme, po povracaju Napoleonske bujice, ostalo 
bez svoga ucitelja i najpitomijega svoga pred- 
stavnika, da strahuje i da se mucno probija 
ili kroz surovi i sterilni feudalizam ili kroz 
neproduktivno i materijalisticno demagostvo. 



XI 



Sve ovo i jos vise, o cemu cemo zasebno pro- 
govoriti, daje propasti Dubrovnika osobito neko 
obiljezje, znacaj koji prelazi granice obicnog 
istorijskog dogagjaja i koji duboko zasijeca 
put i sudbinu nasega dvoimenoga naroda. 

Nase djelo obuhvata sva tri akta dubro- 
vacke tragedije : 1806 — 1808 — 18 14. Mi smo 
ga mahom napisali na direktnijem savreme- 
nijem izvorima, ne vodeci racuna o dosada 
stampanijem publikacijama (osim stampa- 
nijeh dokumenata) koje su ili proste 
kompilacije, ili registrovanje fragmenata oral- 
nijeh tradicija ili najzad, kao u Francuza 
Pisanija, uz prkos prilicnoj dokumentaciji, 
izvrtanje i sakacenje istorijskijeh spomenika 
i apologija zakobinske najezde. 

Istorija pada Re publike istorija je jednoga 
brodoloma. Prije konacne propasti broda sa 
zastavom Svetoga Vlaha, kapetani, mrnari, 
putnici bacise sve sto je moglo lagju da op- 
tereti. Potom potonuse. Pridosli stanovnici, 
koristeci se srednjevjekovnim „Strandrechtom'*, 
razasuse ostatke. Mi evo sad, nakon sto go- 
dina, ispisujemo povijest toga brodoloma na 
ostatcima koje je more izbacilo na zale ili 
koji lezahu amo tamo razasuti po tugjim 
krajevima. Kakav zanimljiv dokumenat za- 
tvoren je mozda jos negdje u kakovoj boci, 
zaboravljen ili ostavljen od utopljenika, ali, 
to se — govorimo, dakako, o dokumentima 
izredne vaznosti — samo slucajem moze naci. 



XII 



Sto godina nakon pogibije, kad se o torn 
dogagjaju, o kome nam nasi djedovi, kao 
ocevidci, pricahu i njim naslagjivahu, ali i 
koprenom sjete dodiravahu mladenacke nam 
duse, kad se o tom dogagjaju prica kao o mnogo 
udaljenijoj stvari, kad su interesi i zauze- 
tosti publike odavna krenuli sasvijem dru- 
gijem putem, kad se sve promijenilo, porusilo 
i prisilno zaboravilo, tada je doista ne malo 
cudo da se na osvitu od XX. vijeka jos i 
ovoliko sacuvalo. 

Niko, dakle, vise od nas ne osjeca praznine 
ovoga djela. Ima, razumije se, i takovijeh 
koje bi se mogle u grijeh upisati i samome 
piscu. Ali promisle li citaoci na prostranost, 
a gotovo se i moze reci beskrajnost, isprava 
i knjiga o onom vremenu, beskrajnost koja 
tako tacno odgovara radu Onoga kome je 
jedan moderni istoricar nadjenuo sretni epitet : 
,,Bezgranicni*^ (der Grenzenlose) ^ tada ce nam 
citaoci ljubazno i svijesno oprostiti praznine, 
nezaokruzenosti, netacnosti koje se i u dje- 
lima svjetskoga glasa, a sta vise u ovim 
skromnim stranicama , napisanijem u uda- 
Ijenosti od velikijeh evropskijeh centara, pri- 
mjecavaju, ali i prirodno objasnjavaju. 

Duzni smo, na posljetku, spomenuti ne- 
koliko lica koji nam ne samo olaksase posao, 
nego upravo bez kojijeh mi ne bismo u sa- 



August Fournier. 



XIII 



dasnjijem prilikama bili mogli ni stvoriti neku 
zaokruzenu cjelinu. 

U prvom redu, preugodna nam je duznost 
blagodariti nasemu dugogodisnjemu mnogo- 
uvazenome prijatelju, Preuzvisenome gospo- 
dinu c. ruskom pravom tajnom savjetniku 
Konstantinu A. Gubastovu, pregjas- 
njem c. ruskom poslaniku na Cetinju, u Beo- 
gradu i kod Vatikana, sadasnjemu prvome 
pomodniku ministra inostranijeh djela, cijoj 
ljubaznosti i zainteresovanju za nase djelo 
dugujemo sve ruske dokumente i dobar dio 
francuskijeh. S njime smo cesto raspravljali 
o Napoleonovoj politici na Istoku i o prego- 
vorima u Parizu i u Tilzitu i on nam je, drago- 
cjenom izmjenom misli, znatno olaksao trud. 

Simpaticne ure koje provedosmo u De- 
cembru 1905. u Aprilu i Maju 1907. u c. kr. 
dvorskom i drzavnom arhivu u Becu, blago- 
dareci preljubaznom prijemu i liberalnosti sa- 
dasnjega upravitelja ovoga uglednoga arhiva, 
gosp. dvorskog savjetnika Dra. Winter a, 
ne cemo nikada zaboraviti. 

Najzad, kako smo veci dio ove knjige 
konacno izradili u Sofiji od Decembra 1906. 
do Marta 1907. mi smo u Narodnoj Biblioteci 
bugarske prijestonice nasli sve one knjige koje 
bi drukcije bili morali traziti iz inostranstva i 
dobiti ih teskom mukom. Gg. Z a i m o v, biblio- 
tekar, i P. S 1 a v e i k o v, podbibliotekar, olaksali 
su nam ovu stranu rada, najljubaznije porucujuci 



XIV 



za Narodnu Biblioteku sva ona istorijska i 
diplomatska djela koja u Biblioteci nedostajahu. 

Jos imamo da blagodarimo gospodinu Prof. 
Dru Konstantinu Jireceku, kome 
dubrovacka istorijografija toliko duguje, a pisac 
ovijeh redaka u svakom pogledu neizmjerno, 
na ispisima iz c. kr. vojnoga arhiva u Becu 
gdje, uz prkos gotovosti upravitelja arhiva 
c. kr. podmarsala pi. Vojnovica, nijesmo, 
iz nedostajanja vremena, dospjeli da sami ra- 
dimo. 

Na citaocima ostaje izricanje presude da 
li smo do kraja i savjesno ispunili nas zadatak. 
Za nas on nije nista drugo bio nego li prosto is- 
punjavanje jedne gragjanske i narodne duznosti 

U Sofiji, 

Oktobra 1907. 



Post-Scriptum. 

Pod kraj ove stote obljetnice, prinugjeni 
smo nadodati ovome predgovoru kratki i za 
nas same neocekivani zaglavak. 

Svecanost istorijskoga momenta i dosto- 
janstvo nase knjizevnicko ne dozvoljavaju nam 
da na ovome mjestu, ni u ovoj knjizi, iz koje 
se izvijaju bolne odista, ali samo visoke us- 
pomene, ispricamo peripetije nasega ruko- 
pisa — koji jos u Decembru 1907. dozrio bjese 



XV 



za stampu — ni razocaranja koja smo, u 
torn pogledu, dozivjeli, ako hi nas to pricanje 
i potpuno opravdalo od prijekora da je ovo 
djelo tek sada ugledalo svjetlo, a ne, kako 
smo stalno racunali, jos u pocetku ove zna- 
menite godine. 

Bice dovoljno da recemo, kako vec poci- 
masmo da klonemo u nadanju e ce ovo djelo 
mo6i skoro izaci pred citalacku publiku, kad 
nam, po sreci, jedan visokonaobrazovani clan 
kr. vlade izjavi svoju pripravnost da djelu 
osigura zemaljsku potporu. 

Tako i bi. Predstojnik odjela za bogostovje 
i nastavu , Presvijetli Gospodin Dr. Fer- 
dinand pi. Mixich, blagoizvoli dosuditi 
piscu munificentnu potporu za izdavanje ovoga 
djela, a Preuzviseni Gospodin Ban, P a v a o 
barun Rauch, blagoizvoli i8. Avgusta 
ratifikovati ovo rjesenje. 

Ako je, dakle, ovo djelo moglo ugledati 
svjetlo dana, na tome pisac ima iskljucivo i 
najtoplije da blagodari kr. zem. vladi, u licima 
Svijetloga Bana i Predstojnika odjela za Bo- 
gostovje i Nastavu. Oni su tim odista libe- 
ralnim aktom zaduzili ne toliko jednoga pisca, 
koliko dubrovacku istorijografiju, kojoj su ove 
stranice vrlo skromni prilog i uopde istorijsko- 
diplomatske, u ovom dijelu nasega naroda 
tako zanemarene, a tako korisne, nauke. 

U Zagrebu, 

Avgusta 1908. 



PREGLED SADR2INE. 



K n j i g a P r v a. 
(1797 — 1806) 



Glava I. 

Bonaparte. 
(1797— 1805) 

L Francuska Revolucija i Dubrovnik. — 
Spoljna politika Revolucije, i. — Odnosi evropskijeh Republika 
sa Francuskom, 2. — Dubrovnik za francuskoga Terora, 5. — 
Unutrasnje stanje Dubrovnika, 14. — Neutralnost godine 
1793 — 1796, 16. — Dubrovacko predstavnistvo u Parizu, 19. — 
Direktorij, 21. — Uspostavljaju se diplomatski odnosi sa Fran- 
cuskom, 22. — Bonaparte u Italiji, 23. — Leoben ; Austrija u 
Dalmaciji i Boki Kotorskoj, 24. — Bonaparte se zauzimlje za 
Republiku, 25. — Thugutove instrukcije Thurnu, 27. — Misija 
francuskoga admirala Brueysa u Dubrovnik, 28. — Afera Co- 
meyras (1798), 29. — Republika nastojava u Carigradu da En- 
gleska posalje svoje brodove u Jadransko more, 30. — Bonaparte 
u Misiru ; koristi neutralne dubrovacke zastave, 32. — Kona- 
voska buna, 33. 

II. Dubrovnik na osvitkuXIXvijeka. Unutrasnje 
stanje Dubrovnika, 35. — Republika Jonskijeh Ostrva, 40. — - 
Murat, 42. — Englezi prema dubrovackoj neutralnosti, 44. — 
Bonaparte i Turska, 45. — Sebastianijeva misija, 46. — 
Napoleon Car ; Bruere des Rivaux ponovno akreditovan kod Re- 
publike, 48. — Austrija i Dubrovnik, 49. — Strahovanja Re- 
publike od austrijskijeh osnova, 50, — Akcija Miha pozovica, 52. 

* 



XX 



III. Austerlitz. Obnova diplomatskijeh odnosa sa 
Austrijom 67. — Timoni, 58. — Programaticna izjava Napoleo- 
nova, 61. — Napoleonov rat s Austrijom i Rusijom, 63. — 
Talleyrandov plan, 64. — Boj kod Austerlitza, 65. — Pregovori, 
66. — Pozunski mir, 67. 

Glava II. 

Ante Porta 8. 
(26. Decembra 1805 — 27. Maja 1806). 

I. Izvrsenje Pozunskoga ugovora. Stanje par- 
tija u Dubrovniku god. 1806, 63. — Francuske agitacije, 73. — 
Republika cestita Napoleonu, 75. — Upecatak Pozunskoga ugovora 
u Dubrovniku, 76. — Senat Talleyrandu, 77. — Predaja novijeh 
oblasti Francuskoj, 78. — Molitor okupira Dalmaciju, 80. — Austrija 
trazi zajam od Republike, 83. — Pripreme za prolaz francu- 
skijeh trupa kroz Dubrovnik, 84. — Vijecanje Senata, 85. — Misija 
Toma Baselja i Marojice Zlatarica, 86. — Njihove instrukcije, 87. 

II. Rusi i Kotorska afera. Pregovori Republike sa 
Sankovskim, 88. — Fonton i Sankovsky, 89. — Strahovanje od 
crnogorskoga pohoda, 90. — Misija Sigizmunda Sorga (4. Marta), 
93- — Senat trazi intervenciju Vladike Crnogorskoga, 95. — 
Sankovskove punktacije (6. Marta), 96. — Fonton brani Republiku, 
97- — Vojnoviceva misija, 99. — Fontonova intervencija kod 
Czartoryskoga, 102. — Predaja Kotora Rusima, 103. 

III. Molitor i Republika. Pregovori poslanika sa 
gjeneralom Molitorom, 106. — Molitor i Ghisilieri, 109. — Ponovni 
pregovori sa Molitorom, 110. — Molitor trazi zajam. iii — 
Ghisilieri u Makarskoj, 112. — Odgovornosti u Kotorskoj aferi, 
113- — Posljednji pregovori sa Molitorom. 118. — Senat vije6a 
o zajmu ; uputstva poslanicima, 120. — - Uspjeh misije Baselji- 
Zlataric, 123. 

IV. Kotorska afera u evropskoj diploma- 
ciji. Austrija i Rusija poslije Austerlitza, 125. — Politika kneza 
Adama Czartoryskoga, 126. — Austrija se pravda u Parizu za 
Kotorsku aferu, 131. — Napoleonove deklaracije, 132. — Ra- 
zumovsky i Stadion, 134. — Pogledi Rusije na Dubrovnik, 135. — 
Czartoryskove instrukcije poslaniku Italinskome u Carigrad, 136. — 



XXI 



Czartoryskovo drzanje odnosno Kotorske afere, 137. — Napole- 
onove izjave u zakonodavnome tijelu, 140. 

V. Raymondova misija. Raymond, sekretar po- 
slanstva u Stuttgartu, postavljen za otpravnika poslova u Du- 
brovniku, 141. — Talleyrandove instrukcije, 142. — Car nakon 
Austerlitza, 147. — Raymond ostaje u Parizu, 159. — ,,Moniteur 
Universel" o Kotorskoj aferi, 150. — Aprilski dogagjaji, 152. — 
Molitor trazi kartu Dubrovacke Drzave, 153. 

VI. OkoKotora. Situacija mjeseca Maja, 154. — Austrija 
se trudi da primiri Napoleona, 155. — Napoleon trazi Kotor od 
Austrije, 156. — Rusija uporno drzi Kotor, 157. — Primorana 
polozajem Austrije, naregjuje da se Boka preda, 159. — Rusija 
trdzi od Austrije izjasnjenje, 161. — Rusija se oprasta sa bokeskim 
narodom, 163. 

VII. Napoleonovo rjesenje. Senat saznaje za 
Napoleonove planove, 164. — Napoleon naregjuje Princu Eugenu 
da Lauriston zauzme Dubrovnik (6. Maja), 165. — Vincentova 
audiencija kod Napoleona, 168. — Talleyrand objasnjava Porti 
Carevo rjesenje (16. Maja) 169. — Optuzba krsenja neutralnosti, 
171. — Odnosi Republike prema Rusima, 173. — Nove Talley- 
randove instrukcije Raymondu, 174- — Gjeneral Lauriston 
krede se za Dubrovnik, 176. 

VIII. Pred vratima. Senat saznaje da je Lauriston 
usao u dubrovacku teritoriju, 177. — Vijecanja sa Fontonom, 
173. — Vijecanje Senata, 179. — Misija Toma Baselja i Karla 
Natalica Lauristonu, 180. — Lauristonov put, 182. 

Glava III. 
M a r s i 1 j e z a. 
(27. Maja — 6. Jula 1806.) 

I. O k u p a c i j a. Lauriston pred vratima, 188. — Ulaz, 189. 
— Proklamacija, 190. — Protestacija turskoga predstavnika, 192. 
Lauriston trazi kontribuciju, 193. — Rekvizicije, 194. — Incident 
sa turskim prahom, 197. — Lauristonova prepiska sa vladom, 
198. — Prekinuce diploma tskij eh odnosa sa Rusijom, 202. 



XXII 



II. O k u p a c i j a (produzenje). Je li se Dubrovnik mogao 
braniti ?, 206. — Abdikacija Staroga Rezima, 210. — Nije bilo 
tajnoga sporazuma, 211. — Fonton brani Dubrovnik od ove 
optuzbe, 212. — Ruska pasivnost, 214. — Prvi dnevi okupa- 
cije, 217. 

III. Okupacija Dubrovnika i Evropa. Talley- 
randova objasnjenja Porti, 219. — Sebastianijeva misija u Cari- 
grad, 221. — Drzanje Rusije, 223. — Drzanje Austrije, 227. — 

Times", 230. 

IV. Prve nevolje. Lauristonova nespremnost, 231. — 
Ruska blokada, 234. — Crnogorski pokret, 235. — Broj rusko- 
crnogorske opsadne i francuske vojske, 237. — Nedostajanje je- 
dinstva u saveznickoj vojsci, 239. 

V. O p s a d a. Prva carkanja, 240. — Ulaz crnogorske vojske, 
241. — Senjavin i Vladika u Cavtatu, 242. — Lauriston se zali 
na crnogorsko-ruski nacin ratovanja, 244. — Boj na Brgatu (17. 
Juna), 245. — Lauriston zatvoren, 247. — Dubrovnik pod 
ratnim zakonom, 249. — Protestacija turskoga predstavnika, 
250. — - Senat trazi kapitulaciju, 251. — Bombardovanje, 252. — 
Rusko-francuski pregovori ; izjalovljeni, 233. — Ponovni prego- 
vori ; propadaju, 236. — Bombardovanje se produzuje, 258. — 
Obrt u Vladicinom drzanju, 259. — Senjavin, 261. — Njegov 
sukob sa knezom Vjazemskim, 262. — Produzenje bombardo- 
vanja ; stanje grada, 267. — Posljednji pregovori, 270. — - Ispadi 
garnizona ; pljacke, 271. — Bezizlazna situacija, 272. — Senat 
ponovno trazi kapitulaciju, 273. 

VI. Oslobogjenje. Molitorov mars, 275. — Napad na 
saveznicke pozicije, 276. — Odstup saveznika, 277. — - Grad 
oslobogjen, 283. — Vojne odgovornosti, 285. — Senjavin ostavlja 
razbojiste, 288. — Lauristonova proklcunacija (8. Jula), 289. — 
Stete nanesene Dubrovniku od saveznika, 291. — Odgovornosti, 
292. — Pljacke, pozari, ubistva, 296. 

VII. Nakon vihra. Senat pise Napoleonu, 300. — Ray- 
mond u Dubrovniku, 301. — Rusi i Crnogorci, 303. — Rusija 
ponovno naregjuje predaju Kotora, 304. — Budbergova uputstva 
Razumovskome odnosno Dubrovnika i Kotora, 306. 



XXIII 



Glava IV. 

Oubrilov Ugovor. 
(Jul — Decern bra 1806.) 

I. Francusko-ruski sporazum, Aleksandar salje 
d'Oubrila u Pariz, 312. — Pregovori sa Engleskom, 313. — Austrija 
trazi Dalmaciju, 314. — Talleyrand i Oubril, 318. — Dubrovnik, 
objekt kompenzacije za Napuljskoga Kralja, 319. — Talleyrand 
predlaze Oubrilu primirje, 322. — Oubril potpisuje ugovor, 323. 
— Uslovljen povratak nezavisnosti Republike, 324. 

II. Pred ratifikacijom. Talleyrand saopstava Ray- 
mondu priznanje nezavisnosti Republike, 325. — Napoleon na- 
regjuje Eugenu da se drzi Dubrovnik, 326. — Kako Napoleon 
shvaca Oubrilov ugovor, 328. — Shvatanje polozaja u Becu, 
331. — Situacija u Boki ; Senjavin odrice predaju Kotora, 332. 

III. Neratifikacija ugovor a. Uzbugjenje u Ru- 
siji ; Aleksandar odrice ratifikaciju, 336. — Austrija, 340. — 
Engleska, 341. — Napoleon suproc novome polozaju, 343. — 
Dubrovnik zaboravljen, 346. — Napoleonove mjere usljed nera- 
tifikacije, 347. 

IV. Finansije Dubrovnik a. Stanje u Dubrovniku, 
349. — Bouvier du Molart, 350. — Austrija sokoli klonule du- 
hove, 352. — Finansije Republike, 353. — Napoleon obecava 
Republici pripomoc, 362. — Ne ispunjuje obecanje, 363. 

V. Carigrad — Pariz. Lauristonovo pasovanje u Du- 
brovniku, 365. — Stanje teritorije, 367. — Neutralnost zastave, 
367. — Jena, 368 — Senat rjesava misiju u Pariz, 369. — 
Antun Sorgo, 370. — Instrukcije Sorgu, 374. 



Isprave. 



Glava I. 

I. Comeyrasovo pismo Republici 25. Jula 1798, 379. 

II. Napoleon Republici 23. fructidor An XII (10. Septembra 
1804) Aix-la-Chapelle, 382. 

III. Frano II Republici, Bed, 7. Decembra 1802, 383. 

IV. Napoleon Republici, Stupinigi, 28. Aprila 1805, 394. 

Glava II. 

V. Dubrovnik, 11. Marta 1806: Orsat Bon da, minis tar ino- 
stranijeh djela Republike, ruskome gjeneralnome konsulu Fon- 
tonu ; — Fonton ruskome komesaru u Boki Kotorskoj Sankov- 
skome ; — Fonton vladi Republike, 385. 

VI. Izvjestaji pukovnika Pozzo di Borgo knezu Czartorv- 
skome, 392. 

VII. Bee, 19. Marta 1806: Graf Stadion barunu Vincentu. 
austrijskome poslaniku u Parizu, 399. 



Glava III. 

VIII. Dubrovnik, 28. Maja 1806 : Proclamation du general 
Lauriston, 401. 

IX. Fiume (Senjska Rijeka) 30. Juna 1806: Fonton knezu 
Adamu Czar tor yskome, 403. 

X. The Times, Tuesday, June 24, 1806 : 405. 



XXVI 



XI. Iz prepiske grafa Razumovskoga, c. ruskog ambasadora 
u Becu sa knezom Czartoryskim, barunom Budbergom i S. 
Sankovskim (1806 — 07), 406. 

XII. Dubrovnik, 8. Jula 1806 : Proclamation du general 
Lauriston, 413. 



Izvori. 



A. 

N e s t a m p a n e isprave: 

Dubrovacki Drzavni Arhiv (D. D. A.): 

Narocito: Zap'snici Senata 1806 — ^1808, Lettere di Levante 
e di Ponente 1806 — 1808 i mnoge druge isprave koje ce se kroz 
radnju citovati. 

Becki Dvorski i Drzavni Arhiv (B. D. A.): 

Depese gjeneralnoga konsula Ivana Timona (Original- 
Berichte des k. k. General Consuls in Ragusa Timoni) 1805 — 1809 
(depese su na francuskome jeziku) ministrima inostranijeh djela 
grafu Koloredu (Colloredo) i gram Stadionu. 

Prepiska barona Vincenta, izvanrednoga poslanika u Pa- 
rizu, sa grafom Stadionom, 1806. 

Prepiska grafa Metternicha, poslanika u Parizu, sa grafom 
Stadionom, 1806. 

Petrogradski Arhiv Ministarstva Inostra- 
nijeh D j ela (R. D. A.): 

Correspondance du Princj Czartoryski et du baron Budberg 
avec le Comte Razoumowsky, ambassadeur a la Cour de Vienne, 
1806 — 1807. 

Correspondance du Prince Czartoryski avec Mr. Italinsky, 
ambassadeur a Constantinople, 1806. 

Rapports de Mr. Fonton, Consul General a Raguse, au 
Prince Czartoryski 1806. 

Lettres de 1' Amiral Seniavine au Comte Andre R azo- 
umowsky, ambassadeur a Vienne 1806 -1807 Campagnes — 
France — 1806. 



XXVIII 



Rapports de 1' Amiral Seniavine a 1' Empereur Alexandre 
I-er 1806 — 1807 Campagnes — France — 1806. 

Pariski Arhiv Ministarstva Inostranijeh 
D j e 1 a (P. D. A.) : 

Memoires et Documents, Autriche (Raguse). 

Pariski Archives Nationales: 

Documents A. F. IV. 

BeCki Kriegs-Archiv (B. K. A.). 
Biblioteka Male Brace u Dubrovniku. 
Arhiv Natali u Dubrovniku. 
Arhiv Dubrovacke Opcine. 



B. 

Zbornici i stampane isprave: 

Correspondance de 1' Empereur Napoleon 
I-er, Paris, 1858 — 1870, 32 knjige in — 4. 

Lecestre — Lettres inedites de Napoleon I-er, Paris, 1897. 

L. de Brotonne — Lettres inedites de Napoleon I-er, 
Paris, 1898. id. Nouvelles lettres inedites Paris, 1903. 

Dr. M. Gavrilovic — Ispisi iz Pariskih Arhiva, Beograd, 
izd. kr. srpske Akademije, 1904. (cir.) 

Comte d'Angeberg — Le Congres de Vienne et les 
Traites de 181 5, Paris, 1864, 4 knjige. 

Kliiber — Acten des Wiener Congresses, Erlangen, 1815, 
9 knjiga. 

Tracevski — Diploma tski odnosi Rusije sa Francuskom 
za Napoleona I., izd. Imperat. Ruskoga Istorijskoga Drustva, 
Tom III. 1805 — 1806, Tom IV. 1807 — 1808 Petrograd, 1892 — 1893 
(ruski). 

F. de Martens — Recueil des Traites et Conventions 
conclus par la Russie avec les Puissances Etrangeres, Tome XIII, 
Traites avec la France 1717 — 1807, Petersbourg, 1902. 

Appendini — Giornale (1806 — 1807) izd. Nagy i Ko- 
lendi<5, Dubrovnik, 1906. 



XXIX 

Makusev — Materijali za istoriju diplomatskijeh odnosa 
Rusije sa Dubrovackom Republikom, Moskva, 1865 (ruski). 

Francesco Bona — Memorie suirinsurrezione del 18 13, 
ed. Gelcich, Wien, Ceroid, 1882. 

Memoires et C o r r e s p o n d a n c e politique et 
militaire du Prince Eugene, publics, annotes et mis 
en ordre par A. Du Casse — Paris — 1858 — 10 knjiga. 

C. 

D j e 1 a: 

A. Fournier — Napoleon I. Eine Biographie. Wien- Leipzig, 
Tempsky-Freytag, 1906, zweite Auflage, 3 knjige. 

Prof. Sloane — Life of Napoleon Bonaparte, New- 
York- London, The Century Co., 1905, 3 knjige. 

A. S o r e 1 — L' Europe et la Revolution Fran^aise. S e p- 
tieme Partie: Le Blocus Continental et le Grand Empire 
(1806 — 1812) Huitieme Partie: La Coalition, les Traites 
de 1815 (1812 — 1815) Paris, Plon, 1904. 

E. Bourgeois — Manuel historique de Politique Etran- 
gere. Tome II, Les Revolutions (1789 — 1830) Paris, Alcan, 1904. 

D r i a u 1 t — La politique orientale de Napoleon (1806 — 1808) 
Paris, Alcan, 1904. 

P i s a n i — La Dalmatie de 1797 a 1815, Paris, Picard, 1893. 

Memoires du Marechal Marmont, due de Raguse, 
de 1792 a 1841, Paris, 1857 (II. i III. knjiga). 

Due de Sorgo ^ — Fragments sur I'histoire politique et 
litteraire de I'ancienne Republique de Raguse et sur la langue 
slave, Paris, Porthmann, 1839. 

Ostala 6e se djela (Kovalevsky, Aulard, Masson, Wertheimer, 
Krones, Debidour, Dufourcq, Gervinus, Zinkeisen itd.) citovati 
u tekstu. 



GLAVA PRVA. 

BONAPARTE. 

(1797—1805.) 



\ 
I, 



Glava prva. 
I. 

Francuska Revolucija prekide samo u kazuistici 
tradicije Staroga Rezima. U stvari ona spokojno 
produzi politiku ,,drzavnoga interesa", politiku diobe 
Poljske i rata za austrijsko nasljedstvo. Stara Evropa 
dijeljase i sjeckase narode u ime istorijskijeh prava, 
revoluciona Francuska municipalizovase i ukidase 
suverenstva u ime slobode naroda i rata kraljevima. 
Dok su stare Republike van granica njezinijeh pla- 
nova, koje je ona izvadila iz kartona Staroga Re- 
zima, ona im ne ce dosagjivati. Njezini ce agenti 
samo pronositi novo evangjelje ,,covjecjih prava". 
Ali cim Mleci , sticajem prilika, postadose pred- 
metom ,,kompenzacije" i ,,tranzakcije", gjeneral 
Bonaparte, poslusan glasu monarhicne tradicije i 
tajnijeh namjera Direktorija, izbrisace ih, bez us- 
tezanja, iz reda nezavisnijeh drzava. Kazace mle- 
tackome Senatu : ,,Vasa je vlada zastarjela", ali ce 
zastarjeiu vladu predati monarhiji koja bijase u 
Evropi inkarnacija anti-revolucione politike. Pro- 
hujace deset burnijeh godina. Car Napoleon, zabora- 
vivsi obecanja gjenerala Bonaparta, trebace jedan 
predmet ,,kompenzacije" i ,,garancije" protiv Ru- 
sije i unistice Dubrovnik. Republikanski i 
aristokratski harakter jadranskijeh drzava 

L. Vojnovid, Pad Dubrovnika. ^ 



2 Odnosi evropskijeh Republika sa Revolucijom. 



ne ce imati presudna znacaja u ovom postupanju 
starijeh monarhija, ni nove Francuske. Stari Rezim 
nije imao predradsuda protiv Republika kao ne- 
monarhicnijeh oblika vladanja. Revolucija, uz prkos 
njezinim deklamacijama protiv aristokracija i oligar- 
hija, ne de prijekim okom gledati na Republike 
kojima vladaju aristokrati. Sta vise, pod uticajem 
klasicnijeh reminiscencija , ona ne ce vidjeti u 
njima nego carobnu rijec : Republika, ne 
mareci za provalinu koja postoji izmegju same sebe, 
Sjevero-Americke Republike i Mletacke, Gjenoveske, 
Dubrovacke. Robespierre, taj tipicni predstavnik 
Revolucije, nije mario da sazna sto su te Republike 
i kakve su mogle da budu zajednicke njihove veze 
sa Republikom u Francuskoj. Njemu, kao i svim 
ostalim kolovogjama Velikoga Pokreta, bijase dosta 
da se one vlade tako zovu, pa da budu Francuskoj 
saveznice.^ Direktorij, a, po njegovu ugledu, Rimska 
Republika od godine 1798, pa Cizalpinska Republika, 
podrzavace najbolje, najusrdnije veze sa aristo- 
kratskim Dubrovnikom.^ 



^Frederic Masson, Le departement des affaires 
etrangeres pendant la Revolution, Paris, Plon, 1877. 295 — 296. 

^ Nasa Republika hi prva drzava koja prizna Rimsku Re- 
publiku i akreditova kod njezine vlade jednoga poslanika (22. 
Aprila 1798). To neizmjerno polaska mladoj, nemirnoj Republic! 
kojoj nas sugragjanin Faustin Gagliuffi krojase ustav i gragijase 
tribunske govore. (Cf. Dufourcq, Le regime jacobin en Italie, 
Paris, Plon, 1902). 27. Floreala godine VI (Maja 1798) ministar 
inostranijeh djela Bremond pisase naaoj Republici : ,,Danas kad 
je Rimska Republika ubrojena u red evropskijeh drzava, prva 
joj je briga da Vas kroz mene uvjeri o svojoj relji da stupi u 



Odnosi evropskijeh Republika sa Revolucijom. 3 



Ministri Narodnoga Konventa ugrozavace na- 
protiv demokratsku Zenevu, jer ce zakoni ove male 
Republike smetati njihovim racunima i vrijegjati 
njihove strasti.^ Sva je istorija odnosa Dubrovacke 
Republike sa Francuskom Revolucijom u ovom 
kontrastu. 

Revolucija zatece Mletke, Dubrovnik, Gjenovu, 
Liiku u mucnome prelomu klasa, nacela i ekonom- 
skijeh pitanja, ne ziveci Republike u spoljnoj politici 
ni o cem drugom nego li o neutralnosti. §to je jedan 
fini promatralac Staroga Rezima rekao o Gjenovi : 
da Senat onoga grada ne bi nikad imao da pristupi 
vijecanju o nekom predmetu, a da u pocetku sjednice 
duzd glasno ne rece skupstini : Ne zaboravite, Sena- 

odnose s ostalim Silama i o iskrenoj zudnji, da podrzi s Varna 
veze prijateljstva i jedinstva osnovane na pravici i na interesu 
obiju Republika. S moje strane ne cu zanemariti nikakvu pri- 
godu da ugodim dubrova^kome narodu i njegovoj vladi". D. D. A. 
Drugom prilikom, Bremond pisuci zapovjedniku tvrdinje Civita 
Vecchia Beveuza dubrovackoga konsula Guglielmottia, pri- 
mjecuje : ,,La declaration amicale qui tient cette Republique 
avec la Notre, la Protection speciale dont la Grande Nation I'a 
honore, les droits des Gens enfin, tout semble convenir pour 
que le citoyen que je m'empresse de Vous recommander soit 
traite avec tous les egards possibles. (9 Pluviose, An VII, 28 
januara 1799)- Ibid. Predsjednik Cizalpinske Republike Costabili, 
kome dubrovacki Charge d' Affaires Bonfiolo bjese podnio pozdrave 
Republike, odgovarase dubrovackoj vladi : ,,Ljubezne rijeci 
Vasega poslanika jesu autentican dokaz nacela kojima ste pro- 
zeti i one Filantropije, koja sacinjava najljepsu vrlinu svijeh 
slobodnijeh naroda . . Ibid. 

^ A. Sor el, L' Europe et la Revolution Frangaise, III, 120. 

* 



4 



Odnosi evropskijeh Republika sa Revolucijom. 



tori, da spas Republike zavisi od njezine neutralnosti,^ 
to se isto mogase reci o Mlecima, ali u najvecoj mjeri 

Dubrovniku. Francuska ne ce u pocetku nista 
drugo od Republika ni traziti. U ins trukci jama upu- 
cenim 12. Maja 1793 Noelu, francuskome poslaniku 
u Mlecima, Comite de Salut Public trazi od Republike 
samo neutralnost ; on je spreman da s njom pre- 
govara o trgovinskom ugovoru, kaosto pogubljeni kralj 
sa Dubrovnikom, a taj se ugovor moze docnije provrci 
ca u alijansu. Noel ce nastojavati da rasprsi klevetu 
kao da je Republika prozeta duhom prozelitizma. 
Maret, kome je iste godine, u Junu, povjerena 
misija u Napulj, imace po uputstvima da narocito 
naglasi ,, in teres talijanskijeh drzava da odrze ne- 
utralnost i da se sporazumiju sa Republikom kako 
bi procerali Engleze iz Sredozemnoga Mora".^ Ovu 
istu politiku Francuska vodi sa Toskanom, sa Gje- 
novom, sa Zenevom, sa Dubrovnikom, a pri tom 

1 ne pomislja da nema ni zapletenije, ni mucnije 
stvari za male drzave, koje zive iskljucno od po- 
morske ili suhozemne trgovine, a zatvorene su iz- 
megju dvije Velike Sile, nego li odrzanje stroge ne- 
utralnosti ! Ali i te ce zelje biti skromne prema poznijoj 
politici Konvencije i njezina mandatara gjenerala 
Bonaparta. Revolucionarna skupstina i pobjedonosni 
gjeneral preopteretice porezima, nametima i rekvi- 
zicijama sve male narode, silom ili milom <5e ih anek- 
tovati, vrijegjace prava neutralnijeh drzava, po- 
nistavace ugovore, rusice megjunarodne zakone, a 

' Bielefeld citovan u Sorela I, 391. 
- Sorel III, 404 — 405 i 424. 



Dubrovnik za francuskoga Terora. 



5 



neprekidno ce naglasivati i kleti ce se da postuju 
slobodu i neutralnost naroda.^ 

Dubrovacka Republika i sloboda Jadranskoga 
Mora snosice sve talasanje ove revolucione francuske 
politike. Prva velika zrtva pomlagjenoga prava osva- 
janja bice Venecija. Njezina propast poruside defini- 
tivno jadranski mir i jadransku ravnotezu. A dok 
se to zbude, i jedna ce se i druga Republika na ivici 
propasti, pritajivati, uklanjajuci se od svake i naj- 
manje nesuglasice i od najmanjega sukoba sa novom 
Silom prerazlicitijeh strasnijeh lica, koja rastijase u 
oluji, van svijeh do tada poznatijeh zakona javnoga 
prava i socijalne evolucije. 

Jedan francuski konsuo u Jakinu, Michel-Ange- 
Bernard Mangourit,^ veliki pristasa Revolucije, 
koji napisa zanimljivo djelo o obrani Jakina 
god. 1799.^ i o Republikama s kojima Jakin u ono 

^ Mas son, Op. cit. 270, Sorel i dr. 

2 1752 — 1829 konsuo u Charlestownu, otpravnik poslova 
u Valaisu, sekretar u Napulju, konsuo u Jakinu. Vatren zurna- 
lista, publicista, govornik i posten covjek. Cf. Mas son, 324-325. 

^ Potpuni naslov ovoga rijetkoga djela jeste : ,,D e f e n s e, 
d'Ancone et des departemens r o m a i n s, le Tronto, 
le Musone et le Metauro par le general Mon- 
nier aux annees VII et VIII (1798 i 1799). O u- 
vrage mele d' episodes sur I'etat de la poli- 
tique, de la morale et des arts a Raguse et 
dans les villes principales d'ltalie a cette 
epoque. Paris, Chez Ch. Pougens, 2 vol. AnX 
1802.". Poznato je, da je god. 1799. 2. Novembra saveznicka 
rusko-turska flota, pod zapovjednistvom komodora grafa Nikole 
Vojnovica, zajednicki sa austrijskom vojskom, pod zapovjed- 
nistvom podmarsala Frohlicha, prinudila gjenerala Monniera 



6 



Dubrovnik za francuskoga Terora. 



vrijeme imase svakodnevne odnose, megju kojima 
Dubrovnik zauzimlje gotovo glavno mjesto, ovako 
crtase dubrovacku politiku za francuske teroristicke 
vlade : ,,Dubrovacka se via da, za najjace francuske 
oluje drzala zatvorena pod svojim krovom ; njezini 
se podanici obogatise blagodareci obazrivoj neutral- 

na kapitulaciju i osvojila Jakin i cijelu oblast. (Cf. Gjeneral 
Miljutin, Istorija Vojne od god. 1799. Petrograd, 1857, 2 toma 
ruski). Ovu opsadu opisuje Mangourit u II. i III. dijelu svoga 
djela, a u prvom u dugo govori o politici Rimske i DubrovaSke 
Republike, o istoriji jadranskijeh oblasti u Italiji, o Jakinu itd. 
Kad se citalac privikne na frazeologiju Mangouritovu, zajednicku 
Francuzima onoga vremena, citanje knjige postane jako zanim- 
Ijivo, narocito tamo gdje govori o dubrovackoj politici, o kojoj 
prica svestranim poznavanjem prilika kako se samo od savre- 
menika moze crpati i koje se u vrlo lakonickim sluzbenim ispra- 
vama Republike ne moze naci. Mi cemo se jos na drugome 
mjestu posluziti ovim savremenim svjedokom. Primjetiti nam 
je jos samo, da se u Evropi stanje Dubrovacke Republike krajem 
XVIII. vijeka poznavase i iz ove Mangouritove knjige. Pregled, a do 
nekle i doslovni prijevod, glave o Dubrovniku iz Man- 
gouritovoga djela donosi Archenholzu III. tomu svoje sm.otre 
,, Minerva" od god. 1802 (Jul) pod naslovom : ,,Histori3che 
Nachricht von der Republik Ragusa und 
ihrem gegenwartigen Zustande. Von einem 
Ragu saner". U drugoj, Junskoj, svesci iste godine, A r- 
c h e n h o 1 z donosi drugi ulomak iz Mangouritove knjige pod na- 
slovom : ,,Die Belagerung von AnconaimJ. 1799. Ein 
Fragment". Tom prilikom govori o samom francuskom 
djelu ovo : ,,Eine weitlaufige, seltsam geschriebene, mit den 
fremdartigsten Dingen vermischte, mit Declamationen und 
Rhapsodien verwebte Erzahlung, die man aber stellenweise 
mit Interesse liest". Ovaj sud nije, megjutijem, Archen- 
holza sprijecio da publikuje fragment o Dubrovniku ne n a- 
vodeci mu izvora, nego kao originalni clanak Minervel 



Dubrovnik za francuskoga Terora. 



7 



nosti. Naizmjenicnim popustanjem ne povrijedi ni 
jednu, ni drugu od opasnijeh struja koje joj kroza 
zile teku. Na mahove, zavedena osjecajima, a reg* bi 
i zanesena nacelima, kao da scase da reformise zlo- 
upotrebe . . . Ali se poboja opasnosti rusenja, ne- 
prilika ponovna zidanja i neizvjesnosti poboljsanja. 
To u ono doba bi mozebit mudro . . . Kad se u veli- 
kijem daljinama pa i u njezinoj blizini najstariji 
i najcvrsci drzavni organizmi razbijahu uzasnim 
praskom, ona se zatvori u svoju ljusturu, zadovoljna 
svjetloscu svoga fenjera i skromnoscu svoje moci".^ 
Sluzbeni akti Republike obasjavaju i utvrgjuju 
ovu sliku. Godine 1793. dok se u Parizu, izmegju 
dvornice Konvencije i place Louis XV. igrala strasna 
januarska drama, sugestivno je uzeti u ruke knjigu 
zapisnika dubrovackoga Senata^ i citati : 19. j a- 

^ Mangourit, I, 86 — 87. 

^ Za orjentaciju neupucenijeh citalaca, ispisujemo ovdje iz 
nasega djelca : ,,Istorijska setnja po Dubrovniku** (Beograd, J. 
Pavlovic, 1907 cir. str. 7 — 10) kratku harakteristiku dubrovac- 
koga ustava : 

Glava je Republike Knez (Rector, Rettore), prosti sjen. 
Mijenja se na vladi svakog mjeseca. Jedva mu dostaje vre- 
mena da upozna Dvor (Palazzo Rettorale) u kome je kao dr- 
zavni suzanj. Vlastela, poucena opasnostima proslosti, postrigose 
mu za sva vremena polet. Ne izlazi iz Dvora nego kad mu dr- 
zavni ceremonijal naredi. A kad izide, obavit crljenim plaStom, 
crljenijem duplijerom u ruci — ako ide u crkvu — praCen mu- 
zikom, Malim Vijecem i Senatom, puk, koji treba da vidi vlast 
olicenu u jednome dovjeku, ne sluti koliko je varava njegova 
mod i kako je sva drzavna vlast sakrivena u onoj dugoj povorci 
vlastele koja mu se megju Dvorom i Gospom ponizno klanja. 
On prima strane poslanike. On cuva kljuce Grada i drzavni pecat. 



8 



Dubrovnik za francuskoga Terora. 



n u a r a — toga dana Konvencija zabaci trazenu 
odgodu kraljeva pogubljenja — poslanici Dzivo 
Kaboga i Dzivo Sorgo na povratku iz Carigrada 

On predsjeda Senatu, Velikom i Malom Vijecu, ali drzavni tajnik 
cesto zaboravi upisati mu ime u zapisnik sjednica. Monotoniju 
bdijenja i radnje sa tolikim svijetom, prekine tek po koja gozba 
sa flandrijskim napicama izvezenijem drzavnim grbom, staklima 
od Murana i porculanom Vieux Saxe, ili ako se za knezovarija 
dogodi, da pod svodovima Dvora primi pozdrav barjaka na dan 
Sv. Vlaha ili poslanika Republike na put za Carigrad ! To je 
sve sto u Dubrovniku ima personalne vlasti. Montesquieu 
pominje u svom Esprit des lois ovu cudnu ustavnu pojavu 
i misli da je ona samo ostvarljiva u maloj jednoj drzavi. 

Jedanaesterica Maloga Vijeca (Minor Consiglio, Con- 
silium Minus) koji sa Knezom prikazuju ,,Majestatem Principis" 
nijesu ni oni nista drugo do slijepD orugje impersonalne vlade. 
Malo je Vijece egzekutivni organ Velikoga Vijeca i Senata. Ono 
je moglo rjesavati sitnije gragjanske, drzavne i kriminalne par- 
nice. Sacinjavalo je pisma na sve strane vladaoce i na svoje cinov- 
nike, kada to ne bi predato bilo na izradu Providnicima Republike 
(Provveditori della Repubblica, pet senatora od 50 
god. biranijeh za godiste dana u Velikom Vije6u, cuvari zakonai 
ustava). Malo je Vijece primalo sa Knezom u privatnu ili javnu 
audijenciju strane poslanike, ministre, crkvene dostojanstvenike 
itd. Posredstvom njegovijem upucivahu se prosnje i memorandumi 
koji su padali u podrucje Velikoga Vijeca i Senata, pa za to 
je imalo vlast sazivanja drzavnijeh zborova na redovne i vanredne 
sjednice. Najmlagji clan Maloga Vijeda bijase njegov predstavnik 
u odnosima sa stranim diplomatskim i konsularnim zastupni- 
cima i smatrao se ministrom inostranijeh djela sve do pada Re- 
publike. 

Sustina vlasti, one, koja cita znakove vremena, sad obr^e 
na desno, sad na lijevo, cuva mir i nepovrjedivost zemalja Re- 
publike, sluzi se svima jednako, obavijajudi svakoga velom bez- 
imene vlade, sva je ta vlast u patricijatu. Kolektivna sila naj- 
stroze aristokracije na svijetu odvrada pogibao samodrzavne vlasti 



Dubrovnik za francuskoga Terora. 



9 



rjesavaju se poslanstva cum gratiarum actione i 
uzimlju se uobicajene dispozicije za drzavnu sve- 



jednoga dovjeka i pritajiva sretno Dubrovnik koji bi odvise na 
visoku, s jednom samom glavom, oboren bio od jutra do mraka. 

Sva vlastela koja navrse 20 godina, a besprijekorna su po- 
nasanja u skoli i kuci, sacinjavaju Veliko Vijede (Maggior 
Consiglio, Consilium Majus). Njihova su imena zabiljezena u za- 
sebnoj knjizi (Specchio dell' Eccellentissimo Maggior Consiglio). 
Oni biraju 25. svakog mjeseca Kneza i sve glavne cinovnike — 
na godinu dana — bdiju nad Senatom, mijenjaju ustav, vrse 
suverensko pravo pomilovanja, glasaju namete itd. Veliko Vijece 
bira na godinu dana 51 tlana iz svoje sredine koji sacinjavaju 
Vijede Umoljenijeh (Consiglio dei Pregadi, Consilium 
Rogatorum) ili S e n a t. Ovaj zbor vlada upravo drzavom. Njemu 
je Veliko Vijece predalo punocu vlasti. On upravlja svim unu- 
traSnjim i spoljasnjim poslovima Republike, vijeca o budzetu, 
odlucuje u posljednjoj instanciji o kaznenim parnicama, imenuje 
poslanike i konzule, pise vladarima, objavlja rat, potpisuje mir. 

Ministri finansija bijahu 3 i zvahu se Tesorieri 
d i S. Maria M a g g i o r e, jer im je u pocetku bilo predato 
upravljanje blagom i gragjenjem prvostone crkve. Za gra- 
gjanske parnice bjese postavljen Collegium od 6 sudija (C o n- 
solidelle Cause civil i) protiv se cijih presuda apelovalo 
na Senat. Isto tako postojahu za krivicne stvari 6 C o n s o 1 i 
del Criminal e. Postojala je pak velika mnozina policijskijeh, 
carinskijeh, sanitetskijeh itd. cinovnika nalik na mletacke cino- 
vnicke klase, o kojima ovdje nije mjesto da govorimo. 

Duhovni starjesina bjese jos od polovine XI. vijeka Du- 
brovacki Arhiepiskop (koji nije smio biti DubrovSanin sve do 
god. 1 72 1, a nikada vlastelin) sa dva sufraganska episkopa u 
Stonu i u Trebinju. Kanonici prvostone crkve mogahu biti samo 
dubrovacka vlastela. 

Cf. djela nasega oca: ,,Drzavno i sudsko ustrojstvo Repu- 
blike DubrovaSke* . (Zagreb, 1891 — 92 u Radu Akademije) i 
,,Crkva i Drzava u Dubrovniku" (Zagreb, 1894 ibid.). 



10 



Dubrovnik za francuskoga Terora. 



danost Svetoga Vlaha : smotra vlastele, Antunina, 
Lazarina^, svi od 14. do 36. godine, u vojnoj odori, 
musketom na ramenu ; 22 Januara — dan po 
kraljevom pogubljenju — Senat rjesava sporove, kao 
vrhovni apelacijoni sud ! Poslanik Favi salje, megju- 
tijem, iz Pariza strasne vijesti: Konvencija i. Februara 
objavljuje rat Engleskoj ; sprema se prvi koalicioni 
rat, na celu mu Njemacki Cesar ; Republika, da 
moze, ne bi zapaliia ni onaj jedini fenjer, nego bi 

Zakljucci Velikoga i Maloga Vijeca i Senata kao sto i pre- 
piska Republike sa poslanicima u inostranstvu, sa stranim vla- 
daocima i drugim politickim licima sadrzani su u Drzavnom 
A r h i V u u Dubrovniku u 696 knjiga (osim hiljada nepoveza- 
nijeh pisama) koje se ovako dijele : 34 knjige Reformati- 
on e s od god. 1301 do 1414. Ovo su nama do sada poznati naj- 
stariji zapisnici Republicinijeh Vijeca koja su do god. 1414. za- 
pisivala svoje zakljucke u jednu jedinu vrstu knjiga pod gornjim 
natpisom. Jugoslovenska je Akademija izdala do sada tekst Re- 
formacija do god. 1396. Od god. 1414 svako vijece pocinje da 
biljezi svoje zakljucke u zasebnu knjigu, a to su: Consilium 
M a j u s (Veliko Vijece) 68 knjiga ; Consilium Roga- 
torum (Senat) 210 knjiga; Consilium Minus (Malo 
Vijece) 1 14 knjiga. Lettere e Commissioni di Le- 
va n t e sadrzavaju pisma papama i ost. vladarima kao i uputstva 
svim poslanicima od 1539. do 1566. aodove godine do 1802. (iii 
knjiga) samo prepisku sa poslanicima i vladaocima na Istoku. 
Lettere e Commissioni di Ponente (Italija, Nje- 
macka, Francuska,Spanija itd.) broje 159 knjiga, od 1566. do 1802, 
Posljednje se knjige triju vijeca zatvaraju sa god. 1808. biva sa 
padom Republike. 

^ Antuninii Lazarinisu dvije prve gragjanske klase, 
oni prvoklasni, ovi drugoklasni gragjani. U stvari razlika bjese 
neznatna. Ali samo iz onijeh prvijeh postavljase Senat s e k r e- 
tare Republike. Potonja klasa Sv. Lazara, mnogo mlagja 
od one prve, vezivase se za organizaciju trgovine na Istoku. 



Dubrovnik za francuskoga Terora. 



II 



najradije brodila u tisini tamne noci ; ali ne moze, 
slusa, pripadena, veliki glas mora na kome brode 
stotine brodova sa bijelom zastavom i onaj drugi 
sum polomljenijeh prijestola i zveket univerzalnoga 
oruzja. Naredbe po gradu kruze. Cirkulari lete kon- 
sulima u inostranstvo. 

Strani poslanici obicavahu doci u kabinet naj- 
mlagjega clana Maloga Vijeca, koji vrsase duznost 
ministra inostranijeh djela, da citaju Gazette 
de Leyden. Od sada im je to zabranjeno, nego 
ce im se dozvoliti samo da dogju do prve sobe Sekre- 
tarijata.^ O ratnijem vijestima ili o ratujucim silama 
niko ne ce vise smjeti da progovori na javnim mje- 
stima ili po kafanama, ma kakvog bio ranga i po- 
lozaja. Sta vise, niko nesmije ni da cita novine ,,sotto 
pena di Pubblica indignazione e di altre pene riser- 
vate ad arbitrio dell' Eccellentissimo Senato".^ A 
kafedzije koji bi prekrsili ovu naredbu izgubice pravo 
da drze kafanu.^ Konsuli u inostranstvu imaju da 
obrate narocitu paznju na zastave Republike, da se 
dobro vide, da ratujuce Sile postuju neutralnu trgo- 
vacku flotu. Dakle dvije ce zastave imati svaki du- 
brovacki brod : glavnu i sporednu. Glavna je velika 
zastava Svetoga Vlaha koja se ima vijati na glavnoj 
katarci na krmi, a sporedna nosi rijee : L i b e r t a s, 

^ Cons. Rog. 25. Januara 1793. D. D. A. 

2 Formula koja zivo podsjeca na naredbe (gride) spanj- 
skijeh guvernera Milanske oblasti u Manzonijevim ,,Promessi 
Sposi". Ista zabrana razgovora po kafanama u Mlecima, K o- 
valevsky, La fin d' une aristocratie, 129. 

^ Cons. Rog. 3. Oktobra 1794. D. D. A. 



12 



Dubrovnik za francuskc^a Terora. 



pa neka se i njom sluze. Ali kad god izagju iz jedne 
luke, imace razviti najvecu gala zastavu Svetoga 
Vlaha.^ Konsulima u Napulju (Francesco Caracciolo) 
i u Carigradu (Federico Chirico) naredi se da sa no vim 
poslanicima koje Konvencija posalje tamo postupaju 
kao sa pregjasnjima. Ali u Carigradu, samo posto 
ga Porta prizna.- Kiriku se narocito preporuci da 
bude vanredno obazriv u sadasnjim prilikama u 
Evropi. ,,Ove prilike traze da se sto manje o nama 
govori" (Stanti le presenti circostanze dell* Europa, 
le quali ricercano, che il meno di noi si parli).^ Uz 
prkos svim tim mjerama obazrivosti, bilo je intriga- 
nata koji prokazivahu Republiku kao simpaticno 
raspolozenu prema Revoluciji. U Parizu primahu 
svaki takav glas sa velikim zadovoljstvom. Kako 
su sve velike i srednje Sile, od Njemacke i Engleske 
pa do Toskane i Mletaka, bile naredile svojim poslani- 
cima da ostave Pariz i tako Francuska jos od lo. 
Avgusta 1792. bjese ostala, moze se reci, bez odnosa 
sa Evropom, tako znakovi simpatije i najmanjijeh 
drzava, narocito Republika, bijahu za Comite de 
Salut Public dragocjeni. Pariski ,,Moniteur" donese, 
dakle, vijest da su se u Dubrovniku javne demon- 
stracije ucinile za Francusku kad je konsuo Bruere 
Des Rivaux, sada ,,le citoyen Bruere", istaknuo novi 
stit, republikanski. Austrijski konsuo, abbe Milisic, 
bi prinugjen da tu vijest najenergicnije demantuje 
i da uvjeri ministra inostranijeh djela Thuguta, da 

^ Cons. Rog. 18. Marta 1793. ibid. 

^ Cons. Rog. 25. Januara i 20. Marta 1793. ibid. 

^ Cons. Rog. 20 Jula 1793. D. D. A. 



Dubrovnik za francuskoga Terora. 



Senat ispunjava najsavjesnije sve svoje duznosti 
neutralne vlade i da nije ni najmanji znak pristanka 
dao ,,u korist buntovnickoga naroda, neposlusnoga 
svome zakonitome vladaocu".^ 

Razumije se, treba razlikovati vladu od 
struja o kojima pise Mangourit. Vlada Re publike, 
dakle vecina aristokracije, dajbudi dobra polovica 
vlastele koja upravljase drzavom — jer u posljednje 
vrijeme uzdrzavanje od sjednica ili od glasanja bjese 
postalo kronicna bolest — vlada, bijase neosporno 
protivna Francuskoj, protivna Revoluciji kako, u 
ostalome, svaki Stari Rezim koji sam sebe posto- 
vase. Uz prkos tome, dakako, vlastodrsci imahu 
posmjeh na ustima, pritajivahu se, a kada to ne mo- 
gase da bude, jer se Dubrovnik i suvise isticase na 
pucini, tad bijahu puni predusretljivosti, sa nepovje- 
renjem i odvratnoscu u dusi. Jer ne mozemo da ne 
vjerujemo osjecajima i nacelima jedne vlade, koja 
god. 1793. svome agentu u Rimu, Monsignore Stay, 
moleci ga da posalje jednog profesora za gragjansko 
i javno pravo,^ pisase ove rijeci : ,,Vi znate kako 
je u sadasnje vrijeme lako spotaknuti se o lice ne- 
zdravijeh doktrina i zaraznijeh nacela. Za to Vas 
molimo, da budete vanredno obazrivi u izboru i da 
nagjete takvo lice, koje ce da udruzi nepokvarenost 
zivota sa cistocom morala. Jer kad bi se ikad, po 

^ 4. Juna 1793. Relatione!! des Kais. Consuls in Ragusa 
Abbate Michele Milliscich 1766 — 1795 B. D. A. Com. A. fasc. 2. 
Cetiri mjeseca nakon pogubljenja Luja XVI. Milisiceva je fraza 
zabavna ! 

2 Lett, e Comm. di Ponente 1793, bez oznake dana. D. D. A, 



14 



Unutrasnje stanje Dubrovnika. 



kakvoj zlokobnoj nesreci, uselili u omladinske glave 
podozrivi dogmati i nastrane pouke, mjesto da se 
nasa omladina uzgoji, mi bismo dozivjeli potpun 
rasap ove drzave, cija je najstalnija osnova cistoca 
vjere".^ Ovako, prorocanskim duhom, misljahu vlasto- 
drsci, dok pod knezevskom stolicom vijugahu ti 
„podozrivi dogmati" i te ,, nastrane pouke" u jednom 
dijelu vlastele i pucana, kako drukcije ne mogase ni da 
bude. Tajni klubovi, slobodno-zidarske loze^ postojahu 
i sirahu se uz prkos vladi, svicarski, francuski revo- 
lucioni spisi kruzahu ispod ruke, Jean-Jacques Rous- 
seau bjese se popeo i na bedeme Dubrovnika i nije 
bilo biblioteke bez njegovijeh djela. Iste se pojave, 
isti uzroci, isti prelomi na dva kraja Jadranskoga 
Mora zbivahu pred nemocnim vladama, iste se kata- 
strofe spremahu. Jedan doktor iz Dubrovnika dopade 
u Jakin i opisa Mangouritu stanje u Republici:^ 
,Ja Vam sakriti ne cu da dubrovacka vlada mrzi 
Francuze, ali im se divi i Vasoj je vladi iskazala sve 
ljubavi koje je od nje traiila i sto je mogla da ucini 
bez opasnosti za sebe : i nove i jos vece bi joj usluge 

^ ,,Mentre quando mai per una fatale disgrazia venissero 
ad istillarsi nelle menti della gioventu dogmi sospetti e pelle- 
grine sentenze, noi invece di istruirla vedressimo crollare intie- 
ramente questo Stato, della sussistenza del quale forma la base 
piu stabile la veracita della credenza e della Religione". Ibid. 

2 Isto u Mlecima. U lozi mletaikoj veci dio clanova bi- 
jahu vlastela. Ona bijase matica loza u Padovi, Vicenci i Veroni. 
Drzavni inkvizitori ne nagjose nista podozriva u a k t i m a, 
ali opasni bijahu s a s t a n c i gdje se raspravljase o svako- 
vrsnim vjerskim i politickim pitanjima. Kovalevsky, 129. 

^ Mangourit, Op. cit. I, 86. 



Unutrasnje stanje Dubrovnika. 



15 



ucinila, ali nikad je ne bi voljela. Bez obzira na one 
dvije frakcije te je uznemirivaju/ ja joj poznam 
cetiri vrsti neprijatelja od kojijeh svaka moze da 
obori oligarhidnu vladu, ako bi se udruzila sa jednom 
od obiju frakcija. 

Prva vrsta. Mnogobrojni Dubrovcani koji, 
obogativsi se u Francuskoj, upise njezine novotarije, 
ma da sa gorcinom o njoj govore u Dubrovniku. 
Da reku sto misle, progonili bi ih : cine, dakle, kako 
spanjolski filozofi koji ljube rukave fratara kapu- 
cina da im se ne bi reklo da citaju Voltaira ; 

D r u g a : Bogate vlasteoske porodice koje se 
megjusobno predavaju velikodusnim idejama : i boje 
se pospolite^ siromasnijeh plemica, neznalica i lako 
i jeftino podmitljivijeh ; 

^ Saiamankezi i Sorbonezi, pristase ortodoks- 
nijeh doktrina univerziteta u spanjolskoj Salamanci i razvrat- 
nijeh nacela pariske Sorbonne. U prve se ubrajahu clanovi 
starijeh domova osnivaca Republike prozeti starim idejama, 
u druge pridruzena vlastela od godine 1666. i 1669, ali i mlagji 
clanovi starijih domova. Cas jedni, cas drugi dolazahu na vladu 
i jedni druge kontrolisahu. Dvije partije, za koje Dzivo Natali 
govorase da su korisne bile, jer podrzavahu ravnotezu u poli- 
tici, i davahu zivota drzavnim zborovima. Neki su Saiamankezi 
bili okrutni prema Sorbonezima. Mi smo culi od nasijeh starijeh 
n. pr. ovu znacajnu crtu : Kad bi koji homo novus, Sorbonez, 
dosao u Salamankeza po kakvu poslu, ovaj bi mu po djeticu 
porucio : ,,Evo me sad u kortu"*, pak bi sasao i na pucalu=-^* 
od gustijerne bi se razgovarali ! 

* u avliju. 

** puco, ala — la margelle (ograda bunara ; u svakoj staroj 
dubrovackoj korti nalazi se bunar, dubr. gustijerna). 
3 Opsti ustanak (poljacka rijeC i ustanova). 



i6 



Neutralnost god. 1793. — 1796. 



Treca: Klasa gragjana (pucana) i tamo, kao 
svukud, cuvarica ognjista prosvjetljenosti. Ali ona 
je malobrojna i osjeca da nije na visini patricijata. 

C e t V r t a : Heloti Republike,^ ciji su okovi sada 
jos tezi otkad su zaculi sto se zbilo u Francuskoj. 
Oni su odista tepajuca djeca u povoju, ali po prvoj 
rijeci i po prvome koraku sto ucine, zacudice svakoga 
svojom razgovorljivoscu i nestasnoscu. Najbolji nacin 
da se u narodu utole zelje, jeste uvjeravati ga da 
uziva". 

Glavno, upravo zivotno, pitanje za Republiku 
bijase neutralnost koju ona proglasi 28. Marta 1793. 
i koju tako mucno, ali uporno odrzi. Sa dvije nacelne 
tackegledista neutralnost Republike bijase stvar vazna 
i za nju i za ratujuce Sile : sa gledista ratnoga kri- 
umcarenja, jer se, sasvim prirodno, ratujuce Sile naj- 
radije sluzahu neutralnom zastavom da prokriumcare 
ratne municije, vojnike, hranu itd. i sa gledista 
utocista sto mogase Republika da brodovima ratuju- 
cijeh sila da u svojijem prostranijem lukama. Ali ko- 
liko teze bijase odrzanje ove neutralnosti za drzavu 
koja nemase ratne flote, ni jakijeh utvrgjenja osim 
glavnoga grada ! To je najljepse sama Republika iz- 
rekla, preko ministra inostranijeh djela Basselja, 
francuskome otpravniku poslova, 23. Marta 1796 : 
,,Ako se, rjesavase Senat, gospodin otpravnik po- 



^ Pod ovim nazivom, dubrovacki doktor razumijeva, po 
sasvim pogrjesnom shvatanju revolucijonarnijeh propagandista, 
seljaCku klasu, koja u Dubrovniku nemase helotskoga nista, 
nego zivljaSe vrlo zadovoljno prema bradi svojoj u ostaloj Evropi 
i u familijarnim odnosima sa vlastelom. 



Neutralnost god. 1793. — 1796. 



17 



slova ne zadovolji usmenim odgovorom, neka mu 
gospodin Bassegli odgovori in scriptis, da mi nemamo 
protiv oruzane navale u nasim lukama drugoga 
oruzja nego li razloge, predstavke i dobre usluge, 
da su ta sredstva imala uspjeha i drugijeh puta, pa 
da se nadamo da ce imati i u buducnosti".^ Ovim 
oruzjem Republika hitase u susret ratnoj perijodi 
kojoj se ne mogase predvidjeti svrsetka. U stvari 
htjelo se puno gipkosti, diplomacije i znanja da se 
pobjedonosno izagje iz tako teske situacije. Zastupnik 
Republike u Parizu, Francesco Favi,^ hvaljase uvelike 
,,mudre naredbe i mjere" kojima republikanska vlada 
bjese preporucila neutralnost Dubrovcanima u ino- 
stranstvu. On, s pravom, misljase da ce Francuskoj 
Republici dobro doci neutralna zastava Dubrovacke, 
a da se ova ne izlozi engleskim represaljama. ,,U 
ovom pomorskom ratu, pisase Republici 14. Maja 
1793.,^ koji sva je prilika ne ce dugo trajati, ratujuce 
Silene drze se obicnijeh pravila i Narodna Konvencija, 
izvjestena da brodovi neprijateljskijeh Sila otimlju 
tovar sa neutralnijeh lagja opredijeljenijeh za Fran- 
cusku, stvorila je, 9-og ovoga, dekret po kome ratne 
lagje i korsari pod francuskom zastavom smiju za- 
drzati neutralne brodove natovarene za racun ne- 
prijatelja Republike. Trg koji se na tim brodovima 
nagje bice proglasen kao do bar plijen (de bonne 
prise), ono §to su zita bice isplacena po cijeni mjesta 

^ Cons. Rog. 1796. D. D. A. 

^ O njemu ce biti docnije vise govora. 

* Corrispondenza di Francesco Favi, Inviato a Parigi. D. 

D. A. 



L. Vojnovid, Pad Dubrovnika. 



2 



i8 



Neutralnost god. 1793. — 1799- 



kome bijahu upucena, a brodovi ce nakon prodaje 
trga biti povraceni. Usljed ovoga dekreta bice, dakle, 
sekvestrovani neutralni brodovi i kad nose n e- 
zabranjen trg samo ako su za racun neprija- 
telja Francuske Re publike. Treba po torn da budete 
jako obazrivi. Nije mi poznato da se ova vlada po- 
tuzila do sada na dubrovacke brodove ; sta vise, 
izgleda mi da bismo mi mogli biti u ovijem prilikama 
korisni Francuzima u Sredozemnome Moru za sve 
ono sto oni trebaju". Zaista tako i bi. Malo je jos 
poznata, ali je neosporna uloga dubrovacke trgovacke 
flote u pomorskome ratu koji potraja bez prekidanja 
do Amienskoga mira. Kad se ispitaju osim pariskijeh 
jos i marseljski arhivi, vidjece se da je cijela juzna 
francuska obala imala da blagodari dubrovackoj floti 
na snabdjevanju hranom i ostalim zivotnim namir- 
nicama. To se snabdjevanje vrsilo sred najvecijeh 
opasnosti. Englezi bjehu odgovorili dekretu Kon- 
vencije drakonskim mjerama, megju ostalijem dobro 
poznatim uputstvom od 8. Juna po kome naprosto 
svaki brod koji nosase hrane za Francusku bivase 
ipso facto sekvestrovan ma pod kojom zastavom 
plovio. A koji bi god brod htio da samo ugje u jednu 
francusku luku, opet bivase sekvestrovan. Bez milo- 
srgja, dakle, Engleska scase glagju prinuditi Fran- 
cusku na kapitulaciju. I ona to ne sakrivase. Engleski 
ministar inostranijeh djela, saopstavajuci 17. Jula 
Danskoj ove mjere, nadodavase : ,, Poznato je da je 
trgovina zitima sa Francuskom postala, usljed 
rata, drzavnom trgovinom ; a poznato je da je jedno 
od najpodesnijih sredstava da se Francuska prinudi 



Dubrovacko predstavnistvo u Parizu. 



19 



na izravnanje to, da se sprijeci da uvozom zita na- 
doknadi oskudicu koja je posljedica rata".^ U takoj 
situaciji, sa rizikom u najvecem stepenu, Dubrovca- 
nima bijahu razrijesene ruke. Mogahu traziti fanta- 
sticne najmove. Sve je nista bilo pred ishodom ove 
borbe, prethodnice kontinentalnoga bloka. Tom se 
prilikom Dubrovcani silno i obogate, dok ne dogje 
opet Francuz da im sve to otme. 

Megjutijem godine 1794. Republika, posljednja od 
svijeh ostalijeh Sila, prestade i ona da bude zastupana 
u Parizu. Florentinac Francesco Favi, sekretar tos- 
kanskoga poslanstva u Parizu, zastupase od god. 
1774. Republiku kod francuske vlade, kao Charge 
d'Affaires.^ Ovaj umni diplomata, cije se vanredno 
zanimljive depese nalaze u mnogo kartona Dubro- 
vackoga Drzavnoga Arhiva i jednako cekaju da ih neko 
sredi i objelodani, ostade u Parizu jos po kraljevoj 
smrti, sve dok Toskana, proceravsi iz Firence, po na- 
govoru Engleske, francuske poslanike la Flotta i Chau- 
velina, pregje u otvoren konflikt sa Konvencijom. 

^ Gessner, Les Droits des neutres sur mer, Berlin, 
1876, 52 — 53; Sorel, III, 484 — 485; Sybel, Histoire de la 
Revolution Frangaise en Europe, Paris, 1868-88, trad, fran?, II, 181. 

^ U staroj Evropi nije bio rijedak slucaj da je isto lice 
zastupalo vise Drzava (Favi je ne samo kao sekretar nego i kao 
toskanski diplomatski agent od 1789. do 1792. zastupao Du- 
brovnik u Parizu). Ali se to vidjelo i za nasega vremena, ma 
da je ta kumulacija stvar sve to rjegja zbog kolizije uputstava 
i duznosti. Calvo (Droit International, Paris, 1880 — 81, I, 480, 
3e izd.) spominje dva takva slucaja. Honduras i Salvador imahu 
jednoga ministra u Parizu za vladavine Luja Filipa, a Guatemala, 
Bolivija i Ecuador takogjer jednoga. 

* 



20 



Dubrovacko predstavnistvo u Parizu. 



Favi ostavi definitivno Pariz tek 26. Februara 1794. o 
cemu izvijesti Republiku iz Firence 3. Juna.^ On pred- 
vigjase slom teroristicne vlade i nastajni mir. ,,Sa- 
dasnji sistem Francuske vlade, pisase pod gornjim da- 
tumom, ne moze da postoji jer nije nista drugo nego 
sistem unistenja cijeloga drustvenoga reda. Vlast je 
usredsrijegjena u mali broj lica koje svak slusa tim 
sto su svaciji strah i trepet. Ova koncentracija vlasti 
mogla bi biti okolnost povoljna za mir. Saveznicke 
Sile htjele bi da sasvijem uniste klicu jedne revolu- 
cije koja prijeti cijeloj Evropi zlokobnim nacelima 
koja zalibog mogu da obmane sve narode. Ali do sada 
rat je Francuskoj Revoluciji dao samo cvrstoce i 
stalnosti. Francuzi, ma koliko bili zavagjeni izmegju 
sebe, bice uvijek saglasni u odbrani. A sa odusev- 
Ijenjem ili da bolje recem sa pomamom Slobode, bice 
Evropi strasni, kako vidimo. Pri mom polasku svi 
su pametni ljudi u Francuskoj hlepili za mirom, jer 
se nadaju da ce mir izvesti nekakovu promjenu u 
vladi i da ce smanjiti nevolje one zemlje, a misli se 
ujedno da ce dobro doci i cijeloj Evropi koja uvigja 
da je vrlo tesko silom podjarmiti onaj narod".^ 

Dogje, na posljetku, i mir, ne cio i opsti, ali 
jedan dio mira i u Francuskoj i van nje. Deveti i de- 

^ Za francuske strahovlade, ne samo ono malo diplomata 
koji bjehu ostali u Parizu bijahu kinjeni na sve moguce nacine, 
nego se i otvarahu i sekvestxovahu sva pisma bez razlike. Favi 
bi prinugjen da prekine siljanje u Dubrovnik i obicnijeh 
politidkijeh vijesti i samijeh novina ! Od 7. Novembra 1793 
do 3. Juna 1794. Republika ne primi ni jednog Favijevog pisma^ 
ma da joj bjese pisao 26. Februara. 

2 Corr. Favi, ib. 



Direktorij. 



21 



seti Termidora, (27. — 28. Jula) god. 1794, Robes- 
pierrovom smrcu, obiljezise kraj Teroru, a iduce 
go dine, u Bazelu, izmirise se Pruska i Francuska 
(5. Aprila), pak Francuska i Holandija, pak Spanija 
i Francuska. Austrija ostade nepomirljiva i tako 
dade gjeneralu Bonaparti priliku i mogucnost da za- 
cudi i uprepasti svijet dugim nizom nesravnjivijeh 
pobjeda. Na osnovu novoga ustava (Constitution 
de r an III) ustroji se u Francuskoj nova vlada. 
Direktorij od pet lica vladace od sada u zasjenku 
Bonapartovijeh pobjeda, dok se ovome ne svidi da 
zasjede na njegovo mjesto. 

Sa Direktorij om vrate se normalni odnosi sa 
Evropom. Usljed mira sa Toskanom (13. Februara 
1795) Favi se vrati u Pariz sa no vim poslanikom 
grofom Carlettijem. Po Favijevom nagovoru Re- 
publika se rijesi da uspostavi redovne diplomatske 
odnose sa Francuskom. Direktorij posla Bruere-u 
nova kreditivna pisma (Avgusta 1794)^ a Republika 
opet Faviju, koji ih Direktorima podnese u audien- 
ciji od 28. Februara 1795. Nastupi idilicno doba u 
francusko-dubrovackim odnosima. Direktorij ne pro- 
pusta ni najmanju priliku, a da ne posvjedoci svoje 
simpatije maloj Republici i njezinoj marini. Uz prkos 
neprijateljskim, prezirom zadojenim Bruerovim iz- 

^ ,,Le desir, pisase Direktorij, que nous avons d'entretenir 
et de cultiver Tamitie et bonne intelligence qui subsiste entre 
la Republique Frangaise et celle de Raguse, nous a engages de 
nommer le citoyen Bruerre pour resider aupres de vous en qua- 
lite de charge d'affaires .... (Fructidor, An IV. Potpisani : Pred- 
sjednik Revelliere-Lepeaux i ministar inostranijeh djela Ch. 
Delacroix). D. D. A. 



22 Uspostavljaju se diplomatski odnosi sa Francuskom. 



vjestajima, koji misljase da se preporucuje svojoj vladi 
grdeci aristokraciju, pariska vlada postojano iskazuje 
dubrovackoj svoje blagovoljenje, kako ce do malo 
sa svoje strane i sam Bonaparte. Delacroixa zamijeni 
u inostranijem djelima ,,gragjanin" Charles Maurice 
Talleyrand (i8. Jula) cije cemo ime sresti vrlo cesto 
u ovoj knjizi.^ Odgovarajuci Faviju, koji mu bjese 

1 Charles-Maurice due de Talleyrand- 
Peri g o r d, Prince de Benevent, rodi se u Parizu 2. Februara 
1754. Ugje u svete redove i postade Autunskim biskupom (1788) 
poslanikom u Etats- Generaux (1789), predsjednikom Constituante 
god. 1790. Polozi zakletvu na gragjansku konstituciju klera, 
odrece se biskupije i rukopolozivsi izbrane biskupe departmana 
Aisne i Finistere, Papa ga izopci iz crkve. Pod Direktorijom po- 
stade, kako gore vidjesmo, ministrom inostranijeh djela i, sa 
kratkim prekidom, ostade na tome mjestu sve do 8. Avgusta 
1807. Pri organizaciji Napoleonova dvora (1807) postade vice- 
grand-electeur. U Erfurtu izda Napoleona. God. 1814. bi pred- 
sjednik provizorne vlade, ministar inostranijeh djela, i fran- 
cuski Pair. Na beckome kongresu bi prvi francuski punomocnik. 
Poslije Waterloo-a uze opet u ruke portfelj inostranijeh djela 
ali ga Car Aleksandar I prinudi na odstup (28. Septembra 1815) 
Za vlade Louis - Philippa postade ambasadorom u Londonu 
i kao takav uspije da, pomocu Engleske, Rusije i Pruske, odvoji 
Belgiju od Holandije (1834). Posredovanjem abbea Dupanloupa 
(poznijega Orleanskoga biskupa) izmiri se sa Crkvom i dva 
mjeseca docnije, 17. Maja 1838. umrije u Parizu. Niko nije bolje 
ocrtao ovoga velikoga ali besavijesnoga drzavnika kako pjesnik 
Lamartine: „Courtisan du destin, il accompagnait le bonheur, 
il servait les forts, il meprisait les maladroits, il abandonnait 
les malheureux". (Udvorica usuda, stajase u pratnji srede, 
sluzase jake, prezirase neumjesne, napustase nesretne). Ali 
tome treba nadodati, da Talleyrand u diplomatskoj dalekovid- 
nosti i drzavnickoj finoci nema suparnika u cijeloj prvoj polo- 
vini XIX. vijeka. Njegov jedini takmac, Metternich, treba da 
se zadovolji sa drugim mjestom. 



Bonaparte u Italiji. 



23 



zablagodario u ime Republike na prijateljskoj inter- 
venciji u jednom sporu sa mletackom eskadrom^ 
novi ministar, koji ce devet godina kasnije kumovati 
propasti Republike, izrazavase se ovako : ,,Direktorij 
je dirnut osjecajem blagodarnosti kojim je Dubro- 
vacki Senat prozet radi ovog prijateljskog njegova 
akta. Ja se ovom prilikom koristim da Vas sa nje- 
gove strane uvjerim o postojanoj njegovoj ljubavi 
prema Vasoj Republici (de la constante affection 
pour votre Republique) koja ce u svakoj prilici i osje- 
titi posljedice toga blagovoljenja". I to ne bijahu 
ovaj put samo rijeci. Dogjose i krupnije cinjenice 
sa strane onoga mladoga Direktorijevoga gjenerala 
koji u dvanaest mjeseca, sa mladim, oskudnim, odu- 
sevljenim trupama, na poljanama Italije ametice po- 
tuce gjenerale i veterane jedne velike i stare monar- 
hije. Pobjede kod Montenotte, Mondovi, Lodi, Ca- 
stiglione, Arcole i Rivoli dovedose do Wurmserove 
kapitulacije u Mantovi, do Leobenskijeh preliminara 
i do mira u Campo-Formiju kod Udina(i7. Oktobra 
1797)* I se vogjahu pregovori ovoga mira, mladi 
glavno-komandujuci gjeneral talijanske armije, junak 
lijep i svjez kao Aleksandar Veliki, a vec prepreden 
i hitar kao diplomata Staroga Rezima, s jedne strane 
sramno predavase Mletacku Drzavu Austriji, z druge 



^ U luci grada Zante na istoimenom ostrvu, jedan dubro- 
vacki brod baci sidro da prenoci. Na brodu bijase 13 Alziraca. 
Noiase tovara i novaca. Zapovjednik mletacke eskadre, ne zna 
se iz kojijeh razloga, sekvestrova brod i novae. Ali na ener- 
gicnu intervenciju francuskoga konsula Guysa, Mlecid hi pri- 
nugjen da otpusti brod i da vrati novce. 



24 



Leoben ; Austrija u Dalmaciji. 



se zauzimase, ne bez zadnjijeh misli, za malu ja- 
dransku Republiku sa njemu obicajnom gorljivoscu. 

Po Italiji kruzahu uporni glasovi da Austrija 
radi Dubrovackoj Republici o glavi. Oni jos jaci po- 
stadose otkada austrijska vojska, zapremivsi Istru 
i Dalmaciju, bjese stigla u blizinu Dubrovnika. Po 
preliminarima u Leobenu, Austrija istina dobivase 
sve suhozemne provincije Venecije, Istru, Dalmaciju, 
dok sami Mleci ostajahu provizorno nezavisni, sta 
vise obecivase im se kompenzacija za oduzete im 
oblasti, ali brza austrijska okupacija bijase protivna 
cl. 5. toga tajnoga prethodnoga ugovora. Po ovom 
clanu imahu se narociti komesari ugovornijeh Sila 
sporazumjeti sa Mletackom Republikom za izvr- 
senje njezine diobe. Ali je austrijska vlada malo 
marila za te pregovore sa rascjepkanom i pre- 
varenom Republikom. Ona prosto naredi jednom 
svojem vojnom odjeljenju da ugje u zemlje koje je 
cl. I. Leobenskijeh preliminara davao njoj u zamjenu 
za one na desnoj obali rijeka Oglia i Pada. Gjeneral 
Rukavina zauze od Jula do Avgusta cijelu Dalma- 
ciju i Boku Kotorsku i proglasi vladu Cesara Frana 11.^ 
Govorase se u izvijesnim krugovima da je gjeneral 
imao namjeru da ,,progje" kroz dubrovacku terito- 
riju, kako ce nekoliko godina docnije ,,proci" gjeneral 
Lauriston. Dok se ovaj glas podrzavase, narocito u 
Udinu, gdje se nalazahu gjeneral Bonaparte i drug 
mu gjeneral Clarke, iz Jakina se pronosase drugi, 
protivni glas : da ce u skoro Francuzi doci u Du- 

1 Ali zato Bonaparte isto tako preuranjeno uzimase u posjed 
Jonska Ostrva ! 



Bonaparte se zauzimlje za Republiku. 



25 



brovnik da ga osvoje i da organizuju demokratsku 
vladu ! O namisli austrijske okupacije dubrovacki 
spisi cute. Ali o strahovanju pred francuskom oku- 
pacijom, imamo senatski zakljucak od 17. Aprila 1797. 
kojim se naregjuje Malome Vijecu da pise konsulu u 
Carigradu, Federiku Kiriku, pa Velikome Veziru, Reis 
Efendiji itd. da Republiku ponovno preporuce Sul- 
tanovoj zastiti i francuskome poklisaru kao sticenicu 
Porte.^ Cio taj glas, koji, uz prkos prijateljskoj politici 
Direktorija, bjese potresao Senat u tolikoj mjeri, 
ocevidno se bjese skovao u samom Jakinu, u onim 
zakobinskim krugovima. Ni Direktorij, ni Bonaparte 
nemahu takvijeh namisli. Iznenada stize vijest u Udine, 
da je Austrijska vojska ,,u s 1 a" u Dubrovnik ! Ne 
provjerivsi ovu novinu, tako malo, u prilikama u ko- 
jima se nalazase Austrija, vjerovatnu, Bonaparte 
i Clarke uputise austrijskim punomocnicima energicnu 
protestaciju : ,,Ako su se potpisani punomocnici 
Francuske Republike, glasio je akt^, zacudili kad 
su vidjeli da je vojska Nj. C. Kr. Velicanstva zauzela, 
protiv Leobenskijeh preliminara i prije zakljucenja 
konacnoga mira, Istru i Dalmaciju, oni ne mogu za- 
tajiti da je njihovo zacugjenje stiglo do najvisega 
stepena saznavsi da je ta ista vojska zauzela Dubro- 
vacku Republiku. Oni formalno protestuju protiv 
unistenja pomenute Republike i nadaju se da ce 

^ Cons. Rog. 179/. Zakljucak ne progje bez opozicije (17 
protiv II). Pismo je Kir'ku od 22. Aprila. Lett, e Comm. di Le- 
v ite 1797. D. D. A. 

^ 29 Jula 1 797 Correspondance de Napoleon 
I - er III, 2053. 



26 



Bonaparte se zauzimlje za Republiku. 



Nj. V. Car, prozet osjecajima pravde koji ga obilje- 
zavaju, osjetiti nemogucnost da ostale Sile, a naro- 
cito Francuska Republika i Otomanska Porta, ravno- 
dusno posmatraju okupaciju jedne neutralne i neza- 
visne drzave koja se ni na koji nacin nije umijesala 
u sadasnji rat. Oni ne sumnjaju da ce Njihove Eksce- 
lencije Gospoda Austrijski Punomocnici sa svim 
svojim silama nastojati da izrade od Nj. V-a. 
najhitniju naredbu da se ta vojska povuce iz teritorije 
Dubrovacke Republike. 

Potpisnici ponavljaju itd. 

Udine, ii. Termidora, godine V. 

Potpisani : Bonaparte 
Clarke. 1 

Onaj isti Bonaparte, koji ce, sa tolikim sans- 
genom, god. 1806. ignorisati politicku nezavisnost 
Dubrovnika, ove godine 1797. zagrijavase se za tu 
nezavisnost i kad? U trenutku kad ukidase mletacku 
slobodu i predavase je pod jaram — Austriji ! Ova 
protivurjecnost ima svoju zakulisnu logiku. U 
gjeneralu Bonaparti vec se one godine dize misao 
vodilja cijeloga njegova zivota : rat do istreb- 
Ijenja sa Engleskom, njezino unistenje u Sredo- 
zemnome Moru i na Istoku. U tu cijelj, koja se tek 
samo crta u njegovoj glavi, treba blagovremeno da 

^ Bonaparte opet pise Direktoriju iz Milana, 5. Avgusta : 
„Austrijanci su zapremili Dubrovnik i Boku Kotorsku. Mi smo 
protestovali protiv jedne i druge operacije. Gjeneral Clarke 
poslao je ministry inostranijeh djela note koje smo tom pri- 
likom napisali". Corr. Nap. Ill, 2075. 



Thugutove instrukcije Thurnu. 



27 



garantuje sebi otvoren put. Etape su : Jakin, Du- 
brovnik, Krf, Zante, Cefalonija. On toliko do tijeh 
etapa drzi, da ce reci : Francuskoj su Jonska Ostrva 
dragocjenija od same Italije. Ali ako ga Austrija 
pretece? Tad je neizbjezan ponovni rat. On pise 
tri puta Direktoriju, da ova nesreca treba na svaki 
nacin da se sprijeci.^ Ne da je on rijesio zauzece 
Dubrovnika. Njemu je jos u to prelazno doba svoje 
karijere potpuno nezavisan Dubrovnik isto tako ko- 
ristan, ali Austrija ne smije da ga uzme. Otuda 
Udinska protestacija koju u stvari nista nije oprav- 
davalo. 

Rukavina nije bio usao u Dubrovacku Oblast, 
a nemamo dokumenata iz kojijeh bismo saznali ni 
da je njegova namjera bila da ugje. Bonapartova pro- 
testacija ne progje, megjutijem, bez posljedica. 
Thugut uputi 27. Avgusta carskome namjesniku u 
Dalmaciji, grafu Thurnu, depesu, u kojoj mu stav- 
Ijase na srce da pazi na vojne operacije gjenerala 
Rukavine i da ,,sous aucun pretexte" (ni pod kakvim 
izgovorom) ne dozvoli gjeneralu da ugje u Dubro- 
vacku Oblast, osim ako bi ga Senat sam zvao da pri- 
miri unutrnje kakve nerede.^ 

Bonaparte se ne zadovolji onom protestacijom. 
Admiralu Brueysu, kome bjese povjerio narocitu 
misiju na Krfu, naredi da progje kroz Dubrovnik, 
da izmoli audijenciju odkneza i da muizjavi ,,interes 
sa kojim Direktorij Francuske Republike prati Dubro- 

^ Albert Sorel, De Leoben a Campo Formio. Revue 
des Deux Mondes, i. Aprila 1895. 
^ Depesa u Pisanija, 126. 



28 



Brueysova misija. 



vacku Republiku i njegovu tvrdu volju da je brani 
protiv ma kojega neprijatelja koji bi htio da je pri- 
svoji ; sta vise, da joj, sa strane Francuske, garantuje 
nezavisnost".^ Bonaparte dodavase : Mozete zatraziti 
u Dubrovniku hrane za Vase mrnare, ali na lijep 
nacin (moyennant cependant quelques precedes). 

Knez primi francuskoga admirala i zahvali mu 
na Direktorijevoj paznji. Ali Malo Vijece po naredbi 
Senata, u pismu od 22. Oktobra, naglasi, ,,da se Re- 
publika nada da joj ne ce biti od potrebe francuska 
zastita, jer vec uziva protekciju Visoke Porte"! ^ 
Bonaparte 10. Novembra iz Milana saopsti Direktoriju 
da je Brueys ispunio misiju i da su ga Dubrovcani 
najljubeznije primili.^ 

Ali iduce godine novi zastitnik Republike izvrsi 
svoj legendarni pohod u Misir (19. Maja 1798) a tek 
se Bonaparte odmace s evropskijeh obala, nezasitni 
i dvolicni Direktorij prekrsi zadanu rijec. Idila bjese 
i suvise dugo potrajala. Bonaparte bjese kod Pira- 
mida, a novi se francuski glasnik iskrca u Dubrovnik, 
ali ne da ga zastiti, nego da ga izmuze. To je Co- 
meyras-ov incident.* Postupak ovoga francuskoga 
komesara znacajan je za cijelu pozniju politiku fran- 
cuske vlade. Comeyras ima da organizuje Jonska 

^ Passeriano, 27. Septembra 1797. Corr. Nap. Ill, 2240. 

^ Cons. Rog. 1797. D. D. A. Na Brueysovu molbu Senat 
na-edi da se francuskoj eskadri preda devet volova na dan dok 
se brodovi budu zadrzali u Dubrovniku (23 Okt.) i 200 boca 
najfinijega ulja (25 Okt.) ibid. 

^ ,,I1 a ete accueilli de la maniere la plus amicale par les 
habitants de Raguse". Corr. Nap III, 2339. 

* Jui-August 1798. 



Afera Comeyras (1798.) 



29 



Ostrva u ime Francuske Republike,^ Za tu cijelj treba 
imati novaca. Direktorijeve su kase prazne. Comeyras 
dolazi u J akin bez para. Tamo saznaje da na suprotnoj 
obali jadranskoga mora ima jedan grad sa kulama 
punijem zlata i koji se zove : Raguse. Organizuje se 
pljacka. Comeyras salje najprije svoga druga Brichea 
sa jednom fregatom. Briche zatrazi od uprepascenoga 
Senata, koji ,,mirno pocivase na vjeri o blagovoljenju 
i zastiti Francuske Republike"^ u ime gjeneralnoga 
komesara Comeyrasa ,,zajam" u iznosu od jednog 
milijuna turneskijeh lira (livres tournois)^ i to da 
mu se isplati kroz 24 sahata, jer ce se, u protivnom 
slucaju, bombardovati grad, zauzece se tvrgjave i 
organizovace se — to je glavno ! — revolucijona demo- 
kratska vlada u Dubrovniku ! Dok se vogjahu pre- 
govori, stize i sam Comeyras u Dubrovnik. Nakon 
tugaljivijeh razgovora, ,,zajam" se svede na 600.000 
turneskijeh lira koje su se imale francuskome kome- 
saru isplatiti u dva roka, pa, na posljetku, na 300.000 
turskijeh grosa uz interes od 4% od kojijeh Comeyras 
ponese odma 200.000. Ovako se ispunjavahu Brueysove 
deklaracije ! Comeyras, pri polasku, uputi Senatu 
opsirno pismo izvinjavajuci postupak komesara za 
hranu ratne lagje ,,Cybele" koji, mimo zajma, scase 
i u hrani opljackati vladu. Iznosase nacela ,,posto- 

^ Francuska dogje u posjed Jonskijeh Ostrva, koja pripa- 
dahu Mletackoj Republici, usljed mira u Campo-Formiju. Ali 
vec god. 1799. (I. Marta) rusko-turska flota zauze Krf i prodera 
Francuze sa svih ostrva. 

^ Pismo Direktoriju od 19. Jula D. D. A. 

^ Oko 1,000.000 franaka. 



30 



Republicina akcija u Carigradu. 



vanja nezavisnosti i prava ostalijeh vlada" koja 
rukovode Direktorij Francuske Republike i o kojem 
postovanju on i svi pozniji francuski posjetioci Du- 
brovnika dadose tako eklatantnijeh dokaza P Raz- 
bojnicki Comeyrasov pohod bi kao mrtvacko zvono 
slobodnome Dubrovniku. Od te godine 1798. otvo- 
rena su vrata pljacki, rekvizicijama, zajmovima, 
kontribucijama, povrjedama teritorije i ,,prolazima".^ 
Briche- Comeyrasov pohod otvori oci Senatu. 
Mletaka vise nije bilo, Dubrovnik ostajase sam na 
dohvatu, razoruzan, nemocan pred atentatima ma 
kakve vrste. Ode jadranski mir. Treba mu naci cu- 
vara. Preko svojijeh poslanika u Carigradu, Senat, 
II. Avgusta, poruci Mihu Bozovicu, u to doba prvom 
dragomanu pruskoga poslanstva,^ da on ,,u svojstvu 

^ Comeyrasovo pismo u dodatku br., I. 

^ Rodocanachi (Bonaparte et les lies Joniennes 1797 
— 1 816, Paris, 1899, str. 94) govori da su tim zajmom Dubrovcani 
htjeii da iskazu svoju blagodarnost zastiti koju uzivahu od 
glavno komandujudega gjenerala talijanske armije ! Ali i da je 
tako, Bricheova misija bila bi Senat odvratila od toga iskaza 
blagodarnosti, jer na ovaj nacin se ne prave zajmovi kod ino- 
stranijeh vlada ! U ostalome, Francuska nije nikad povratila 
nego li neznatni dio pomenute sume, uz prkos navaljivanjima 
Republike sve do 1807. god. 

^ Miho Bozovic (Bosgiovich) rogjen u Dubrovniku 
god. 1 75 1, umro u Carigradu god. 1832. prvi drdgoman, legacijoni 
savjetnik i od god. 1807. do 1809. kr. pruski Charge d' Affaires 
u Carigradu.. Visokouman covjek, zarki rodoljub, Bozovic sa 
Rugjerom Boskovidem predstavlja veliko patriotsko gra- 
gjanstvo XVIII. vijeka koje je u tugjini postojano mislilo o 
Dubrovniku i njemu posvecivalo um i srce. Bozovid je vise 
nego li svi ostali poslanici Republike zajedno udinio za svoj 



Republicina akcija u Carigradu. 



31 



pruskoga dragomana, a kao covjek poznat sa ovijem 
krajevima, ne pominjuci nas, prisapne Porti, da jedini 
nacin kako bi se zajamcilo spokojstvo na Jadranskome 
Mom, a Dubrovackoj Drzavi bezbjednost, koja je u 
rogjenom interesu Porte, bio bi taj, da se posalju 
tri, cetiri engleska ratna broda, — a 
to bi ona lako izradila — koja bi krstarila u 
ovijem vodama i svojim prisustvom sprjecavala ma 
koje preduzece Francuske na moru, jer bi bio opasan 
samo napadaj s mora protiv kojega ne bi bilo fajde 
braniti se sa suhozemne strane". Poklisari imahu 
odusevljavati Bozovica za tu misao, a ujedno mu na 
srce staviti najvecu tajnost, jer je ,,i jedno i drugo 
neophodno nuzno za nas opstanak".^ Plan nije 
mogao podesniji biti i on sluzi na cast ostrovidnosti 
vlastele koje volimo da drzimo za iznurene i dege- 
nerisane oligarhe. Porta je, mozebit, u tom smislu 
i radila. Ali je Nelson, nakon pomorske pobjede kod 
Abukira (2. Avgusta 1799), u kojoj junacki admiral 
Brueys nagje smrt, tako zauzet bio vrebanjem na 
ostatke francuske flote, a malo docnije i tako op- 
cinjen napuljskim dvorom i lijepom Emom Ha- 
milton, da se ta dalekovidna osnova nije izvrsila 
nego tek go dine 18 13. u sasvim drukcijem vidu i sa 
radikalno razlicitim posljedicama. 

grad u Carigradu. Ovaj veliki covjek zasluzio bi narocitu 
studiju/ a u Dubrovniku kip zajedno sa Boskovi<5em. Otvorio 
Je Crno More dubrovackoj mornarici i odbranio nebrojeno puta 
Dubrovnik kod Porte, dok je Boskovic zakljucio trgovacki 
ugovor sa Francuskom i obasao Evropu da obrani Dubrovnik 
od Katarininijeh napadaja ! 

^ Sifrovana depesa, Lett, e Comm. di Levante 1798. D. D. A. 



32 



Bonaparte u Misiru. 



Megjutijem je Bonaparte mogao ocijeniti u sa- 
mome Misiru sve koristi neutralnijeh zastava, a na- 
rocito zastave Republike Svetoga Vlaha koju tako 
bezdusno pljackahu u njegovu odsustvu. Slavo- 
dobitan u Africi, ali odvojen od svake komunikacije 
sa zavicajem, zbog engleske flote koja gospodovase 
u Sredozemnome Moru, Bonaparte ostade punijeh 
osam mjeseca bez vijesti iz Evrope. Na posljetku, 
5. Februara 1799, provuce se u Aleksandriju jedan 
dubrovacki brod sa pismima za gjenerala Bonaparta. 
Iz Kahire Napoleon pisase Direktoriju : ,,U ovaj 
nam cas stize vijest o dolasku u Aleksandriju jednoga 
dubrovackoga broda krcata vina i sa pismima za 
mene iz Gjenove i Jakina ; ovo su prve vijesti iz 
Evrope koje nam stizu nakon osam mjeseca. Ta cu 
pisma primiti tek do dva, tri dana i zelim da bude 
Vasijeh pisama i da saznam sto se zbiva u Evropi, 
kako bih prema vijestima mogao da udesim svoje 
drzanje".^ Posto Bonaparte ostavi Misir i bahnu u 
Pariz da se razracuna sa slabom i beznacajnom 
vladom, gjeneral Desaix ostavi Misir opet na jednom 
dubrovackom brodu da pritrci u Italiju Bonapartu 
u pomoc. Ali engleski admiral lord Keith, povrijedivsi 
neutralnost zastave Sv. Vlaha, uhvati Desaixa i od- 
vede ga u Livorno.^ Bonaparte ce, dakle, najmanje 
imati prava da se zali na povrjede neutralnosti sa 
strane Dubrovnika koji toliko puta svojom umjesnom 



^ Corr. Nap. V, 3936. 

' Bulletin de I'Armee d'ltalie, 18 juin 1800. Corr. Nap. 

VI, 4927- 



Konavoska buna (1799.) 



33 



i gipkom mornaricom bjese korisno posluzio njemu 
i njegovoj otadzbini. 

Konavoska buna (1799), o cijim fazama nije 
ovdje mjesto da govorimo, iznese opet na dnevni 
red zadrijemale glasove o austrijskim piano vima 
proti Dubrovniku. Ovaj put glasovi bijahu ozbiljniji 
i ne sasvijem bez osnova. U trenutku casovite za- 
bune, Senat bjese zatrazio intervenciju ne samo 
Porte, nego i gjenerala Bradya. Ovaj neobazriv 
korak Republika mogase vec tada da plati svojom 
nezavisnoscu. Ali u sretan cas buna se utisa bez ma 
cije efektivne inter vend je,^ a Republika ustupcima 
Konavljanima u pitanju uvjeta na zemljama,^ kaz- 



^ Crnogorski Vladika Petar Petrovic I. ponudi torn pri- 
likom Republici oruzanu pomoc protiv konavoskijeh buntovnika. 
Senat odbi ponudu na najljubazniji nacin. ,,I za sve", pisase 
mu 6. ,,Kolovoza'S ,,da mi nijesmo u ijedno vrijeme 
o tome (sc. prijateljstvu) ni sumnjali, sa svijem tijem hi nam 
veoma milo svegj vedma o prijateljstvu jednoga tako mudra i 
vrijedna susjeda modi se temeljitije uvjeravati". Original srpsko- 
hrvacki. Lett, e Com,m. di Levante 1799. D. D. A. 

2 Ustanak, ciji su podstrekaci van sumnje bili na strani, 
bukne zbog jedne posve neznatne vladine naredbe odnosno mono- 
pola soli. Pada u oci nesrazmjer izmegju motiva bune i upor- 
noga drzanja Konavljana. Na prigovor o tiraniji, koji se bacase 
na Senat, vlada odgovori 23. Jula svome konsulu u Carigrad : 
,,da su Konavljani, prosti od drzavnijeh nameta, slobodni u 
svom radu, mirni posjednici dijela svojijeh zemaljskijeh pri- 
hoda, u cemu zloupotrebljavahu slobodu na stetu gospodara, 
postali tako mekoputni i bogati, da je njihovo blagostanje van 
sumnje bilo jedan od razloga njihovoj opakosti, blagostanje 
koje nikad ne raste pod tiranijom". Lett, e Comm. di Le- 
vante ibid. 

L. Vojnovid, Pad Dubrovnika 3 



34 



Konavoska buna (1799.) 



nivsi same kolovogje ustanka,^ uspostavi svoj uz- 
drmani auktoritet. 

U Jakinu i po cijeloj Italiji bjese se, megjutijem, 
prosuo glas, da je Austrija podstrekac one bune, da 
su njezini gjenerali i cinovnici sastavili konavoske 
proglase i memorandume. Periodisanje onijeh sa- 
stavaka, uobicajeno u evropskim kancelarijama, nije 
odista moglo da nikne u konavoskoj literaturi koja ne 
poznavase nego narodnu pjesmu i lijericu.^ Kakomu- 
drago bilo, jedna je stvar izvijesna : drzanje austrij- 
skijeh gjenerala Bradya i Rukavine bijase veoma 
sumnjivo. U Carigradu se dubrovacki poslanici otvo- 
reno zaljahu i Porti i pruskome poslaniku na neciste 
namjere beckoga kabineta.^ U Becu poslanici Orsat 
Ranjina i Brnja Kaboga uputise po istoj stvariOktobra 
1799. znacajnu notu Thugutu. Osugjivajuci neke de- 
klaracije konsula Kirika Reis Efendiji, poslanici, go- 
vorahu, ne sumnjaju u prijateljsko raspolozenje Ce- 
sarovo prema Republici, ali se zale na Rukavinu 
koji je otvoreno pozivao Konavljane da pregju u 

^ Kolovogje ustanka bijahu na broju pet : Niko ^vago 
iz Vodovalje, Miho Gjurov Magud iz Baceva Dola, Cvijeto Mujo 
iz Lovornoga, Miho Koprivica iz Radovcica i Niko Radov Huzovic 
iz Zastolja. Samo se ovoj peterici, koji pobjegose u Tursku, kon- 
fiskovase i razorise kuce, a oni sami bise spaljeni in effigie. Svi 
ostali dobise amnistiju. 

^ V. jedan takav tekst u Pisanija, Op. cit. 131 i podo- 
zrive izvjestaje austrijskoga savjetnika Rinnea. Mangourit otvo- 
reno bijedi austrijske emisare da su Konavljane naveli na 
ustanak. II, 15 — 17. 

' Depesa pruskoga poslanika Knobelsdorfa od 24. Avgusta 
1799 u Zinkeisena, Gesch. d. Osm. Reiches, VII, 75 — 76. 



Dubrovnik na osvitku XIX. vijeka. 



35 



austrijsko podanstvo i koji je imao drskost da naredi 
pomorskoj vladi u Trstu da dubrovacke brodove 
upise u spisak austrijskijeh brodova i, sta vise, 
raznosio je lazni glas da su Dubrovcani na bedemima 
grada razvili cesarski barjak ! ^ Thugut se razljuti : 
Zalili ste se na Cesara kod Turcina. Mislite li da bi 
se Cesar bio ustrucavao od Porte da je htio da Vam 
zauzme drzavu? On Vas brani, on hoce da Vasa Re- 
publika bude nezavisna i slobodna, nugja Vam svoju 
vojsku da ugusite bunu, a Vi nas tuzite kod Turcina 
da Vam radimo o glavi Poslanici odgovore : Mi 
se nijesmo zalili na Cesara, nego na Vase gjenerale ! 
Tako svrsi incidenat. Becki kabinet ponovi Ruka- 
vini strogu naredbu da postuje nezavisnost Re- 
publike i neprikosnovenost njezine teritorije. Opasnost 
mine Republiku, ali je od to doba njezin mir nepre- 
kidno ugrozen, a mogla je sad i promjeriti strasne 
posljedice mletacke katastrofe sa kojom Pax Adriatica 
i jadranska ravnoteza bijahu za vazda poruseni. 

II. 

Osvanu XIX. vijek. Poklade, na osvitku novijeh 
vremena, bise u Dubrovniku osobito sjajne. Luksus 
i nekakva hitna zudnja za zabavama vladahu u svijem 
klasama. Tri razglasene Ijepotice bjehu dosle iz Italije 
u Dubrovnik sa gragjaninom Altestijem. Organizo- 
vahu balove, maskarade, opcinjavahu omladinu. Za* 

1 B. D. A. Ragusina, Varia B. fasc. 3. 

^ Republicin expose poslanicima Saraki i Kabogi u Cari- 
grad, 23. Oktobra. Lett, e Comm. di Levante ibid. 



36 



Dubrovnik na osvitku XIX. vijeka. 



jedno sa slobodnim zidarom Androvicem, pise Natali/ 
i one doprinijese — i ne malo — raskalasenosti, 
omeksanju haraktera i opadanju postovanja prema 
vlastodrscima. Ali, na posljetku, Dubrovnik je imao 
i zasto da se veseli. Bjese sretno preturio strasne 
godine Revolucije. Pokolji, smrti kraljeva i cvijeta 
evropske aristokracije, ratovi, sve to bjese doprlo 
do toga mirnoga pristana tek kao tutnjava dalekoga 
trusa. Republika izgledase spasena. Bjese dozivjela 
i nadzivjela propast starije, nekada svemocne, sestre 
na Jadranskome Moru. Oruzje jednoga velikoga Mo- 
narha bjese se primaklo njezinim granicama, ali 
oruzje konservativne vlade, prijateljice mira i reda. 
Konavoska buna utisana. Ono malo pukotina na dr- 
zavnoj zgradi bjese se na brzu ruku zalijepilo i ona 
spokojno produzila da zivi. Bjese vidjela jos i izgon 
jednoga Pape i Republiku ustolicenu u Vjecnom Gradu. 
Po Comeyrasovom pohodu, i znajuci da je Pio VI. 
u zatocenju u florentinskoj Certozi, bjese mu se to 
mezimce Sv. Stolice izjadalo, a jadni papa bjese nasao 
rijeci utjehe i za njega. ,,Koliko sa visim blagovo- 
Ijenjem, pisase Republici 27. Septembra 1798, gr- 
limo Dubrovacku Republiku zbog njezine uzvisene 
vjere i postojane vjernosti prema Rimskoj Crkvi, 
toliko bismo manje zeljeli da bude podlozena onim 

^ Rukopisni memoari, biljeske, nacrti itd. Dziva Natali, o 
kome 6e u ovome djelu biti mnogo govora, nalaze se u arhivu 
Natali, sada vlastina gospogje Mare ot MiroSevid- Sorgo, rodom 
Natali, koja nam ih je stavila na raspolozenje, na cemu jo] 
svesrdna hvala. Nataliceve biljeske navedene u ovijem strani- 
cama izvagjene su iz spisa: ,,Disposizione degli spiriti a Ragusa 
precedente all'invasione dei Francesi". 



Dubrovnik na osvitku XIX. vijeka. 



37 



istim nevoljama kojima Mi bismo na tako nedostojni 
nacin udareni".^ Komplimenat bjese kao mali, me- 
lankolicni prijekor : Vi se zalite na sitnice iz Vasega 
Dvora, a vidite li gdje se Ja nalazim? AH Republika 
imase tu slabost da se vazda i na svasta zali, 
a narocito otkad je blagostanje davljase sa nepre- 
kidnim strahom da ga ne izgubi. Natali, poput njemu 
po duhu srodnoga mletackoga patriote Lippomanna, 
crta kratkim frazama, ali iskreno, kako se dolikuje 
rodoljubu, stanje drustvene krize u kojoj se nalazase 
Republika. Brodarenje, veli, sa silnim cvjetanjem 
donijelo je raskos ; generalize valo se tako zvano 
,,sjajno vaspitanje", muzika, bal, mekoputni nacini ; 
teatar razmlitavi narod i dade omladini i zenama 
premoc ; potrebe suvisnijeh stvari primoravahu manje 
bogate ljude da se zaduze i da prodadu imanja ; 
velika nesrazmjernost u bogatstvu postojase megju 
vlastelom, mnogi bijahu siromasi ; partijski zivot 
bjese ublazen zakonom o izboru na srecu,^ a sa par- 

^ Certosa di Firenze, 27. Septembra D. D. A. 

^ Zakonom od 5. Marta 1763, stari izbdrni zakon za sve 
drzavne funkcije od Kneza do posljednjega pisara, bi ukinut i 
zamijenjen mjesovitim sistemom izbora u kome glavni udio 
imase sreca (Leg'ge di sortizione). Ugled je ovome zakonu ustav 
florentinske Republike iz XV. vijeka po kome Velika Skupstina 
svaka dva mjeseca birase P r i o r e kockom. Po dubrovackoj 
legge di sortizione izbor bi se Kneza vrsio ovako : Imena Senatora 
koji bijahu prevalili 50 (docnije 40) godinu, bacahu se u jednu 
dzaru. Tri bi se imena izvadila na srecu iz dzare, a od ta tri 
Veliko Vijece bi vecinom glasova izabralo jedno. To bi bilo 
ime izbranoga Kneza. Senat se ne birase srecom nego vecinom 
glasova ; srecom se birahu Malo Vijede, Cuvari Pravde, a mje- 
sovitim izborom ministri finansija. Ovaj zakon bi nekoliko 



38 



Dubrovnik na osvitku XIX. vijeka. 



tijama bjese isceznula i srcanost duha ; vlastela od 
uticaja, jer nemahu sto vise da traze, a siromasna 
vlastela, jer nemahu sredstava, ne vogjahu vise brigu 
o javnome dobru. Neki to i pred narodom jasno po- 
kazivahu, ali ih za to ne kaznjavahu. To je, razumije 
se, ragjalo prezir prema vlastodrscima, toliko vise, 
otkad Francuska Revolucija iznese na povrsinu smut- 
Ijivce i drske ljude koji zloupotrebljavahu slabost 
vlade. 

Plemeniti vlastelin pisase ove stroge rijeci go- 
dine 1815. kad bijahu propala i posljednja nadanja 
u uspostavljenje Republike, ponavljajuci Skargine 
tmaste govore u poljackim saborima, Lippomannov i 
Querinijev plac nad rasulom Mletaka. Uvijek jednaki 
uzroci slabljenja starijeh aristokracija, ali uzroci koji 
ne odregjivahu neodoljivo propast Drzave bez uticaja 
spoljasnje sile. I u Mlecima prije pada i u Gjenovi, 
koja produzava jos svoj slabasni zivot na drugome 
moru, u drzavnoj masini ne poznavase se vise ni 
promjene, ni napretka. Vlastela smatrahu kao vrhunac 
mudrosti potpunu nepomicnost. Glavni domovi bi- 
jahu, isto kao u Dubrovniku, prozeti vjerom u vjecno 
trajanje oligarhije. U spoljasnjoj politici rijec staroga 
mletackoga vlastelina Franceska Pezara : ,,Mi zivimo 
u hladu dobromislenosti nasih susjeda i prijatelja" 

puta izmijenjen, narocito 26. Januara 1791. Cf. djelo moga oca: 
Drzavno i Sudbeno Ustrojstvo Dubrovacke Republike, Zagreb, 
1891 — 1893. Od prilike ovakav isti zakon o izboru kockama 
postojase u Gjenovi. Duzd sam (cija vlast trajase 2 godine) birase 
se u Velikom Vijecu, sve ostale funkcije kockom. P. Orsi tvrdi, 
da je otuda u Italiji postala mala lutrija. Lavisse- 
R am baud, Histoire Generale, Paris, 1896. VII, 970. 



Dubrovnik na osvitku XIX. vijeka. 



39 



bjese vrhovni glas mudrosti. Uz to zabave na sve 
strane, zamamljivi karnevali, igre, kafane, loze, mu- 
zike, komedije. A ipak narodi, narocito seljacke klase, 
bijahu prezadovoljni, jer ni u Mlecima, ni u Gjenovi, 
ni u Dubrovniku javni se nameti gotovo i ne po- 
znavahu. Sva dobrocinstva vojne obaveze, poreza, 
svakovrsnijeh nameta, inkvizicija prihoda, ne posto- 
jahu u onijem Republikama koje, megjutijem, ne 
priznavahu jednakost jer ,,pojava protivna zakonu 
prirode".^ 

AH Nataliceve biljeske o Dubrovniku bijahu 
mozda i prestroge. Ako je drustvo bilo dosta iskva- 
reno, moralnost nije stajala nize od mnogijeh dece- 
nija XV. i XVI. vijeka, osim sto se oligarhicni harakter 
vlade osjecase u XIX. dok ne postojase, ili daj- 
budi vrlo sakriveno, u ona dva vijeka. Pored svijeh 
zala dekadanse, vlada Republike ne zaboravljase 
svoje osnovne duznosti prema drzavi kojom uprav- 
Ijase. Tajna prepiska Senata sa poslanicima na strani 
svjedoci da su vlastodrsci bili svijesni tezine novoga 



^ U tome je cijela borba izmegju staroga i novoga drustva. 
Niti jedan od velikijeh mletackijeh drzavnika, kao sto bijahu 
Francesco Pesaro i Antonio Querini, ne priznaje osnovno demo- 
kratsko nacelo koje se, po njihovu misljenju, kvari i prelazi vazda 
u demagogiju i u jednu aristokraciju neznanja i novaca goru 
od one prve. Pjesnik Ippolito Pindemente u jednom svom 
pismu od god. 1797 izricase istu misao ovako : ,,Priroda ne pozna 
jednakosti. Ona je sva uregjena na stepene. I sama se armo- 
nija nazivlje vrlo zgodno : ,,dissimiliuni concordia". Vrijeme i 
iskustvo pokazace imaju li pravo doktrine sada u modi ili sa- 
vjeti starijeh filozofa i prirodine upute." Lettere del Oav. Ippolito 
Pin demon te, Verona, 1869. 



40 



Republika Jonskijeh Ostrva. 



polozaja stvorena na Jadranskome i Sredozemnome 
Moru od Mletaka do Carigrada. A z druge strane 
postojahu gragjanski elementi koji zarko ljubljahu 
otadzbinu, koje vlada mudro upotrebljavase u ino- 
stranstvu za odrzanje Republicinoga pomorskoga 
polozaja. Ovo su vremena kad se Crno More otvara 
dubrovackoj zastavi, kad Republika silje svoje po- 
slanike u Alzir, u Tuniz, u Marok da uredi sporove 
sa beyma i sultanima, da osigura sebi staro mjesto 
u konkurenciji sa Engleskom i sa Spanijom.^ 

Pitanje neutralnosti bacase, dakako, Senat u 
veliku brigu, i toliko prije, sto je trgovina bila ugro- 
zena novo ustrojenom Republikom Jonskijeh Ostrva. 
Da je mogla da osujeti porogjaj nove trgovacke su- 
parnice, Republika bi bila pregorjela velike izdatke 
u novcu. Ali toliko nije mogla da postigne. Stade 
nastojavati kod Porte da joj odrece povlastice koje 
je do onoga dana uzivao sam Dubrovnik. Ali i to je 
tesko bilo. Ta Jonska Republika bijase upravo mo- 
ralno cedo Dubrovacke ! Kad se megju Silama ras- 
pravljalo o cjelishodnosti obrazovanja nove Repu- 
blike, Rusija bad pogled na Dubrovnik. ,,Njegovo 
je Velicanstvo mislilo, glasase nota ruske kancelarije 
od godine 1799,^ da ce stanovnici Jonskijeh Ostrva, 
imajuci pred ocima ugled Dubrovacke Republike, 



^ N. pr. Petar I. Bratic bi 14. Decembra 1794. poslat novome 
Marokanskome Sultanu Mulej Sulejmanu da mu cestita nastupanje 
na prijesto, da oslobodi dva dubrovaCka broda i da uredi pi- 
tanje o godisnjem poklonu za slobodu brodarenja uzduf maro- 
kanske obale. Lett, e Comm. di Ponente, 1794 — 1795. D. D. A. 

^ Rodocanachi, Op. cit. 176. 



Republika Jonskijeh Ostrva. 



41 



od toliko vjekova sretne i mirne, dati 
prvenstvo onome obliku vladavine cije su koristi 
tako dobro poznate".^ Taj oblik bijase republikanski, 
ali pod zastitom Visoke Porte. I zaista u rusko- 
turskom ugovoru od 21. Marta 1800. po kome Jonska 
Ostrva dobise politicku egzistenciju, bi narocito 
izreceno, da ce po primjeru Dubrovacke Repu- 
blike (a 1' ins tar de la Republique de Raguse) 
sacinjavati Republiku pod zastitom Visoke Porte 
(cl. i) i da ce uzivati one iste povlastice i ona ista 
prava prema Visokoj Porti koja obicajno uziva Du- 
brovacka Republika (cl. 2). Ona ce placati Porti 
svake trece godine danak od 64.000 grosa koji ce 
siljati ,,kao sto to obicaje Dubrovacka Republika" 
(cl. 4) u Carigrad svecanom ambasadom. Protiv bar- 
bareskijeh Drzava ( Alzir, Tunis i Tripolis) Visoka Porta 
zasticavace jonske brodove i trgovce onako isto kako 
to obicaje sa brodovima i trgovcima dubrovackim 
(cl. 3). 

Dok trajahu pregovori izmegju Rusije i Porte, 
nasi poslanici u Carigradu, Niko Saraka i Dzivo Ka- 
boga, nastojavahu iz petnijeh zila da osujete dajbudi 
presiroke povlastice koje je Rusija trazila za jonske 
brodove. U sifrovanoj depesi od 13. Marta, dakle 
samo nedjelju dana pred definitivnim rusko-turskim 
ugovorom, dubrovacki diplomati sa potpunim pozna- 
vanjem situacije, crtahu vladi novu opasnost koja 
prijecase Dubrovniku. Bez instrukcija iz prijestonice, 
oni sami uzese inicijativu ,,kako prilici svakome 

^ I za to, produzicemo danas mi, sto su tako dobro bile 
poznate, Aleksandar I. supotpisa njezino likinuce ! 



42 



Murat. 



rodoljubu, a narocito Senatorima" ^ zajedno sa Mihom 
Bozovicem koji vogjase upored pruske i dubrovacke 
poslove. 

,,Polozaj, radinost, broj ziteljstva umnozice bro- 
darstvo u onome narodu, pa se bojimo da ce propasti 
nase brodarstvo. Levantska karavana nije beskonacna. 
Sa ovim novim fermanima nase je brodarstvo oz- 
biljno ugrozeno. Oni ce imati mnoge koristi, pa i samu 
grcku vjeru koju ce grcki trgovci u Levanti pret- 
postaviti nasoj ... Mi se jos nadamo da ce Porta 
dajbudi ograniciti broj jonskijeh fermana. Ali jos 
nije nista izvijesno". Ugovor bi zakljucen, ali se 
opasnost ukaza manja u istini. Jonska Republika 
potraja u ovom obliku koliko i Dubrovacka. I jedna 
i druga, ona izricno, ova precutno, bise u Tilsitskome 
miru predate Francuskoj. 

Megjutijem i stara i mlada Republika kusahu 
gorcine nemocne neutralnosti. Bonaparte, Prvi Konsuo, 
opet se obracase Dubrovniku. Pritisnut u Misiru od 
engleske sile, nadajuci se da ce i po svom odlasku 
odrzati na Nilu francusku zastavu, naredi Joakimu 
Muratu, glavno komandujucemu gjeneralu u Italiji, 
tako zvane Armee d' Observation du Midi, da zatrazi 
od Dubrovnika dzebane i zajire za Misir. Murat bijase 
u Firenci, gdje i8. Marta 1801. bjese potpisao ugovor 
sa Napuljskim kraljem. Cetvrtoga Aprila uputi du- 
brovackoj vladi pismo koje imase jedan njegov oficir 
da preda i koje glasase ovako : 

,,Francuska Vlada, Gospodo Sena tori, vazda je 
prijateljski voljela Dubrovacku Republiku.Prvi Konsuo 

^ D. D. A. bez signature. 



Murat. 



43 



narocito se interesuje za Vasu Drzavu : ja sam uvjeren 
da cete s Vase strane drage volje ugrabiti priliku da 
Francuskoj i Prvome Konsulu iskazete Vasu pri- 
vrzenost. Ova Vam se prilika sada nugja. 

Saljem Vam jednoga svoga oficira sa molbom 
da posaljete u Misir najmanje dva broda, pa i vise, 
ako je moguce, krcata gjuleta, pusaka, vina, rakije 
i drugijeh predmeta za municiju i za hranu. Gjene- 
ralu Menou^ je naregjeno da plati i da u zamjenu 
snabdije brodove granarizom, cukarom, indigom, i 
drugim za Evropu korisnim proizvodima. 

Osim ovijeh posiljaka na racun Republike, Vi 
biste mogli angazovati nekoliko pouzdanijeh i Varna 
odanijeh trgovaca da na svoj racun ucine to isto. 
Placanje in natura, koje im ja u ime vlade obecajem, 
donijelo bi im velike dobiti. Sve ove ekspedicije 
izvrsile bi se u najvecoj tajnosti i ni u cemu ne ce 
kompromitovati Vasu neutralnost. 

Ja ne sumnjam, gospodo Senatori, da ce mi moj 
oficir donijeti zadovoljavajuci odgovor. Ja Vas una- 
prijed uvjeravam o blagodarnosti moje vlade i moje 
sopstvene. Ja bih rad bio iskazati Vam djelima moju 
zahvalnost, ako bi me prilike priblizile Vasoj Republici 
pa da dogjem s Vama u tjesnje odnose".^ Muratovo 

^ Glavni zapovjednik u Misiru po Kleberovom ubistvu 
(14. Juna 1 8 01) Kleber bjese naslijedio u komandi Bonaparta. 

2 Potpisan : G. Murat. Pismo ima Post- Scrip turn : Javljam 
Vam sa zadovoljstvom da je mir izmegju Francuske Republike 
i Napuljskoga kralja potpisan ovoga 8. germinala. D. D. A. bez 
signature. Joachim Murat rogjen u La Bastide-Fortuniere 
(Lot) 25. Marta 1767 ustrijeljen u Kalabriji (Castfello di Pizzo) 13. 
Oktobra 1815, francuski marsal, najznamenitiji Napoleonov 



44 



Englezi prema dubrovackoj neutralnosti. 



pismo nosi datum 14 germinala go dine IX. Republike 
(4. Aprila 1801) a pet dana docnije gjeneral Menou, 
potucen kod Abukira, morade se povuci u Kahiru, 
dok najzad Juna mjeseca predade i Kahiru i Ale- 
ksandriju Englezima nakon tri godine francuske oku- 
pacije Misira. Senat se izvini Muratu tek 9. Maja 
kad sve u Misiru bjese svrseno.^ Ali jedva se oslobodi 
nasrtljivijeh francuskijeh prohtjeva, evo Engleza sa 
porukom da Francuzi vrebaju na Dubrovnik i neka 
Republika dobro pripazi na svoju neutralnost. Ad- 
miral lord Keith zapovjedase jednom eskadrom u 
Jonskome Moru. Po ,,autenticnim informacijama" da 
se francuska flota sprema da zauzme Dubrovnik kao 
operacijonu tacku protiv Turske Imperije, — glas 
koji se podrzavao i na Napuljskome dvoru i koji 
treba mozebit da se stavi u vezu sa onom cudnom 
Muratovom frazom — lord Keith naredi zapovjed- 
niku fregate ,,The Fame" John B. Warrenu da pise 
s Krfa Republici^ kako se engleski admiral oslanja 
,,na mudrost dubrovacke vlade, da sprijeci ma kakav 
francuski napad na turske oblasti sa strane Dubrov- 
nika koji bi Francuzima najpodesniji bio za taj 

gjeneral kavalerije, ozeni se za Napoleonovu sestru Karolinu 
i dobi titulu ,,Carskoga Visocanstva" 1804, Grand-due de 
Cleves et de Berg 18. Marta 1806, Napuljski Kralj od 15. Jula 
1808 do 18 maja 1815. Po povratku Bourbona, ostavljen od 
Austn'je i Evrope, bi uhvacen i ustrijeljen. Umrije kao junak 
i tako okaja svoje izdajstvo prema Caru Napoleonu kad se sa 
koalicijom bjese udruzio protiv njega. 

^ Zakljucak Senata od Subote, 9. Maja 1801 Cons. Rog. 
D. D. A. 

2 7. Juna 1801 D. D. A. VIII, 590. 



Bonaparte i Turska. 



45 



posao". Saopstavajuci ovo, gosp. Warren nadodavase, 
da bi, u protivnom slucaju, lordu Keithu bila duznost, 
ma koliko mu bila neprijatna, da naredi da dubro- 
vacki brodovi budu sekvestrovani od engleske flote, 
a blokiran grad. 

Ali Francuzi se ne pojavise u Jadransko More 
i tako Dubrovniku bi pristegjen zadatak da sa samom 
,,mudroscu" sprijeci oruzani napad Bonapartovijeh 
vojnika. Gubitak Misira, nadmocnost engleske po- 
morske sile, Bonapartovo zauzimanje za organizo- 
vanje Francuske, koju drzavnim udarom od i8 Bru- 
maira bjese spasio od nesposobne i opasne vlade, 
bjehu dovoljni da odvrate Francuze od pohoda u 
nase more. Senat uvjeri 7. Jula engleskoga zapovjed- 
nika o neutralnosti Republike. Tri mjeseca docnije 
bise potpisani u Londonu preliminari mira sa Fran- 
cuskom, a u Amiensu se otvori kongres za defini- 
tivno izravnanje spornijeh pitanja sa Engleskom. 

I sa Turskom Bonaparte sklopi mir u Parizu, 
26. Juna 1802. Prvi Konsuo povracase Sultanu Misir. 
Garantovase mu integritet Carstva, odricase se, u 
teoriji, Jonskijeh Ostrva koja su, kako vidjesmo, ve6 
sacinjavala republiku pod zastitom Turske i Rusije. 
Turska je, sa svoje strane, potvrgjivala Francuskoj 
kapitulacije od 1740. god. i dozvoljavala je Fran- 
cuskoj slobodno brodarenje po Crnome Moru,^ sto 
je Republika u isto vrijeme bila izradila za svoje 
brodove posredovanjem Miha Bozovica. 



^ D r i a u 1 t, La politique orientale de Napoleon, Paris, 
Alcan, 1904 str. 23 — 24. 



46 



Sebastianijeva misija. 



Ali jos prije zakljucenja definitivnoga mira, 
upravo dva dana po potpisivanju preliminara, ii. 
Oktobra 1801, Bonaparte naredi pukovniku Seba- 
stianiju^ da pogje u Carigrad i da preda Sultanu 
Selimu III. prijateljsko pismo. Bonaparte se sjeti Du- 
brovnika. Sebastiani imase naredbu da u Carigradu 
posjeti konsula Republike Fridriha Kirika, da mu 
izjavi, da Prvome Konsulu leze na srcu sreca i na- 
predak Republike i da ce on, Sebastiani, biti i licno 
tumac ovijeh osjecaja Prvoga Konsula kod dubro- 
vacke vlade, ako se na povratku uzmogne svratiti u 
Dubrovnik. Senat zahvali Bonapartu na tolikoj 
paznji. ,,Hitamo da Vas uvjerimo, Gragjanine Prvi 
Konsule, pisase 24. Februara 1802, da ce u nama ostati 
vjecan spomen na velika do sada iskazana nam do- 
brocinstva, a da cemo mi najvatrenije nastojati da 
budemo uvijek predmet Vase dragocjene milosti. 
Ova mala Republika, rada postici ovako dobro, 
iskace svaku priliku, Gragjanine Prvi Konsule, da 
Vas uvieri o nasem revnovanju da zadobijemo Vase 



^ Horace Frangois Bastien Comte Seba- 
stiani, francuski marsal, rogjen na Korsici (La Porta) 1772. 
umro u Parizu 1851. Nakon diplomatske misije u Turskoj i u 
Misiru, bi proizveden na brigadnoga, pak na divizijskoga gje- 
nerala i ranjen kod Austerlitza. Ambasador u Carigradu, tamo 
postade svemocan i obrani Carigrad god. 1807. od engleske flote. 
Ucini rusku kampanju i sve ostale do kraja Carstva. Pod Restau- 
racijom bi poslanik naroda i ministar inostranijeh djela. U sjed- 
nici 16. Septembra 1831, odgovarajuci na interpelaciju o Poljskoj 
Revoluciji izgovori nesretnu rijec: ,,L'ordre regne a Varsovie", 
zbog cesa morade docnije odstupiti. Na posljetku, bi poklisar u 
Napulju i u Londonu (35 — 40). 



Sebastianijeva misija. 



47 



odobrenje i sacuvstvovanje velikoga francuskoga na- 
roda, koji je, Vasim nenadmasivim djelima, uzdignut 
na tako visok stepen slave, da mu se svi narodi dive, 
a mi ga narocito duboko postujemo".^ Sto se moglo 
vise reci pobjedniku kod Marenga? Dzivo Natali u 
jednoj biljesci govori : ,, Bonaparte raste, a Dubrov- 
cani ne vode racuna o njemu", navodeci i to kao jednu 
od udesnijeh pogrjesaka vlastele. Je li Natali, pisuci 
ovo, znao za ovu izmjenu prijateljskijeh osjecaja iz- 
megju Bonaparta i Republike? Sva je prilika da nije. 
Bijase mu tada tek 27 godina , dakle tek clan 
Velikoga Vijeca, vrlo udaljen jos od Senata i Maloga 
Vijeca, a drzavni arhiv i vlasteli bjese nepristupan. 
Ali mozda i znajuci za tu prepisku, Natali bi bio pri- 
mjetio, i u tome bi bio u pravu, da se Republika u 
sustinskoj svojoj prirodi nije bila kadra da izmiri ni 
sa Revolucijom, ni sa enigmatickim genijom koji ru- 
sase sva pravila staroga diplomatisanja i cije su 
prijateljske poruke imale vazda nesto od lavljega 
rika. Kakomudrago bilo, vazno je konstatovati, a 
ta ce se konstatacija jos jace ponoviti, da su odnosi 
Republike sa Napoleonom sve do pred usudnim pre- 
lomom bili najusrdniji, da je Bonaparte i stedio i 
milovao onu malu slobodnu opcinu na Jadranskome 
Moru, a hocemo da vjerujemo da su izjave Prvoga 
Konsula, u kome se jos vizija istocne imperije ne 
bjese prelila u tvrdokornu, gotovo bismo rekli, bo- 
lezljivu idee fixe, da su njegove izjave prema Du- 
brovniku i iskrene bile. 

^ Pariski Archives Nationales, Aff. Etr. Raguse II Fol. 142, 
Original. 



48 



Napoleon Car ; Bruere des Rivaux. 



Osamnaestoga Maja 1804. Napoleona Bonaparta 
drzavni zborovi proglase u Saint- Clou du za na- 
sljednoga Cara Francuza (Empereur des Frangais).^ 
Republika mu 24. Juna uputi najsmjernija cestitanja. 
Napoleon joj tek 10. Septembra odgovori iz Aix-la- 
Chapelle (Aachen) kud bjese otisao da obnovi na 
grobu Karla Velikoga sjaj franackoga Carstva. Da- 
juci nova kreditivna pisma sada vatrenome imperija- 
listi Bruere des Rivauxu, Car nadodavase : ,,Moja 
je tvrda volja da ovu vlast koju mi je Provigjenje 
dosudilo upotrebim u odrzanju i jacanju nasijeh 
uzajmicnijeh veza. Akreditujuci iznovice moga 
otpravnika poslova kod Vas, ja sam mu naredio 
da Vam cesto ponovi ovo uvjerenje i da Vas narocito 
i postojano u svakoj prilici ubijedi o iskrenosti moga 
postovanja i o neizmijenjenijem mojijem osjecajima"." 

Nakon takvijeh izjava prijateljstva, Dubrovnik 
nije mogao da posumnja u Napoleona. Istoricar 
Engel negdje pri kraju svoje Dubrovacke Povijesti 
govori, da se Dubrovniku dogodilo ono sto i nje- 
mackim knezovima koji su neprekidno sumnjicili 
Austriju da im radi o glavi, a kad tamo, propast 
im dogje odakle su joj se najmanje nadali, od — 
Francuske ! Nama se cini da se ova Engelova pri- 
mjedba mnogo prije moze primijeniti ^'na njemacke 



^ Narodni plebiscit 6. Novembra ratifikova ovo rjesenje 
sa 3,572.329 glasova protiv 2.569. 

^ P. A. N. A F IV Plaquettes : 809. Francuski izvornik u 
Dodatku pod br. II. Mjesto revolucijonarnoga : „Salut et consi- 
deration" Napoleon povrada staru formulu : ,,Sur ce, je prie 
Dieu, tres chers et bons amis, qu'il Vous ait en Sa Sainte garde". 



Austrija i Dubrovnik. 



49 



knezove, nego li na jadransku republiku. Oni su 
dovoljno u proslosti bili iskusili osvajacke namjere i 
pohode Francuske kojoj od Luja XIV. pa sve do 
Direktorija lebgjase pred ocima carobna i opasna 
formula : les limites du Rhin. Oni se, dakle, imahu 
bojati Napoleonovijeh namjera i ako se nijesu bojali, 
znaci da su bili zaboravili svoju sopstvenu proslost. 
Ali daleki Dubrovnik? Kako bi on bio mogao pred- 
vidjeti onako radikalnu promjenu na svojim grani- 
cama, na skrajnoj obali Jadranskoga Mora, on, koji 
nakon mletacke pogibije i Campoformijskoga ugovora 
bjese odasvud opasan austrijskim zemljama? Po- 
stupanje gjenerala Rukavine i Bradya 1799. god. nije 
zaista bilo podobno da ulije u Republiku vjeruu posto- 
vanje svoje nezavisnosti sa strane austrijske vlade! 
Mi ne mozemo, dakle, potpisati Engelovo upore- 
gjenje bez jake rezerve, niti mozemo Republiku 
prekoriti, sto je sa nepovjerenjem pratila kretnje moc- 
noga i susjednoga dvoglavoga orla. Ovaj zaista s polja 
iskazivase Dubrovniku sve one paznje koje se u 
megjunarodnome saobracaju obicavaju iskazivati sa- 
mosvojnim drzavama. Poslanik Republike u Becu, 
graf Ayala, nije se mogao nego pohvaliti predusretlji- 
voscu i paznjama koje mu iskazivahu cesarski kan- 
celar, ministri i sam Cesar. Osim uobicajenijeh noti- 
fikacija rogjenja, vjencanja i smrti u Carskome 
Domu,^ becki kabinet polagase kao neki point d'hon- 

^ Posljednja notifikacija rogjenja u Carskom Domu 
upucena Dubrovackoj Republic! jest ona Cesara Frana II (I) 
od 7. Decembra 1802. o rogjenju nadvojvode Frana Karla, oca 
sadasnjega Cara i Kralja. Mi je zbog svoje reg' bi aktuelne 

L Vojnovic, Pad Dubrovniba. 4 



50 Strahovanja Republike od austrijskijeh osnova. 



neur na bezuslovno postovanje suverenskijeh prava 
Republike. Kad je n. pr. god. 1803. austrijska vlada 
rijesila bila da skicira kartu Istre, Dalmacije i Boke 
Kotorske, a trebala je, zbog trianguHranja i odre- 
gjenja polozaja Dalmacije i Boke prema ostalijem 
austrijskijem zemljama, da nekoliko trokuta izmjeri 
na dubrovackoj teritoriji, vice-kancelar graf Cobenzl 
uputi Ayali notu (24. Septembra)^ moleci ga da za- 
moli svoju vladu za dozvolu da se triangulacija iz- 
vrsi na dubrovackoj teritoriji. ,,Gospodin graf d'Ayala, 
produzavase nota, izvoljece izvijestiti svoju vladu, 
da nije namjera vlade Njegova Velicanstva da 
skicira kartu Dubrovacke Drzave, da ce Njegovo 
Velicanstvo biti veoma blagodarno vladi Republike 
na torn dokazu predusretljivosti i dobra susjedstva 
i da je moj Uzviseni Vladalac spreman da nadoknadi 
sve troskove koji budu prouzrokovani ovom opera- 
cijom". 

Ali uz prkos ovim iskazima prijateljstva i megju- 
narodnoga postovanja, Republika nije mirovala i u 
Carigradu je drzala budnu vladu protiv austrijskijeh 
tajnijeh spletkarenja. Mozda je politicka pogrjeska 
Dubrovnika sto je on precjenjivao moc Otomanske 
Imperije i formulu njezina integriteta. Mozebit bi 
bio bolje uradio da je vise njegovao Bonapartovu 
zastitu, a manje racunao na intervenciju Porte, cija 

zanimljivosti donosimo iz B. D. A. u Dodatku pod br. III. 
A najpotonja je notifikacija Republici ona od god. 1807. o 
smrti Carice Marije Terezije, kderi Ferdinanda I. kralja obiju 
Sicilija, babe Cesara Franje Josipa. 
' B. D. A. 



Strahovanja Republike od austrijskijeh osnova. 51 



je politicka dekadansa bila svakome i suvise poznata. 
Ali Senat prozet tradicijonalizmom ne scase daodstupi 
od jedne dogme koja se u proslim vjekovima ispo- 
Ijila bila kao korisna dubrovackoj nezavisnosti. 

Protiv jednoga clanka u nekome milanskome 
listu, u kome je pisac iznosio svoje misljenje da ce 
Austrijasvom dalmatinskom posjedu prisajediniti i Du- 
brovacku Drzavu, porodi seu Dubrovniku pravastrava. 
Ali mjesto da zatrazi objasnjenje u Parizuiu Becu, Re- 
publikausredsredi svu svoju diplomatsku akciju u Cari- 
grad.Poslanicima Palu Gozze (Guceticu) i Vlahu Menze 
(Menceticu) naredi da se objasni sa Reis Efendijom i 
da preko njega zatrazi u Cesarskoga Internuncija 
tacna izjasnjenja. Reis Efendi i sam bjese privatnim 
putem doznao da se ideja o zauzecu Dubrovnika 
siri po Dalmaciji i da se mnogo govori u austrijskim 
sluzbenim krugovima o torn prisajedinjenju. Ali Ce- 
sarski Internuncij izjavi Porti da Becki Dvor nije 
nikada imao takvu namjeru. Njegova vlada, govo- 
rase, nemocna da djejstvuje na Milansku gazetu, 
demantovace ove glasove u beckom sluzbenom listu. 
Reis Efendi uputi poslaniku turskom u Parizu na- 
redbu da od milanskoga poslanika isposluje demanti 
i kaznjavanje drskoga novinara.^ 

Dubrovacka diplomatska akcija u Carigradu 
po torn pitanju produzi se kroz cijelu god. 1804. i 
1805. ca do boja kod Austerlitza ! Niko nije mogao 
izbit iz glave dubrovackim vlastodrscima da je Au- 
strija tvrdo rijesena da u zgodnoj prilici zauzme 

^ ^ifrovana depesa poslanika Gozze i Menze iz Carigrada> 
13. Sept. 1804. Fo XXII, 1804, 631. D. D. A. 



52 



Akcija Miha Bozovica. 



Dubrovnik. Zaman je Internuncij tri, cetiri puta 
najodrjesitije poricao neprijateljske namjere beckoga 
dvora ! Kao da nije nista ni rekao, dubrovacki se 
diplomati jednako povracahu na neprijatni predmet 
izazivajuci na neki nacin Austriju da i ona o toj 
eventualnosti razmislja. Miho Bozovic je u toj 
diploma tskoj kampanji igrao glavnu ulogu. 

Utjesljivo je konstatovati zarki patriot! zam 
ovoga pucanina. Za njegove zasluge Republika ga 
bjese upisala u Antunine, dakle u red prvoklasnijeh 
gragjana, a nakon uspjelijeh pregovora da se Crno 
More otvori zastavi sv. Vlaha, bjese mu, u nedosta- 
janju kavaljerskijeh ordena, poslala po narocitome 
izaslaniku, kapetanu Mihu Turcinovicu, jednu zlatnu 
burmuticu sa grbom Republike. 

Treba citati njegova pisma da se vidi, kako se 
ovaj Charge d' Affaires kralja Fridrika Vilhelma III. 
ponosio svojom otadzbinom, sa kakovom je energijom 
u dalekom Carigradu pritiskao na svoje grudi lik 
ljubljenoga Grada ! ,,Ja sam uzeo slobodu, pisase 
Senatu i8. Avgusta i8oi,^ da jos rani je uvjerim Vase 
Preuzvisenosti, da moje patriotsko revnovanje ne 
treba nikakvijeh jacijeh pobuda da u svakoj prilici 
uzradim za dobro i za korist domovine. Sama po- 
misao da sam joj sin i da sam podanik Vasijeh Preuz- 
visenosti dovoljna je da me svom silom priveze za 
sluzbu Republike". Opet 13. Oktobra 1804: ,,Vazda 
sam drzao da raditi za interese domovine ima biti 
duznost svakoga postena gragjanina i rukovodeci 

^ Lettere di M. Bosgiovich da Costantinopoli, 1800 — 1805 
D. D. A. XXII, 632. 



Akcija Miha Bozovica. 



53 



se ovim pravilom vazda sam nastojao da se zauzmem 
za javne i narodne interese kod ove vlade gdje mi 
sadasnje politicke prilike daju izvijesni neki uticaj 
i nijesam nigda pomislio da bi mi ovaj rad imao kod 
Vasijeh Preuzvisenosti biti kao nekakav razlog da 
me one odlikuju". Nijesam nista ucinio za svoju 
otadzbinu, ni za svoj narod, pise i. Juna 1805, da 
bih bio zasluzio tako blagovoljenje drzave prema 
meni. Moja intervencija kod ove vlade — koja je 
posluzila Vasijem Preuzvisenostima kao povod da 
me odlikuju — nije drugo nego duznost neophodno 
nuzna svakome gragjaninu i postenome rodoljubu. 
Ovaj ce vidljivi znak odlikovanja" — zlatna burmu- 
tica ! — ,,ostati za sva vremena u mojoj porodici 
kao uspomena i bodrenje mojoj djeci da revnosno i 
rodoljubno zasluze vazda drzavno priznanje". Ovakav 
bijase covjek kome Republika bjese povjerila zastu- 
panje svoj ij eh najsvetijih interesa kod Porte, i koji 
gotovo izlisnim cinjase diplomatski rad poslanika 
Republike kod Carigradskog Dvora. 

Bozovic nije zadavao mira Porti zbog one vje- 
cite sumnje o austrijskim projektima na Dubrovnik. 
Zagrijavase indiferentne ministre, pracase svaki 
sumnjivi simptom budnim okom, zainteresovase 
ostale evropske poklisare za stvar dubrovackog in- 
tegriteta, narocito svoga sefa, pruskoga poslanika 
gjenerala Knobelsdorfa, koji, kroz Bozovica, bjese 
postao prijatelj i zastitnik Dubrovniku. Stavljase, 
najzad, u usta Reis Efendiji deklaracije za kojima 
Porta vezivase stvar Republike za stvar integriteta 
Osmanske Imperije. Nesretnome Internunciju Reis 



54 



Akcija Miha Bozovica. 



Efendi ponavljase najsvecanije ,,da je Dubrovacka 
Republika bila vazda drzana kao sastavni dio Osman- 
skoga Carstva, i da ce ma koji atentat protiv nje dir- 
nuti Portu na takav nacin, da ce i najmanji glas ili 
projekat u javnim glasilima naperen protiv nje pri- 
morati Portu da uzme potrebne mjere zajedno sa 
onim Silama koje su zagarantovale integritet osman- 
skijeh zemalja".^ ,,Internuncij, pisahu poslanici i8. 
Oktobra,^ uvjeravase Reis Efendiju da njegov 
vladalac nema ni najmanje pomisli protiv Dubrovacke 
Drzave i da za to neka Porta odbije od sebe svaku 
rgjavu misao po torn predmetu". Jos samo sest mje- 
seca pred francuskom okupacijom Dubrovnika, Bo- 
zovic pisase Senatu^ da su dvije svecane deklaracije 
beckoga kabineta sasvim zadovoljile Portu, da ce 
ona u iducim pregovorima o miru traiiti da se inte- 
gritet i nezavisnost Dubrovacke Republike narocito 
spomenu, da, za sada, ne moze preduzeti nikakvijeh 
koraka u Parizu zbog prekinutijeh odnosa sa Fran- 
cuskom, ali da ce zatraziti prijateljsko posredovanje 
Pruske tek se ova izjasni prema koaliciji i, najzad, 
zakljucivase primjetbom kojoj pozniji dogagjaji da- 
vaju znacaj melankolicne ironije : ,,da bi se Berlin- 
skom i Pariskom Dvoru dalo osnova da se isprijece 
protiv ma kojega atentata sa strane Beca protiv nase 
drzave, trebalo bi da ona dva Dvora, privolom 

^ Sifrovana depesa M. Bozovica od 24.0ktobra 1804, D. 
D. A. ibid. 

2 Ibid. Ove se depese nalaze u istoj navlaci, u kojoj su 
i Boz6viceva pisma. 

^ Carigrad, 25. Novembra 1805. Ibid, ^ifrovana depesa. 



Akcija Miha Eozovica. 



55 



Porte, uzmu formalnu garanciju u iducem ugovora 
mira za nasu slobodu !" U torn smislu Bozovic tra- 
zase odobrenje i tacne instrukcije Senata. On sam 
ne vjerovase za sada u neprijateljske namjere Au- 
strije. U jednompismu od god. 1804. (bez datuma) ^ 
davase Senatu neke savjete i crtase ovako polozaj 
Republike : ,,Po mome slabome misljenju, Becki 
Dvor ne ce sigurno nista poduzeti protiv Dubrovacke 
Republike dok mu bude ugodno da miruje s For torn, 
ali kad bi doslo do rata s njom, a govoreci politicki, 
polozaj nase drzave odvise mu je zgodan, odvise za- 
mamljiv, a da ne bude naveden u iskusenje da ugrozi 
nas mir, pa da mu bas drugi razlozi i ne bi dikto- 
vali tako korisno poduzece.^ 

1 D. D. A. ibid. 

2 U Biblioteci Male Brace u Dubrovniku (sekcija rukopisa 
br. 998) nalazi se zanimljiv spis pod natpisom : ,,Knjiga 
pisana jednomu prijatelju u Carigrad svrhu sadasnjih zgoda 
koje spadaju na Turcina 1797". Auktor je nepoznat, a i prijatelj 
kome je pismo upuceno. Napisano je ikavskim dijalektom, sva 
je prilika da je s talijanskoga prevedeno. Mozda je pisac dubro- 
vacki podanik. Cijelo pismo hoce da dokaze opasnost koja 
prijeti Tur'skoj, pa i Dubrovackoj Republici, od susjedstva au- 
strijskog oruzja u Dalmaciji i Boki. Mi vadimo iz pisma dva 
mjesta. Teza je ova: ,,Sadanje Austrijansko neprijateijsko pri- 
sastje i obsedenje od Istrije i Dalmacije, najjaci kljuci nasega 
Vladanja (Guverna) i ono na sto oni paze i dokle zelje njihove 
prostiru, najvece vrh tmaste i bogate Bosne, i siroki prostori 
Osmanskoga posidovanja, ove stvari imale bi otvoriti oci 
Divanu, za osvistiti se i staviti se svom brzincm na moguce, 
i snazno odvracenje". Austrijsko susjedstvo, po auktoru pisma, 
bice Turskoj usudno, a tad je propao i Dubrovnik. 
Prisajedinjenje Bosne postaje pitanjem vremena. ,,Sto ce tada 
biti, pita pisac, od vasijeh Turaka? Drzis li ti da za dugo 



56 



Akcija Miha Bozovica. 



Bozja zastita i mudrost V. P. otklonice ovu 
opasnost, gajeci prijateljstvo Carskoga Ruskoga Dvora, 
ciji je uticaj ogroman u sadasnjim evropskim poslo- 
vima, kao stoi Francuskoga Dvora koji u dandanasnji 
moze sve kod Beckoga. Ali trebace zainteresovati 
jedan i drugi Dvor direktno, a ne preko posre- 
dujucijeh prijatelja, koji u nasem slucaju ne mogu 
ni iz daleka imati onoga uspjeha sto ce ga imati 
neposredni odnosi". 

Na ovaj delikatni nacin Bozovic osugjivase prak- 
tiku dubrovacke vlade da preko trecijeh poruci ono, 
sto je imala porucivati muzevno i bez posrednika. 

III. 

Dokovako Republikasa podozrijevanjem pracase 
austrijsku politiku, Becki se Dvor rijesi na jedan korak 

mogu uzdrzati oblast u Evropi, vladati i raskasati se(?)? 
Carigrade, Carigrade, brzo ce nad tobom gavrani krocati . . . 
Ja ns imam poznanja vojnickoga, ma za zdravo drzim, da kad 
bude Cesar posidnuo morske dalmatinske gradove, ovo dotecenje 
moze ocito prikazati da Turcinu nije stanisca u Evropi gospodo- 
vati. Vidim i priziram ja netom je Divanu doslo u usi da Cesar 
poseo je Dalmaciju, da u oni cas misec mu se je minuo i da 
ne ce znati kud, ni kamo glavom krenuti, jer ne samo mu se 
je bojati i^gubiti najbolje rusage, da li jos i vlastito svoje sida- 
lisce. Ove strahote imao bi imati Dvor Turski, kad jos sam 
Cesar bio bi po sebi u ratu s njime, ali imas 2:nati toliko je 
istinito ugovaranje i zdruzenje njeg'ovo s Moskovom, koliko je li 
jedan Bog na nebu; na Turcinu zakleli su se naplatiti stete koje 
su im prisle boj bijuci s Francezom. Protiva ovomu drustvu 
nista se ne moze reci. Dakle njihova svrha druga ne ce biti 
vec protiva Turcinu ustati, tirati ga do Azije . . .". 



Obnova diplomatskijeh odnosa sa Austrijom. 57 



koji u njegovoj misli imase jedan put za vazda da 
rasprsi svaku sumnju unjegovu dvosmislenost. Nakon 
prilicno dugo pauze, ona vlada koja u XVII. vijeku 
imase svoga Rezidenta u Dubrovniku, odluci sada 
da ponovno bude na dostojan nacin zastupana kod 
Re publike. 

Cesarsko-kraljevski agent u Moldavskoj, Ivan 
Timoni, bi postavljen za gjeneralnoga konsula kod 
Dubrovacke Republike. Ministar inostranijeh djela 
graf Kobenzl saopsti 30. Januara 1805.^ Senatu ovo 
Cesarovo rjesenje motivisuci ga tim, sto su uzajmicni 
trgovacki i brodarski odnosi pa i odnosi dobra su- 
sjedstva izmegju Austrijskog Carstva i Dubrovnika 
imali da postanu i tjesnji i cesci otkad su ovoj mo- 
narhiji prisajedinjene nekada mletacke provincije 
Dalmacija i Albanija. ,,Gospodin Timoni imace, go- 
vorase u istom pismu Kobenzl, ukloniti u svakoj 
prilici od Dubrovackog Senata i najmanju sumnju 
o nepromjenljivijem osjecajima onog blagovoljenja sto 
je Uzviseni Dvor uvijek gajio za blagostanje i za 
odrzanje one Republike". U instrukcije koje bise 
redigovane jos 22. Decembra 1804.^ ministar inostra- 
nijeh djela umetnu ovo znacajno mjesto : ,,Dobro je 
ovdje napomenuti gospodinu Timoniju da se je Du- 
brovacka Republika, opkoljena austrijskim provinci- 
jama i vec nekoliko puta uznemirena glasovima 

^ Kobenzlovo pismo Republici IX, 591 sec. XIX. D. D. A. 

^ Original- Berichte des k. k. General Consuls in Ragusa. 
Instructions pour le Consul General a Raguse Timoni. B. D. A. 
Instrukcije su redigovane na francuskom jeziku a na istome su 
jeziku i pisani Timonijevi izvjestaji. 



58 



Timoni. 



koje je zlomislenost sirila o nekakvim namjerama 
okupacije dubrovacke teritorije sa strane Carskoga 
Dvora, bez sumnje obratila u Pariz i u Petrograd 
da trazi za svaku eventualnost tamo potpore. G. ce 
Timoni nastojati da clanovima dubrovacke vlade 
ulije najvise povjerenje u velikodusnu i lojalnu na- 
mjeru Cesarskoga Dvora da odrzi nepovrijegjenu te- 
ritoriju one Republike i da ocuva neizmijenjene od- 
nose koji, od nezapamcenijeh vremena, postoje iz- 
megju jedne strane i druge. Postenim, prostim i 
ljubaznim nacinima gosp. ce Timoni takogjer nasto- 
javati da odvoji od ruskoga konsula Fontona, cija 
naduvenost i ciji precerani prohtjevi najneprijatnije 
vrijegjaju tamo". 

19. Maja 1805. Knez — Michael Philippus Lucae de 
Bona — primi Timonija u privatnu audienciju. Pred 
Dvorom, garda, pod oruzjem, iskaza poslaniku vojne 
pocasti. U prvoj dvornici drzahu se zduri,^ u drugoj 
kancelari, u svecanom odijelu, rasporedani po hierar- 
hicnom redu, a na pragu trece dvornice Knez, u polu- 
paradnome odijelu, primi glavom poslanika. Nakon 
nekoliko uzajmicnijeh komplimenata, Knez zakaza 
austrijskome zastupniku za sutradan svecanu au- 
dienciju za predavanje kreditivnijeh pisama. Sutra- 
dan, na podne, istim ceremonijalom,- Timoni bi do- 
veden pred vrata Senata, koja su, po pravilu, imala 



^ tal. Rivieri, kao dvorski huissiers. Njihova uniforma 
bijase potpuno crvena. U Dubrovniku jednako se povlaci stara 
recenica : ,,crljen kako zdur". 

2 22. Maja 1805, Original- Berichte, Fasc. 2, Conv. 13. Fol. 
I — 167. B. D. A. 



Timoni. 



59 



biti zatvorena i na koja je jedan dvorski dostojan- 
stvenik imao pokucati da se otvore. Prije Timonije- 
va dolaska, vrata se otvore kao za osobitu pocast i 
austrijski predstavnik ugje u dvornicu u kojoj sje- 
dase Knez, imajuci s desnoga boka Malovijecnike, 
s lijevoga Sekretare Republike, svi u crnu, u veli- 
kijem vlasuljama. Timoni, u svom izvjestaju na 
ministra grafa Koloreda, primjecuje da je prizor bio 
,,impozantan i zaloban" (imposant et lugubre). Ti- 
moni sjede uz Kneza koji se pokrije crnom kapom i 
pozove poslanika da ucini to isto. Nakon toga poslanik 
procita sljedeci govor : ,,Dobro susjedstvo, trgovina 
i brodarenje podanika Njegova Cesarskog i Kraljev- 
skog Velicanstva trazahu da se popuni odavna upraz- 
I njeno mjesto Gjeneralnoga Konsula u zemljama 
I slavne Dubrovacke Republike kako cete blagovoljeti 
I vidjeti iz ovoga pisma Nj. V. Cara Frana II moga 
i Uzvisenoga Vladaoca. Ja se veselim da je meni u dio 
I pala cast da doprinesem utvrgjenju ne samo one 
stare ljubavi i starog povjerenja slavne Dubrovacke 
Republike prema Prejasnom Carskom Austrijskom 
Domu, nego i produzenju blagovoljenja i zastite o 
kojima je Njegovo C. i kr. Velicanstvo dalo uvijek 
osobitijeh dokaza slavnoj Republici. Ja cu pak 
s moje strane nastojati da zasluzim u svakoj prilici 
prijateljstvo i blagovoljenje Preuzvisenijeh i Pre- 
svijetlijeh predstavnika ove slavne Republike". Knez 
odgovori jednako srdacnim govorom, nakon cesa mu 
Timoni preda Cesarevo pismo koje Knez preda na cu- 
vanje prvom Sekretaru. Nakon kratkoga prijatelj- 
skoga razgovora, poslanik bi ispracen istim ceremo- 



6o 



Timoni. 



nijalom sve do njegove kuce ,,sred velikoga mnostva 
naroda koji ispunjavase ulice da vidi austrijskoga 
predstavnika". 

Nepristrasna istorija treba da zabiljezi, da je 
Timoni ispunio sva svoja obecanja izrecena u na- 
stupnoj besjedi Knezu, sve one naredbe koje je dobio 
bio od beckoga kabineta. Kroz i kroz posten, skroman, 
bespristrasan, lojalan prijatelj, mudar savjetnik, Ti- 
moni je najposteniji, najautenticniji svjedok zname- 
menitijih dogagjaja o kojima cemo u ovoj knjizi da 
govorimo.^ Kakvegod tajne namjere imao becki ka- 
binet protiv Dubrovnika, treba priznati da ih je 
mudro i lojalno zatomio sve do usudnijeh trinae- 
stijeh godina ovoga istoga vijeka. Da je austrijska 
vlada imala u perijodi pred Austerlitzom necistijeh 
planova,^ ona ne bi bila poslala u Dubrovnik jednoga 
covjeka cija su djela i odnosni izvjestaji spomenici 
neiskvarena srca. S ove strane Dubrovnik se, dakle, 
bjese primirio. A kako ne bi bio spokojan i z druge ? 

Napoleon bjese primio nasljedno talijansko kra- 
Ijevstvo na molbu cizalpinske Republike (i8. Marta). 

^ Pisani, Op. cit. priznaje potpunu lojalnost i vjerodo- 
stojnost Timonijevu, ali na djelu se on ovim prvoklasnim izvorom 
vrlo malo sluzi i, kako cemo na pojedinim mjestima vidjeti, 
uvijek tendencijozno. 

- Podozrivo ponasanje austrijskijeh gjenerala pod kraj 
XVIII. vijeka, pa pozniji predlog u tjeskobu i ocajanje bacene 
Austrije, da se Salzburg i Dubrovnik njoj prisajedine — o cemu 
ce docnije biti govora — nijesu dovoljni dokazi da je Austrija 
promisljeno radila Dubrovniku o glavi. Nakon pozunskoga 
ugovora, pak sve do god. 1813., drzanje ce Austrije biti sasvim 
korektno, kako cemo vidjeti. 



Programaticna Napoleonova izjava. 



6i 



Spremase se da stavi na glavu langobardsku zeljeznu 
krunu u Milanu. Sve se talijanske drzave bjehu 
uskomesale da se udvore Caru i Kralju. Gjenova 
ce se vec nositi mislju da zatrazi inkorporaciju Fran- 
cuskoj, Liika prestace da se nazove Republikom. Na 
cestitanja nase Republike (od 2. Februara 1805) Na- 
poleon odgovori iz dvorca Stupinigi, u Pjemontu 28. 
Aprila, ovim pismom : ,,Predragi i dobri prijatelji, 
Mi smo vrlo prijatno dirnuti osjecajima koje nam 
posvjedociste Vasim pismom od 2. Februara 1805. od- 
nosno dogagjaja koji prisajedinise talijanski prijesto 
nasoj Carskoj Kruni. Mi toliko manje sumnjamo u nji- 
hovu iskrenost, sto je spokojstvo Vase Republike na- 
rocito vezano sa odrzanjem i nezavisnoscu Italije 
(Nous doutons d'autant moins de leur sincerite, que la 
tranquillite de Votre Republique est particulierement 
attachee a la conservation et a V independance dell' 
Italic)". — Timoni koji saopsti Koloredu Napoleonovo 
pismo,^ karakterise ovo mjesto sa jednom rijeci : ,,la 
phrase est remarquable". — ,,Mi se, produzavase 
Napoleon, koristimo ovom prilikom da Vam ponovimo 
uvjeravanja o interesu sto nosimo za srecu Vase 
Republike i o nasem raspolozenju da joj damo do- 
kaza nase Carske zastite". 

Istorija se katkad ponavlja. Znamenitu misao koja 
senalazi uovome pismu, biva da je mala republika na 
istocnoj obali Jadranskoga Mora u uzajmicnoj obram- 
benoj vezi sa Italijom, da Dubrovnik u tugjim ru- 
kama moze da ugrozi sigurnost Poluostrva, a da je 



^ Tekst pisma u Dodatku br. IV. 



62 Programaticna Napoleonova izjava. 



Italija obrana slobodnome Dubrovniku, ovu misao 
Napoleon kao da je izvadio iz Vatikanskijeh kartona 
XVI. i XVII. vijeka. Kliment VIII. i Urban VIII. iz- 
rekose istu misao gotovo istim rijecima pisuci onaj 
Cesaru Rudolfu II, ovaj samoj Republici. Ali sada, 
pod perom razorioca mletacke slobode, velikoga su- 
dije stare Evrope, ujedno i Atile i Karla Velikoga 
Revolucije, imalo se drzati da su one rijeci bile dva 
puta znacajnije, da je Republika u njima mogla citati 
obezbjegjenje svoje nezavisnosti, svoju Magnu Chartu 
Libertatum XIX. vijeka. 

Sva ta lijepa nadanja propadose na poljanama 
Moravske. 

Gotovo u ono isto vrijeme kad Dubrovackome 
Senatu pisase da je Dubrovnik ,,vezan sa odrzanjem 
i nezavisnoscu Italije", Napoleon pisase Franu ove 
tajanstvene rijeci: ,,U dan danasnji ne moze biti 
razumne borbe nego li za Carigradsko Carstvo". 
Francuzima obecavase uspostavljenje Svetoga 
Rimskoga Carstva, osvestanoga papskom investi- 
turom, ali u duhu Velike Revolucije, a, u istini, 
on tezase na jedinstvo Italije samo kako bi lakse 
istisnuo Engleze iz Malte, Ruse s Krfa i spremio sebi 
put na Istok. A kad se na torn putu nagje jedan 
tvrdi grad sa divnim prostranim lukama, sa dvijesti 
brodova i tisuculjetnom kulturom? Tada ce on taj 
grad sekvestrovati i prisajediniti Italiji ! 

Austrija, ugrozena jos nejasnim, ali gradonosnim 
Napoleonovim osnovama, gledajuci sebe vec osam- 
Ijenu u Evropi, bjese se rijesila da sklopi sa Rusijom 
tajni defenzivni ugovor (6. Novembra 1804). Ovo je 



Napoleonov rat s Austrijom i Rusijom. 



63 



cas kad ce da obnovi diplomatske odnose sa Du- 
brovnikom, operacijonom i opservacijonom tackom 
prvoga reda na vratima Istoka. 

Ali i Aleksandar I. bijase nosilac velikijeh osnova 
na Istoku. Njegov drug od mladosti i najintimniji 
savjetnik, Poljak knez Adam Czartoryski,^ svom 
silom primamljive argumentacije, natjeravase ga da 
osnuje veliku slavensku Carevinu na Balkanima sa 
Carigradom kao prijestonicu. Ali za te osnove Ale- 



^ Rogjen u Varsavi 26. Januara 1770 iz starog litavskog 
dinastickog doma. Vaspitan na Ruskom Dvoru, Aleksandrov 
drug. Poslanik Cara Pa via I na Sardinskom dvoru (1799). Po 
Pavlovoj smrti, Aleksandar ga pozva k sebi. 1802 prvi pomocnik 
ministra inostranijeh djela, 28. Januara 1804 minister. U pocetku 
ne s^ase da se primi mjesta kao nesaglasnoga sa patriotskim 
duznostima prema Poljskoj, ali ga A. prinudi da se primi, osta- 
vivsi mu na volju dfei ostavi duznost kad mu se svidi. O nje- 
govu radu u kiobnoj godini 1806 govoricemo opsirno u ovoj 
knjizi. Aleksandar ga ne poslusa i ne htjede uspostaviti Poljsku, 
nego se u Tilsitu saglasi sa Napoleonom, ali Czartoryski jos u 
Junu (29 ) 1806 dade ostavku na sluzbu. Ostade vazda sa A. 
u prepisci, nadajuci se slobodnoj Poljskoj. Kad A., 27. Novembra 
1815, dade ovoj konstituciju, Czartoryski imase da postane 
Carskim Namjesnikom, ali A. postavi jednoga gjenerala i tada 
Cz. ostavi Varsavu i pogje u Pariz. God. 1831 Cz. supotpisa 
akt detronizacije Cara Nikole i bi izabran za predsjednika revo- 
lucijone vlade. 17. Avgusta dade ostavku, jer se revolucijonoj stranci 
ne svigjase Cz-ovo diploma tisanje. Car ga 6. Oktobra 1831. lisi 
svijeh casti u Rusiji. Cz. pogje u emigraciju najprije u London, 
pak u Pariz, gdje definitivno ostade. U Parizu neprekidno ra- 
gjase za uspostavljenje poljske nezavisnosti (1848, 1854, 1859) 
ali mu se nade izjalovise. Cz. umrije u Montfermeil-u kod Pariza 
27. Jula 1861. Cf. Cz-ovu biografiju u najnovijem Ruskom Bio- 
grafickom Slovaru 1905. 



64 



Talleyrandov plan. 



ksandar trebase sadjejstva njemackijeh drzava : 
Austriji nugjase Bosnu, Vlasku, Biograd i Du- 
brovnik, Pruskoj teritorjalna uvecavanja u Nje- 
mackoj. Mozda i toga radi, Austrija bjese odlucila 
da pazljivo prati dogagjaje u Dubrovniku, koji sada 
definitivno postajase kompensacijonim objektom u 
igri Velikijeh Sila. Javna prodaja bijase otvorena 
nad gradom. 

Austrija dade Napoleonu I. (bas kako god. 1856. 
Napoleonu III.) dobar izgovor da pred Francuzima 
opravda novi rat. Neprijateljstva zapocmu 7. Sep- 
tembra 1805 sa austrijskom okupacijom Bavarske. Ali 
Napoleon bijase spreman. Drzeci u tajnosti svoj 
istocni san, na celu velike armije od 200.000 ljudi, 
mogase navijestiti svojim podanicima da je rijesio 
da privede u djelo veliku politiku Luja XIV. s onu 
stranu Rajne.^ 

Vojna ne potraja ni mjesec dana. Nakon po- 
bjeda kod Wertingena, Giinzburga, Elchingena, Na- 
poleon glavom prinudi staroga gjenerala Macka na 
predaju kod Ulma (17. — 19. Oktobra). Virtualno, rat 
bjese dovrsen. Austrija porazena, nemocna, ponizena. 
Frano zatrazi, 4. Novembra, primirje. U ovom od- 
sudnom trenutku, Talleyrand iz Strassburga savje- 
tovase Cara da prekine rat, da se sporazumije sa 
Austrijom, da joj za Italiju, za Mletke, za Njemacku 
da odstetu na Balkanima, da je tako za vjecna vre- 
mena odvoji od Rusije i od nje ucini jak nasip protiv 
ruske osvajacke politike, prethodnicu civilizovane 



^ Cf. E. Bourgeois, 250 — 256. 



Austerlitz. 



65 



Evrope protiv neevropske drzave.^ Ali Napoleon ne 
htjede. On scase Austriju iskljuciti ne samo iz Nje- 
macke, nego i iz Balkana. On tezase sa svom inten- 
zivnoscu i jednoobraznoscu svoga genija na tajan- 
stveni Istok. Jedino sa Rusijom scase da dijeli istocni 
plijen. Ali isto tako uporno Rusija o torn ne ce nista da 
cuje. Drugoga Decembra nugja Caru odsudan boj. Kod 
Austerlitza zajednicke su vojske ametice potucene. 
Aleksandar, sa ostatcima svoje vojske, tugaljivo se 
povuce u Poljsku, neizmiren sa svojim porazom. 
Njegov saveznik dogje 4. Decembra glavom u Na- 
poleonov logor da izmoli mir. I opet Talleyrand sa- 
vjetova Cara da postedi Austriju, da je odsteti za 
ono sto bjese pripravna da ustupi. ,,Mudar politicar, 
pisase mu iz Beca 5. Decembra, sklopio bi savez 
s njom da je ohrabri i da je podigne kao nasip protiv 
barbara, protiv Rusije".^ Utaman. Za Napoleona 

1 Strassburg, 17. Oktobra 1805 (P. B e r t r a n d, M. de 
Talleyrand, I'Autriche et la question d' Orient en 1805, Revue 
historique 1889 Tome XXXIX). Talleyrand predlagase svome 
gospodaru da ustupi Austriji Vlasku, Moldavsku, Besarabiju i 
sjevernu Bugarsku. „Gospodarica cijeloga Dunava i jednog dijela 
Crnoga Mora, ona ne 6e vise zaliti za tako bogato naplacenim 
gubitcima". Talleyrand predlagase da se uspostavi Mletacka 
Republika, prisajedinivsi joj Trst. I evo kako zamisljase poslje- 
dice ovoga plana : ,,Austrijska kuca bacena na Istok i ustolicena 
u provincije koje svojata Rusija postala bi joj prirodnim dusma- 
ninom. Rusi sabijeni u svoje pustare, pronosice k jugu Azije svoja 
nespokojstva. Tamo ce ih tok dogagjaja suprocstaviti Englezima 
koji su im s a d a saveznici". Da je Napoleon prihvatio Talley- 
randov predlog, istorija bi mozda bila promijenila svoj tok. 

^ Je supplie Votre Majeste de vouloir bien relire le projet 
que j' eus I'honneur de Lui adresser de Strassbourg". Ibid. 



L. Vojnovid, Pad Dubrovnlka. 



5 



66 



Pregovori Pozunski mir. 



Austerlitz je samo etapa, sredstvo da iznudi evrop- 
skome kontinentu neutralnost za svoje planove na 
Istoku. Pa dok se Aleksandar izmicase, pripremajuci 
odmazdu, Austrija, kojoj se i Pruska iznevjeri, mo- 
rade podnijeti ne samo amputaciju i konacno poni- 
zenje u Njemackoj, nego i zauzece svijeh putova 
koji vogjahu na Balkan i na Istok. 

Pregovori mira vogjahu se u Pozunu. Cesarski 
punomocnici, knez Lichtenstein i gjeneral Gyulay, 
pristajahu odma iz pocetka na predaju Mletaka, na 
gubitak Njemacke, samo da bi zadrzali Austriji 
Jadransko More i putove k Balkanu. 13. Decembra 
Talleyrand javljase Caru da Austrijanci : i. odricu 
Istru i Dalmaciju ; 2. ne ce Francuze u Albaniji ; 
3. traze Hanoveranski elektorat za jednoga nadvoj- 
vodu i najzad 4. da za velike gubitke u Njemackoj 
traze kompenzaciju: Solnogradsku i — Dubrovnik, 
onaj isti Dubrovnik koji Austrija nazad dvije godine 
najsvecanije uvjeravase o svojoj zastiti i o posto- 
vanju prema njegovoj nezavisnosti ! Talleyrand za- 
stupase pred Napoleonom austrijske predloge. Austri- 
janci traze Dubrovnik ! ,,C' etait si peu de chose" 
pisase Caru u Schonbrunn. Ali Car, tvrdo rijesen 
da Austriju izbaci sa Jadranskoga Mora kako je 
bjese izbacio iz Njemacke, ne htjede ni da cuje za 
predaju Dubrovnika. ,,Za Napoleona, to bjese sve, 
sustina rata, uslov mira".^ Najzad bi potpisan u 
Pozunu mir (26. Decembra), najtezi mir koji je ikada 
Austrija potpisala. Osim njemackijeh provincija, ona 



^ Bourgeois, II 263 ; S o r e 1, VII, 12. 



Pozunski mir. 



67 



povracase Napoleonu sve sto bjese zadobila u 
Campo-Formiju : Mletke, Istru, Dalmaciju, Boku 
Kotorsku. Na moru nemase vise nego sam Trst. 
Dobivase Salzburg, ali Dubrovnik ne ulazase u 
kombinaciju. Jadransko More od Mletaka do Otranta 
i Kotora postade francusko jezero. Veliki Napoleonov 
san se ispunjavase. ,,Ali taj san ne bjese, kako se 
reklo, definitivna, potpuna revansa nad Engleskom. 
A ne bjese ni vlast nad cijelom zemljom, nejasna 
slavohljepna misao, koju bi njegov precizni i reali- 
sticni duh bio dezavuisao. U Boulogneskom logoru, 
u prvim kretnjama Velike Armije, kod Austerlitza, 
u pregovorima u Schonbrunnu i u Pozunu, kad on 
odusevljava Francuze protiv Engleske, protiv Habs- 
burgovaca, protiv Rusije, Car ima svoju tajnu : raz- 
vijati talijanska osvajanja sve do Jadranskoga Mora 
i, za sebe samoga, ne za Francuze koji za to ne mare, 
primaknuti se Istoku suhozemnim putem, kad mu 
je Engleska (Trafalgar 20. Oktobra 1805) zatvorila put 
na moru. Po sopstvenijem rijecima, prisajedinjenjem 
jadranskih pokrajina on hoce protiv Rusije da brani 
Tursku najstarijega francuskoga saveznika".^ Hoce 
da je brani, ali kako bi je osvojio. Pa ne uzmoze li 
to sam, da je podijeli sa Rusijom. 

Po cl. 24. pozunskoga ugovora, ratifikacije se 
imahu izmijeniti u roku od 8 dana. Napoleon ih ne- 
strpljivo iscekivase. Najzad se i to svrsi. Ratifikacije 
se izmijenise i. Januara 1806. 

Sudbina Dubrovnika bjese na taj nacin stavljena 
na dnevni red. U pozunskijem pregovorima, za male — 

^ Bourgeois, II, 266. 



68 



Pozunski mir. 



kako vidjesmo — da se nijesu ispunila tmasta pred- 
skazivanja dubrovackoga Senata. Sve su Republike 
u Italiji redom propale ili se spremaju da utone. 
Zar da Dubrovnik, u novom stanju stvorenim po- 
zunskijem ugovorom, sam iznese nepovrijegjenu svoju 
nezavisnost? To bi se bilo moglo nazvati politickim 
cudom I 



GLAVA DRUGA. 

ANTE PORTAS. 

(26. Decembra 1805. — 27. Maja 1806.) 



Glava druga. 



I. 

Da ove godine 1806. u Dubrovniku postoji 
jedna pojacana ,,francuska" stranka, o tome se ne da 
posumnjati. Ali, za docnije razumjevanje dogagjaja, 
treba shvatiti smisao i obim ove drustvene pojave. 
Od vremena Revolucije i jos ranije, od Voltairovijeh 
vremena, postoji u Evropi francuska struja, fran- 
cuska u dvojakome smislu : knjizevno-filozofskome, 
komesei Fridrik II. i Katarina II. — autokrati jedan 
i drugi — bjehu poklonili, i socijalnome. Enciklope- 
diste bjehu osvojili mnoga starovjerska utvrgjenja 
i tim olabavili kult malijeh konfesijonalnijeh i poli- 
tickijeh ognjista — upravo otadzbina u iskonskome 
smislu ove rijeci — a Veliki Prevrat, posljedica onijeh 
doktrina, bjese rodio ceznjama za radikalnijem pro- 
mjenama u socijalnijem i politickijem organizacijama 
XIX. vijeka. Sve je to bilo u jakoj mjeri prevladalo u 
Dubrovniku. Ali osim jednoga maloga dijela bez- 
vjerske i zakobinske burzoazije, u patricijatu i u 
velikom broju gragjana francuske ideje nijesu bile 
kristalisane do misli o predaji Dubrovnika najezdi 
Revolucije i njezina plebiscitarnoga Imperatora. 
Nastojanje da se opcuva najstroza neutralnost i da 



72 



Stanje Dubrovnika god. 1806. 



se, na taj nacin, spasi Dubrovacka Drzava, postojase 
kao neprikosnoven dogmat i u vijecu i u vecini na- 
roda. Dubrovnik bjese spreman da primi, mozda i sa 
zadovoljstvom, gospodstvo francuskijeh ideja, ali 
odsudno odbijase misao jedne francuske vojske u 
svojim bedemima, kao i ma koje druge drzavne sile. 
I ne samo dubrovacki patriotizam, koji postojase 
uz prkos slabostima mnogijeh dubrovackijeh sinova, 
nego i najvisi ekonomski interesi diktovahu oligar- 
hicnoj vladi duznost da odvrati od grada opasnost 
tugje okupacije koja bjese za njegovo bogatstvo 
sinonim odsudne katastrofe. 

Krajem god. 1805. i pocetkom 1806. ovo se stanje 
duse izvija iz svijeh dogagjaja odigranijeh na onom 
skucenom teatru. Propadanje gragjanskijeh vrlina, 
podmitljivost, apatija su vrlo jaki faktori rastrojstva, 
ali mnogovjekovna politicka i diplomatska praksa, 
ponavljanje istijeh suverenskijeh gesta isciljele vla- 
stele jednako drze i grad i cijelu malu drzavu. 

Nakom novijeh Napoleonovijeh pobjeda, ako se 
i vlada uzdrzala da mu cestita i da mu se udvori^ 
simpatija za Francuze raste. Dva francuska emisara, 
pukovnik Julien Bessieres i pisac Charles de Poucque- 

^ Po nagovoru Klementa Menze. Bonaparte batte gli 
Austriaci e si fa cedere la Dalmazia e le Bocche di Cattaro e li 
Ragusei non mandano complimentarlo, nemmeno come fecero i 
Veneziani, e per opera di Clemente Menze: egoismo suo. Cid 
prova la mala intenzione de' Senatori. Si vide esservi dei tradi- 
tori anche fra la nobilta e nel senato". N a tali, Stato degli spi- 
riti. I zaista vlada poslije Austerlitza ne ukaza se ni okretna, ni 
srda^na. Pismo nakon pozunskoga ugovora ne mogase nado- 
knaditi lidno zblizenje. 



Francuske agitacije. 



73 



ville/ zadrzavaju se nekoliko mjeseca u Dubrovniku. 
Po kafanama, tovijernama, spicarijama, po privatnijem 
sastancima, na igri, na sijelu spremaju duhove, veli- 
caju Napoleona i Revoluciju. Potajno uvode trobojne 
kokarde u Dubrovnik. Ocevidno nesto spremaju, 
pise Timoni ministru Stadionu,^ mozda treci dra- 

1 Bessieres Julien (1777 — 1840), ucenjak i administrator, 
bratuced marsala Bessieresa, due d'Istrie, bi jedan od Bona- 
parte vijeh pomagada na Istoku. Oficijozni agent kod Ali Pase 
(1804) gjeneralni konsuo u Mlecima (1805) Carski Komesar na 
Krfu (1807). Pair de France (1837). 

Poucqueville recte Pouqueville Frangois-Charles, 
u£enjak i putopisac, (1770 — 1838), clan znanstvene ekspedicije 
u Egipat, 1805 Konsuo kod Janinskoga Ali Pase, 1812 gjene- 
ralni konsuo u Patrasu, clan Akademije des inscriptions. Napisao 
je, megju ostalijem, djelo pod natpisom : Voyage en Moree, a Con- 
stantinople et en Albanie, Paris, 1805 u 3 knjige. U njemu govori 

Dubrovniku i o njegovu ustavu, ali povrsno i neinteresantno. 

2 29. Decern bra 1805. S t a d i o n ( Johann Filip Karlo graf) 
(1763 — 1824) austrijski drzavnik ; poslanik u Stockholmu (1787) 
u Londonu (do 1793) u Berlinu (1800) i u Petrogradu (1803) gdje 
ugovori 3-u koaliciju protiv Napoleona. Ministar inostranijeh djela 
od 24. Decembra 1805 do 4. Oktobra 1809. Po pozunskome ugovoru 
stade da radi oko reorganizacije drzave. Razbudivsi patriotizam 

1 preuredivsi vojsku, povede Austriju do ponovnoga rata protiv 
Napoleona i do ponovnoga poraza (Wagram). Po Wagramskoj 
nedaci pogje u ostavku i preda portfelj Metternichu. God. 1813 
pregovarase u Goerlitzu, u ime desarovo, sa Aleksandrom i Fridri- 
kom-Vilhelmom. Posveti se pri kraju zivota reorganizaciji austrij- 
skijeh finansija. Stadion bijase covjek odlicnijeh sposobnosti, 
ali ga austrijski, a i neki strani istorici, precijenise. I sam 
Wertheimer (Geschichte Oesterreichs und Ungarns im 
ersten Jahrzehnt des XIX. Jahrh.) priznaje ,,dass er in Ungluck 
zu schnell die Zuversicht und den Mut verlor : ein Fehler, der 
sich auch spaterhin als verhangnissvoll erwies" i o cemu demo 



74 



Francuske agitacije. 



matski prizor nakon Gjenove i Luke. Austrijski pred- 
stavnik sa bolom u dusi konstatuje da su se mnogi 
senatori izjasnili za Francusku, dok godinu dana 
prije uvjeravase Kobenzla o austrijskim simpatijama 
dubrovacke vlade i naroda. Na vijest o porazu cesa- 
revaca nijesu mogli da savladaju svoju radost ; raz- 
glasivahu tajne zakljucke Senata uz prkos zakletvi 
i sirahu precerane vijesti sa bojista. Austrijski i Ruski 
predstavnici bise prinugjeni da kolektivno protestuju 
protiv ovake megjunarodne neobazrivosti. Senatori 
Miho Luka Bone i dva Kaboge, Brnja i Dzivo, prija- 
teljski raspolozeni prema Austriji, klimahu glavom, 
ozalosceni, nemocni da prinude vijece da saslusa 
glas razuma i strahovanja za buducnost. Prijatelju 
Timoniju izgovarahu se sa jednim : ,,Cosa si puol 
fare" (A sto cete da cinimo!), ostavljajuci bliskoj 
buducnosti da rastvori oci vecini. ,,Apatija, pisase 
austrijski diplomata, s ogorcenjem mlitavost i podmit- 
Ijivost ljudi na vrhuncu su i ova ce vlada podleci odre- 
gjenoj joj sudbini . . . Polovica je senatora na strani 
Francuza. Ako se ne sklopi mir, ja se bojim da ce 
Francuzi zauzeti ovu Republiku, pak da ce sa trupama 
sakupljenim u Dubrovniku navaliti na Boku Kotorsku. 
Da se predupredi ovako golema nesreca (Timoni, kako 
se vidi, nije ni slutio obim poraza Austrije i svu pro- 
stranost njezinijeh ustupaka) ja bih predlozio Vasoj 
Ekscelenciji da za slucaj produzenja neprijateljstava 

u ovom djelu iznijeti novijeh dokumentarnijeh dokaza. Obiljezje 
u istini velikoga drzavnika jest upravo equanimitas u 
sreci i u nesredi, a nju Stadion nije imao. Sve su Timonijeve 
depeSe upudene od sada ovome ministru. 



Republika cestita Napoleonu. 



75 



nasa vlada stavi posadu u Dubrovnik do zakljucenja 
mira, ni u cemu se ne mijesajuci u drzavne poslove". 

Senat bjese, megjutijem, pismeno cestitao Na- 
poleonu i preporucio Republiku njegovoj zastiti 
(7. Januara 1806),^ ,,Neka Vase Velicanstvo blago- 
izvoli, tako glasase zakljucak pisma, u veliko- 
dusnosti i dobroti srca svoga dobrostivo pogledati na 
ovu malu drzavu i produziti joj carsku i kraljevsku 
zastitu od koje se izvijesno nada bezbjednosti svoje 
slobode".^ Drugo pismo bjese za Talleyranda. Predace 
mu ga agent Republike u Trstu, Luigi Pezzer, sa 
titulom kapetana dubrovacke vojske (Capitano delle 
milizie). Zanimljivo je vidjeti u zakljuccima Senata 
I stare oblike, konservativne formule : ,,Ako se Car 
I vratio u Francusku, glasi zakljucak od 10. Januara, 
I treba zadrzati pismo i pricekati nove instrukcije ; 
I ako bi bio u Njemackoj, Ugarskoj ili u Poljskoj, 
! treba naci Cara i izvrsiti drzavnu narucbinu".^ Isto 
I su tako glasile instrukcije poklisarima kod osvajackijeh 
i Sultana XVI. vijeka i kod Karla Petoga ! U isto 
j doba Senat uze najsitnije mjere neutralnosti. Gra- 
gjenje brodova mogao bi biti izgovor da se posumnja 

Republici kako da ih toboz dava zaracenijem stran- 
kama. Rijesice se da su gragjeni prije rata.* Dubro- 
vacki se interesi u Sredozemnome Moru ne smiju za- 
boraviti. Mir je definitivno utanacen sa Tripolskom 

1 Tunizijskom vladom. Mihu Bozovicu i konsulu Ki- 

^ Cons. Rog. Sa 18 glasova proti 8. 

^ Lettere di Levante e Ponente 1801 — 1808 D. D. A. VIII, 590. 
3 Cons. Rog. Sa 20 protiv 8. D. D. A. 
Trabaccolo Susesich 10. Januara 1806. 



76 



Upecatak pozunskoga ugovora. 



riku salju se definitivne instrukcije i po torn se poslu 
biljezi u drzavni rashod 6000 turskijeh pjastra.^ U 
oci smo Svetoga Vlaha. Po starome obicaju, naregjuje 
se vlasteli, Antuninima i Lazarinima od 14. do 36. 
go dine da dogju svi u onaj dan u vojnickoj nosnji 
(in tenuta di campagna) a puskom na ramenu na 
veliku smotru,^ kad se Dubrovnik razracunavase sa 
istorijom i u jednoj jedinoj apoteozi prikazivase se 
svijetu kao ,,parva domus" koja dostajase sama sebi. 

Puce megjutijem glas, da je izmegju Napoleona 
i Frana sklopljen mir. Uprepasti se vlada. Jos trinae- 
stoga Januara, Senat bjese rijesio:^ da Malo Vijece, 
tek sto stignu vijesti o uslovima mira, ima sazvati 
Senat na sjednicu i da na ovu imaju doci svi clanovi, 
ne izuzimljuci sedamdesetgodisnje, pod prijetnjom 
globe od 100 iperpera. Timoni pisase 15. Januara 
Stadionu:* ,,Vijest o sklopljenome miru uprepastila 
je sav Dubrovnik. Jos se nista ne zna o sadrzini 
ugovora, a vec neki strahuju da nijesu u dio pali 
Austrijskoj Carevini, a drugi, narocito oni koji su 
bez uvijanja ispoljavali simpatije za Francuze i koji 
su u dandanasnji najuzbugjeniji, ubjegjeni su da ce 
ih Francuzi prozdrijeti, ako ih ma kad sudbina privede 
u njihovo susjedstvo. U torn bi slucaju Englezi uni- 
stili trgovacku mrnaricu, koja broji 270 (dvije sto- 
tine sedamdeset) zapisanijeh brodova i koja u dan- 
danasnji pokriva veci dio drzavnijeh rashoda. Trgovci, 

1 Cons. Rog. 20. Januara D. D. A. 

2 Ibid. 20. Januara D. D. A. . 

3 Ibid. D. A. I 
* B. D. A. 



Senat Talleyrandu. 



77 



kapetani, vlastela interesovani u ovoj mrnarici sur- 
vali bi se jednim mahom u najcrnje siromastvo. 
Osim nekoliko pojedinaca koji misle da bi se novom 
situacijom okoristili, niko ovdje ne zeli promjene 
u vladi.^ Ali kad bi usud rijesio da se ima propasti, 
stranka razuma privoljela bi se austrijskoj vladi : 
eto u kakvom stanju strahovanja i nadanja svi iscekuju 
vijesti o uslovima mira". 

Na posljetku ovi stignu i u Dubrovnik, a Re- 
publika sazna da nije vise Austrija njena susjeda 
nego Francuska. 26. Januara, Timoni javlja Stadionu 
da se vec iz Senjske Rijeke i iz Trsta pronose glasovi 
da ce francuske trupe zauzeti Dubrovnik. „Svi su 
prenerazeni. I toliko vise, sto se pronosi glas, da je 12 
engleskijeh ratnijeh lagja stiglo u Jadransko More da 
blokiraju Jakin (Ankonu). Ako ova Republika izgubi 
svoju politicku egzistenciju, ova bi engleska eskadra 
unistila cijelu njezinu mrnaricu*^ Ali to bjehu lazni 
ili dajbudi preuranjeni glasovi. Francuzi imaju za 
sada drugoga posla i ne misle jos o zauzecu Dubrov- 
nika. Engleska pomorska sila, mozda za veliku ne- 
srecu, daleko je. Nju na Orijentu zamjenjuje ruska. 

I. Februara, Senat pise Talleyrandu :^ ,,£ujemo 
sa neizrecivijem veseljem da ce, usljed slavnoga 
mira zakljucenoga od Uzvisenoga Vladaoca Francuza, 
susjedne nama pokrajine Dalmacija i Boka Kotorska 
preci pod sretnu njegovu vlast. Ovaj presretni doga- 
gjaj primicuci nas najmocnijemu od vladalaca i 

^ A I'exception de peu d'individus qui croiroient profiter> 
personne ne desire ici un changement de gouverneraent. ..." 
» Lett, di Lev. e Pon. D. D. A. 



78 



Predaja novijeh oblasti Francuskoj. 



najmilostivijemu od nasijeh zastitnika, namece nam 
novijeh duznosti, ispunja nas radoscu". Damjan 
Bracevic predace ovo pismo francuskom ministru 
inostranijeh djela. On ce biti tumac veselja Senata 
da mu je dato, usljed neposrednoga susjedstva, uvjeriti 
Cara i Kralja o nepokolebimoj blagodarnosti i o po- 
stovanju ove Republike. ,,Nadamo se jos i tome, 
da cemo u ovoj blizini jace uzivati produzenje one 
visoke zastite sa kojom je iz daleka blagoizvolio 
Car zajamciti m.ir i slobodu ove male Republike 
njemu vjecno blagodarne i odane". Aluzija na Carevo 
pismo od 1805. jasna je, ali smotrena. Senat bi se radije 
bio iz daleka grijao na suncu Napoleonove slave, 
ali kad je Usud rijesio da toga diva proseta po svim 
dijelovima staroga svijeta, vladi, u kojoj se nalazase 
fini i duhoviti satiricar Dzono Resti, nije preostajalo 
drugo nego li da ucini ,, bonne mine a mauvais jeu". 
Pismo ostade bez odgovora. 

Dolazase, megjutijem, na dnevni red predaja 
novijeh oblasti Francuskoj. Odma poslije ratifika- 
cije pozunskoga ugovora imase se po cl. 23 pristupiti 
ovoj predaji kroz narocite austrijske i francuske 
komesare. Mletke, mletacke lagune i suhozemne 
posjede nekadasnje Republike sv. Marka, Austrijanci 
imahu predati kroz 15 dana, Istru, Mletacku, Dal- 
maciju, Boku Kotorsku i mletacka ostrva na Jadran- 
skome Moru, u roku od sest nedjelja, racunajuci 
od dana izmjene ratifikacija. U ugovoru nije nista 
bilo receno o prolazu francuskijeh trupa kroz austrijsku 
teritoriju. Kako bi se ta predaja drukcije bila imala 
da izvrsi? Jedan jedini prolaz ne bjese dovoljan da 



Predaja novijeh oblasti Francuskoj. 



79 



osigura Francuskoj novostecene zemlje, narocito 
pred opasnosti engleske i ruske blokade na Jadran- 
skome Moru. Ali z druge strane Austrija nije mogla 
zeljeti da se prosiri pozunski ugovor, pa da perma- 
nentno bude izlozena prolazu francuskijeh trupa sa 
svim onim smetnjama i tegobama koje stoje u vezi 
sa vrsenjem tako opasnoga prava. Ali Napoleon nije 
bio covjek da se zadovolji polumjerama. Talleyrand 
u njegovo ime zatrazi od izvanrednoga austrijskoga 
poslanika, gjenerala barona Vincenta, stalnu vezu 
kroz austrijske oblasti sa Istrom i Dalmacijom. Fran- 
cuski ministar navogjase precedens Mletacke Re- 
publike koja, po njegovu tvrgjenju, bijase dobila 
od Austrije pravo prelaza kroz austrijske oblasti za 
trupe koje redovno siljase u gore pomenute pokrajine. 
Vincent se prepade. Dozvoliti stalan prolaz trupama 
austerlickoga pobjeditelja bjese ravno otvoranju 
jedne ere postojanijeh komplikacija i nesuglasica sa 
strasnim susjedom. Austrijski poklisar odgovori Talley- 
randu (14. Marta) da su zaista cesarske trupe iz Ti- 
rola za Mantovu imale Slobodan prolaz kroz mle- 
tacke oblasti, ali da veoma sumnja da li su to isto 
pravo imale mletacke trupe, toliko manje sto su 
Mlecidi imali slobodno more za prenos vojske. U 
ostalome, druga je stvar mletacka vojska, a druga 
stvar francuska ! Talleyrand odgovori Vincentu da bez 
toga prolaza Car ne ce napustiti Braunau.^ To je to- 
liko znacilo, koliko i postojano ugrozavati srce Austrije 

^ Tvrdi grad u gornjoj Austriji na rijeci Inn, ne daleko Linza, 
iz kojega Napoleon prijecase Becu i cija utvrgjenja bise, po nje- 
govoj naredbi, porusena god. 1809. 



8o 



Molitor okupira Dalmaciju. 



i njezin glavni grad. Vincent ponovi samome Na- 
poleonu u audienciji od 21. Marta razloge protiv ovog 
prosirenja pozunskoga ugovora. ,,Dati mi zemlju, 
a ne dati mi prolaz, to je zamka", od rijeci do rijeci 
odgovori Car, ako mi ga odrecete, ja cu Vam obja- 
viti rat".^ Ovaj govor, pise Vincent is toga dana 
Stadionu, ciju sam Vam sadrzinu od rijeci do 
rijeci saopstio, pokazace Vasoj Ekscelenciji visinu 
tona koju Car Napoleon misli da smije uzimati i 
prostranost zrtava na koje nas nase stanje primo- 
rava da pristanemo. Meni se cini, ako imamo da 
usvojimo njegove zelje, da je potrebno da ovo nase 
snishogjenje prikazemo kao zaslugu s nase strane, 
sto ne bi bio slucaj da, nakon izvijesnoga odugo- 
vlacenja, budemo, na posljetku, primorani da po- 
pustimo ovakvim imperativnim trazenjima". 

Dok se tako Austrija koprcase pod Napoleo- 
novom pesnicom, gjenerala Molitora^ Car postavi 

^ ,,C'est un guet-apens que de me donner le pays sans le 
passage ; si vous me le refusiez, je Vous ferois la guerre". Pariz, 
26 Marta 1806. Depesa gjenerala Vincenta ministru grafu Sta- 
dionu. B. D. A. 

^Gabriel-J ean-Joseph Comte de Molitor, 
francuski marsal rogjen u Hayange (Moselle) 7. Marta 1770, 
umro u Parizu 28. Jula 1849. Divizijski gjeneral god. 1805, znatno 
doprinese pobjedi kod Austerlitza. O njegovu djejstvovanju 
u Dalmaciji i u Dubrovniku (1806) govorimo opsirno u ovoj 
radnji. God. 1807 guverner svedske Pomeranske, doprinese opet 
god. 1809 pobjedi kod Wagrama. Guverner hanzeatskijeh gradova 
(1810) zapovjednik u Holandiji (181 1), u6ini pod Macdonaldom 
sve posljednje kampanje Carstva. Pod Lujom XVIII. uze udio 
u §panjolsku vojnu i bi proizveden na marsalski tin (9. Oktobra 
1823) Guverner Invalida 1847, a 1848 veliki kancelar Podasne Legije. 



Molitor okupira Dalmaciju. 



8i 



za zapovjednika cjelokupne francuske vojske u 
Dalmaciji i za privremenoga guvernera novo stecene 
pokrajine. Gjeneral Lauriston^ imase, njemu o 
boku, kao carski komesar, primati redom zemlje 
koje ce mu predavati austrijski komesari gjeneral 
Brady i talijanac gjeneral markiz Ghisilieri. Prema 
naregjenjima cl. 23. pozunskoga ugovora bjese 
odregjen za predaju Mletaka dan 30. Januara, Dal- 
macija i Boka Kotorska imahu se predati kroz mjesec 
Februar i to tako da 9. Februara bude predat Zadar, 
a 28. Kotor. Molitor, sa tri pjesadijska puka, zaputi 
se kroz Rijeku i Gospic put Knina, prva tacka dodira 
sa novoprisajedinjenom pokrajinom. Izlisno je za 
nas zadatak ispricati mucan Molitorov put. Sve 
sto je on bio unaprijed odredio izjalovi se. Svako- 
vrsne poteskoce podizahu se pred vojskom na suho- 
zemnom putu. Put po moru bijase nemoguc zbog 
krstarenja engleskijeh i ruskijeh brodova. Po projektu 

^ Jacques-Alexandre-Bernard Law, Mar- 
quis de Lauriston, francuski marsal, okupator Dubrov- 
nika, rodio se u Pondicheryu i. Februara 1768 umro u Parizu 
12. Juna 1828. Divizijski gjeneral 1805. Po odlasku iz Dubrovnika, 
Decern bra 1807, postade generalnim gubernatorom Mletacko^a, 
doprinese i on Wagramskoj pobjedi na celu gardijske artiljerije. 
Ambasador u Petrogradu (181 1) ne uspije u svojoj misiji da 
Rusija Balticko More zatvori Englezima. Saucestvova u ruskoj 
vojni pa, kao zapovjednik 3-a i ii-a kora, kod Liitzena, Bautzena 
i Warschena. Zarobljen kod Lipskoga i interniran u Berlin. 
Prizna vladu Luja XVIII ; nakon Waterlooa bi naimenovan 
francuskim pairom i markizom (1817. Comte bijase jos od 
Erfurta, po Napoleonovoj milosti). Ministar Kraljevoga Doma 
(1821 — 24), Marsal (1823), kao zapovjednik II kora u §panskoj 
vojni, zauze Pampelunu. I tim dovrsi svoju karijeru. 

L. Vojnovic, Pad I>ubrovnika. ^ 



82 



Molitor okupira Dalmaciju. 



etapa koji Molitor saopsti Ghisilieru, francuska vojska 
imase uci u Zadar i6. Februara, uMakarsku i8. proci 
kroz Dubrovnik 19. a 20. primiti u posjed Kotor. 
Molitor ugje u glavni grad Dalmacije tek 20. Februara ! 
Dogjite, dogjite brzo, pisase mu u nekoliko puta 
Ghisilieri, pohitajte jer su Rusi na moru, a Crnogorci 
i Bokelji komesaju se i prijete da ne ce da dozvole 
predaju Boke.^ Molitor se ne mogase odvaziti na 
hitro nastupanje. Nepoznat kraj, nepristupacna Dal- 
macija XVIII. vijeka, mracno drzanje dalmatinskoga, 
narocito zagorskoga puka, dalecina ,,onoga petoga 
dijela svijeta", kako Ghisilieri duhovito zvase Boku, 
pasivno i gotovo neprijateljsko drzanje austrijskijeh 
komesara, sve se sticase da zadrzi francuskoga gje- 
nerala izmegju Makarske i Spljeta. To bi njegova 
prva pogrjeska, neposredni uzrok svim nesretnim 
poznijim dogagjajima.^ 

1 Pisani, 158 — 159. 

2 I bez podozrive kotorske afere, o kojoj cemo odma da 
progovorimo, imamo jasnijeh dokaza da je austrijska vlada izdala 
bila tajna uputstva svojim cinovnicima u Dalmaciji, da otezaju 
Francuzima okupaciju mjesta i tvrgjava u onoj pokrajini. Au- 
strijski zapovjednici dobise narocito zapovijed, da isprazne sve 
magazine i da Francuzima ne ostave ni municija, ni hrane. Molitor 
se nekoliko puta pozali Princu Eugenu na tu, kako govorase, 
zlomrslenost austrijske vlade, koja, u istini, bijase duzna, po 
naregjenjima pozunskoga ugovora, da Francuzima preda tvrgjave 
sa svrm stvarima koje se u njima nalazahu. Molitor pisase iz 
Makarske Podkralju, 8. Marta: Nekoliko dana pred moj dolazak 
puscani prah pregjasnje mletacke vlade bi izvezen i rasprodan ; 
osim Zadra sva je obala predata, bez obrane, neprijateljima 
Francuske." Usljed toga, Molitorov mars bi znatno osporen. 
On je radunao na municije u tvrgjavama, ali ne nasavsi ni hrane, 



Austrija trazi zajam od Republike. 



83 



Dubrovacka vlada sazna vec prvijeh dana Fe- 
bruara, da ce Francuzi trazi ti njeno odobrenje za 
prolaz kroz Dubrovacku Drzavu u namjeri da zauzmu 
Boku. Sto je mogla da ucini? Nista. U ostalome 
stvar bjese prirodna, a u istoriji imase nekoliko pre- 
sedana. Ako je Francuska jednako bila u ratu sa Ru- 
sijom, izvrsenje pozunskoga ugovora nije se ove 
d e jure ni po cemu ticalo. Nije se, dakle, moglo 
posteno zahtjevati, da Dubrovacka prijateljska Re- 
publika ne dozvoli francuskoj vojsci prolaz kroz 
svoju oblast da zauzme jednu pokrajinu koju joj je 
druga jedna prijateljska drzava ustupila redovnim ugo- 
vorom mira. Ali ma kakve jacine bila pravna argumen- 
tacija, Republika nije ni imala nacina da se opre prolazu 
francuskijeh trupa, osim objavivsi Francuskoj rat. 
Apsurdnost ove recenice je najrjecitiji njen komentar. 

Prije nego ce da ostavi Boku, Austrija zatrazi 
od Republike zajam. Barun Cavalcabo, cesarski za- 
povjednik Boke Kotorske, zatrazi 12.000 austrijskijeh 
fjorina na mjenicu. Senat, ma kako mu to neprijatno 
bilo, pristade na trazenje, ali pod narocitim uslovom 
da se u aktu napomene da je novae uzajmljen za 
sluzbu Njegova Cesarskoga i Kraljevskoga Veli- 
canstva. Timoni u svojim depesama o ovom zajmu 
nista ne govori, dokaz da su vojne vlasti radile ne- 
zavisno od diplomatskijeh predstavnika, kako ce se 
to zalibog najjace ispoljiti u dubrovackim odnosima 
sa francuskom i ruskom vladom. 

ni municije, nije mogao da nastupa bez velikoga traina i to 
sve suhozemnim putem, jer po moru krstarahu Englezi i Rusi. 
Memoires et Correspon dance du Prince Eugene, II, 285 — 286. 



84 



Pripreme za prolaz Francuza. 



Senat pomisli na obranu teritorija za svaki 
slucaj. Razda Konavljanima baruta, isplati vojsku 
u gradu i u Stonu, naredi da se topovi na Lovrjencu 
poprave i povrate u pregjasnje stanje.^ Dvije ne- 
djelje kasnije izglasa sumu od 20.000 dukata za tro- 
skove (hrane i ost. potrebnijeh stvari) ,,pri prolasku 
francuskijeh trupa kroz nasu Drzavu".^ Malo Vijece 
imase da se stara o svim potrebnim mjerama u gradu 
i van grada kako bi se francuskoj vojsci omogucilo 
nastupanje ,,da un confine all* altro", od jedne gra- 
nice do druge. Nakon toga, trebalo je da Senat rijesi 
pitanje o poslanstvu kod gjenerala Molitora i da 
odluci ko ce ga u ime vlade pozdraviti, a ko ce ga 
ispratiti od Stona do Konavoske granice : i pocast 
i mjera sigurnosti za opcuvanje stroge neutralnosti 
i bezbjednosti dubrovacke teritorije. Ovo pros to pi- 
tanje Senat raspravi tri puna dana. Dok je suma 
za prolaz trupa, koje bi bile imale o sopstvenom 
trosku da progju kroz tugju zemlju, izglasana u jedan 
mah, gotovo jednoglasno, pitanje licnosti koje ce, 
u ime vlade, da dogju u vezu sa francuskim gjeneralom 
bi u dugo i siroko diskutovano, tako da nam se i ne- 
hote namece misao da je u onijem tajanstvenijem sjed- 
nicama izbio na vidjelo, pri onom pitanju, ostri 
kontrast izmegju frankofilske i recimo nacionalisticke 
stranke u Senatu. Najprije bi postavljena ,,termina- 
cijon" da dva clana Senata pogju gjeneralu Molitoru 
da ga pozdrave. Ovaj predlog bi odbijen gotovo pari- 

1 Cons. Rog. 27. Januara, 11. Februara. 
* Izglasano sa 33 proti 2 ; trojica ne glasase. Cons. Rog« 
23. Februara. 



Vijecanje Senata. 



85 



tetom glasova (19 proti 17). Dakle ne dva Senatora, 
nego dva clana Velikoga Vijeca ! Pristupi se glasanju 
i predlog zadobi vecinu od 4 glasa (20 pr. 16). Ali 
se protivna stranka ne primiri. Ona iznese predlog 
da se gornja ,,terminacijon" unisti. Predloziti ovo 
bjese lakse nego li izglasati. Dvadeset i cetiri glasa 
protiv samijeh devet izjavise se da se na stvorenom za- 
kljucku nista ne smije mijenjati. Sutradan (24. Febr.) , 
po objedu, bi produzena sjednica. Opet iskrsne pi- 
tanje : imaju li Velikovijecnici poci Molitoru ili Se- 
nator!? Ne samo da je ova potonja pocast bila visa, 
nego su poslanici kao Senatori poznavali najtajnije 
zakljucke i namisli visoke skupstine i mogli su prema 
prilikama da djeluju i na gjenerala i na Senat. 
Ako se ovim razmisljajima pridruzi jos i strah, da se, 
usljed izvjestaja francuskoga diplomatskoga pred- 
stavnika u Dubrovniku, ne bi Molitor uvrijedio sto 
mu se, kao Napoleonovome zastupniku, nijesu poslala 
dva Senatora, razumjece se zasto u ovoj ponovnoj 
sjednici gotovo jednoglasno bi prihvacen predlog da 
se ne izaslju dva prosta vlastelina, nego se jedno- 
glasno usvoji predlog da se posalju dva Senatora. 
Pri izboru dobise vecinu glasova Dzivo Tomo 
Jakete Basel j a (17 — 15) i Marojica 
Dominik Zl atari 6(26 — 7). Sutradan, u utornik 
25. Februara, Senat rijesi da ce pomenuti Senatori 
poci van Dubrovacke Drzave sve dok ne susretnu 
gjenerala i najzad da imaju krenuti na put u cetvrtak, 
27. Glavni zadatak poslanika bjese taj, da odvrate 
Molitora od suhozemnoga prolaza kroz dubrovacku 
teritoriju, pa da od njega izrade da progje sa 



86 



Misija Basel j a i Zlatarida. 



trupama p o m o r u od Stona u Cavtat, mimoisavsi 
Dubrovnik. Tako imperativno zahtjevahu interesi 
neutraliteta, nepovrjedivost Dubrovacke Drzave na 
koju vec vrebahu Rusi. Senatu bjese stigla vijest 
da se jedna eskadra ruska sakuplja pri ulazu u Boku 
Kotorsku i da je crnogorska skupstina u Risnu, pod 
predsjedanjem samoga vladike Petra Petrovica Nje- 
gosa, objavila Francuzima sveti rat. Predstojase 
nekakva tamna, neizvjesna, ali toliko samo crnja 
opasnost. Ali ne bjese dosta poslanstvo kod Molitora. 
Svako drugo sredstvo bijase dobro da se odvrati od 
otadzbine rasap. Marku Brueru, sinu francuskoga 
konsula Rene Charlesa, Senat ponudi dar od lOO 
mletackijeh cekina ako izradi od gjenerala Moli- 
tora da progje po moru, a ne po suhu.^ Ovaj za- 
kljucak bi proglasen tajnim i bi naregjeno Senatorima, 
pod zakletvom, ne samo da o tome nikome nista ne 
kazuju, nego, sta vise, da ni izmegju sebe ne govore 
(e neppure parlare fra di se). Jos se lo.ooo dukata 
izglasa za troskove prolaza francuskijeh trupa, a 
poslanicima Basel ju i Zlataricu bi naregjeno da, osim 
izvrsenja instrukcija, isprate Molitora do skrajne 
granice Drzave. 

Instrukcije poslanicima su od 26. Februara.^ Uz 
miomiris anticne forme, koja ostade od XIV. vijeka 
do svrhe Republike nepromijenjena, Senat u sustini 

1 Cons. Rog. 25. Februara. Sa 24 glasa proti 5. 

2 Commissione a Mar. Dom. di Slatarichi e Gio. Tommaso 
Giacomo di Bassegli che si spediscono per complimentare il Sign. 
Generale Molithor. D. D. A. Lettere di Levante e Ponente, bez 
signature. 



Njihove instrukcije. 



87 



naregjivase poslanicima ovo : Ucinite sve sto Vam 
je moguce da sklonite gjenerala na m o r s k i put 
s Neretve ili s kojega drugoga mjesta u Dalmaciji 
do Stona i od Stona u Cavtat, mimoisavsi Grad. U 
Stonu bi se nasli potrebni brodovi za prenos vojske. 
Ovo se ogranicenje ima razumjeti samo za vojnike. 
Gjeneralu i oficirima slobodno je doci u grad. Ali 
prisustvo francuske vojske u Dubrovniku uzelo 
bi se kao g a r n i z o n i bilo bi uzrok potpunoj pro- 
pas ti nase mrnarice koja je bila dosta korisna i Fran- 
cuskoj. Spomenite gjeneralu Comeyrasov slucaj. 
Ovaj scase da krene s malom vojskom na grad, ali 
s ovijeh istijeh razloga odustade od naumljenoga 
pohoda. 

n. 

Senat mogase s pravom misliti da je ; ovim*-in- 
strukcijama ispunio sve obaveze neutralnosti. %da 
jos bolje utvrdi svoj polozaj, saopsti 3. Marta, sluz- 
beno, ruskome predstavniku Fontonu glavnu sadr- 
zinu pomenutijeh uputstava.^ Tezak bijase polozaj 
Republike, pun tmastijeh predkazanja. Senat jedno- 
glasno zakljuci da se sutradan, 4. Marta — utornik — 
svecano izlozi Sveti Sakramenat u Svetome Vlahu 
i da sam Knez, sa Malovijecnicima, prisustvuje sluzbi 
bozjoj koju ce odsluziti arhiepiskop, pontifikalno. 
Ali se u taj isti dan dogodi iznenadan obrt. 



^ Cons. Rog. Sa 22 glasa protiv 5. 



88 



Pregovori Republike sa Sankovskym. 



Fontonu, koji lezase bolestan od uloga, banu 
u zoru jedan drzavni sekretar moleci ga da bez od- 
laganja dogje u dvornicu Maloga Vijeca, gdje ga 
clanovi vlade cekaju za hitan dogovor. Fonton, onako 
bolestan, ustade i pogje. Svi Malovijecnici bijahu 
sakupljeni u dvornici. Na licima im se citase zabuna 
i uprepascenje.^ Najmlagji clan Maloga Vijeca, vr- 
silac duznosti ministra inostranijeh djela, Orsat 
Bonda, ukaza Fontonu pismo ruskoga komesara u 
Boki Kotorskoj, Stevana Sankovskoga, upuceno knezu 
u Konavlima,^ Sigizmundu Sorgu (Sorgocevicu) u 
kom javljase dubrovackom guverneru, da ce, usljed 
glasa da se francuska vojska primice onijem stranama, 
skoro uci u dubrovacku teritoriju jedan odred crno- 
gorske vojske i regularne ruske trupe. Pozivase ga, 
da za taj odred pripravi potrebnu ishranu. Obeca- 
vase neprikosnovenost lica i vlastine.^ Clanovi vlade 
zapitaju Fontona da li on ima saznanja o torn usud- 
nomu projektu, da li, po toj stvari, ima uputstava 
i najzad u kojem li svojstvu ima Republika da prizna 
Sankovskoga koji se u pismu nazivase : ,, persona 
di confidenza" (povjerljivo lice) Nj. V. Cara. Fonton 
o svemu tome nije znao nista. Izjavi Malovijecnicima, 
da nema instrukcija, da mu nista nije poznato o 

^ Fontonova depesa ministru knezu Czartoryskome, od 
20. Marta br. 8i. R. D. A. Sluzbena prepiska Fontona sa Czar- 
toryskim, 1806, br. 80 — 91. 

^ Ovdje knez (Conte) znaci namjesnik, gubernator. Kne- 
zova bjese u posljednje vrijeme Republike sest : za Konavle, 
Ston, Sipan, Lopud, Mljet i Lastovo. 

' Pismo je napisano talijanski, na ratnome brodu ,,Azija". 
Prilozeno je Fontonovome izvjestaju. 



Fonton i Sankovsky. 



89 



kakvom dolasku Crnogoraca i Rusa, a da je San- 
kovsky nasljednik gjenerala Ivelica, kome bjese po- 
vjereno Carevo zastupanje u odnosima sa Crno- 
gorcimai sa Bokeljima. Ako je on, Sankovsky, primio 
nekakvijeh zasebnijeh naredaba, red bijase da dubro- 
vacka vlada preduzme kod samoga Sankovskoga po- 
trebne korake po torn poslu, prema prilikama i prema 
drzavnome interesu Republike. 

Fonton govorase istinu. Dualizam bijase u pri- 
rodi ruske politike. Ono sto smo pred nasim ocima 
vidjeli u oci rusko-japanskoga rata i za samijeh voj- 
nijeh operacija u Mandzuriji, biva da su ruski diplo- 
mat! ignorisali sto se radilo izmegju vlade i vojnijeh 
komandanata, dvorskijeh povjerljivijeh licnosti ili 
opunomocenijeh admirala, ono se isto sto godina 
nazad praktikovalo u zapletima koje bjese izazvala 
Napoleonova politika. I mi cemo vidjeti kako redom 
rade na svoju ruku, a sa odobrenjem petrogradske vlade, 
i Admiral Senjavin i komesar Sankovsky i ruski 
predstavnik u Dubrovniku i Carski ambasador u 
Becu i crnogorski mitropolit, pa cak i pojedini zapo- 
vjednici ruskijeh ubojnijeh lagja u Jadranskome 
Moru. Rad ce, zbog toga, biti slab, kontradiktoran, 
mlitav i zbog svoje nesregjenosti dva puta usudniji 
i ruskom kabinetu i dubrovackoj vladi. Jedinstvenost 
akcije ne postoji. Te nejedinstvenosti radi, Francuzi 
ce uci u Dubrovnik pred ocima ruskijeh zapovjed- 
nika i, da tako recemo, na porugu Ruske Imperije. 

Malo Vijece, saslusavsi Fontonov odgovor, tru- 
dilo se da objasni ruskome zastupniku, sto je i sam 
najbolje znao, da bi crnogorski upad bio tek pravi 



90 



Strahovanje od crnogorskoga pohoda. 



uzrok potpune propasti Dubrovacke Drzave, jer bi 
Republika, na taj nacin, postala razbojistem izmegju 
Rusa i Francuza. 

Ali prekrsaj, ma i nehoticni, dubrovacke neutral- 
nosti nije bio jos kadar da objasni svu bezutjesnost 
i uprepascenje clanova dubrovacke vlade pred onim 
pismom. Bilo je nesto drugo i nesto vise sto je ulije- 
valo strah i trepet dubrovackim ocima. Mi, unuci 
savremenika onijeh dogagjaja, jedva smo u stanju 
da zamislimo sto je sve znacilo za dekadentnu Atinu 
nasega plemena glas o silazenju crnogorskijeh ceta ! 
To bjese kao glas o dolasku Atile pred vrata Vjecnoga 
Grada. Osjecaj Dubrovcana pred ovakvom prijetnjom 
bijase nalik na ono uzbugjenje pitomijeh lombard- 
skijeh stanovnika okolo Komskoga jezera ili u Val- 
sassini u XVII. vijeku na glas o prolazu placenickijeh 
njemackijeh ceta, Manzonijevijeh ,,lanzichenecchi" 
na opsadu grada Casale.^ 

Simpatija koju osjecamo za vrli i hrabri crno- 
gorski narod i za njegov postojani napredak u gra- 
gjanskome zivotu ne moze nas i ne smije odvracati 
od istorijske istine. A ta nas istina primorava da za- 
biljezimo, da su Crnogorci pri kraju XVIII. i u pocetku 
XIX vijeka, ne bez jakijeh razloga, uzivali glas pljac- 
karskijeh, svirepijeh, neredovnijeh ceta, neke vrsti 
hriscanskijeh Kabila. Siromasni, kao Jobova djeca, u 
postojanom dusmanskom, ali i srodnickom kontaktu 
sa Turcima i sa Arbanasima, surovi, razdijeljeni u 
plemena koja se megjusobno ubijahu po zakoniku 
srednjevjekovne osvete, ali i u bojevima surevnjivo 

1 Cf. Promessi Sposi, Gl. XXVIII i XXIX. 



Strahovanje od crnogorskoga pohoda. 



91 



nastojavajuci da jedni druge u pljacki natkrile, Crno- 
gorci sacinjavahu kao nekakvu strasnu gorstacku 
opasnost pitomoj jadranskoj civilizaciji, posljednji 
ostanci reg' bi varvarskijeh plemena iz onijeh mrac- 
nijeh nezapamcenijeh seoba koje rasturise rimski 
mir. Auk tori tet vladika nad ovim savezom plemena 
bijase gotovo nikakav. Crnogorski prvosvestenici bi- 
jahu megjutijem i vojnici kao sto biskupi Merovin- 
skijeh vremena. Ali ni kao bozji glasnici, ni kao vojsko- 
vogje ne bijahu kadri da stanu na put instinktima one 
sake gorstaka koji postovahu vladike samo pod 
uslovom da ovi postuju njihovu zegju za slobodnijem 
ratovanjem. U doba kad se sve ovo zbivase bjese 
crnogorski vladika Petar, prvi ovog imena iz kuce 
Petrovid-Njegosa. Covjek hitar, izredne inteligencije, 
sujetan, slavohljepan, sa nesto malo ruske obrazo- 
vanosti, on bjese u ime Rusije i pravoslavlja, fanati- 
zovao crnogorska plemena. Rad proslaviti se i pro- 
siriti svoju besplodnu zemljicu sa zupnom i civilizo- 
vanom Bokom Kotorskom, bjese se svom dusom 
pridruzio ruskom jadranskom pohodu, toliko vise 
sto Rusija znadijase vjesto da eksploatise njegovu 
ambiciju i njegov vjerski harakter, dok nevjesti 
Francuzi, postujuci u njemu veoma umnog ali za 
njih nerazumljivoga covjeka, ne umijese ga privezati 
i odvojiti od Rusije, sto bi bolji diplomata od Mar- 
monta bio mozda i postigao. 

Vijest da se takvi ljudi, vjekovima odvojeni od 
dubrovacke civilizacije, spremaju na pohod u du- 
brovacku zemlju, probudi u dubrovackijem ocima 
ono isto strahovanje koje oblada njihovijem pretcima 



92 



Strahovanje od crnogorskoga pohoda. 



god. 1462. na glas da Sultan Mehmed II radi Republici 

glavi. Iz mnogijeh pisama Republike jos iz XVIII. 
vijeka cuje se odjek strahovanja pred Crnogorcima. 
Za Dubrovcane, Crnogorci su divlji, razbojnicki 
narod s kojim treba iz daleka dobro postupati da 
se ne bi polakomio na dubrovacko bogatstvo. A za 
Crnogorce, Dubrovnik bjese nesto basnovita, mjesto 
gdje se zlato na kantare mjeri, latinski pristan pro- 
tivan praotackoj vjeri, jedan divan, zamaman predmet 
pljacke na kome bi se crnogorske generacije za vazda 
obogatile i ne bi vise trebale da napastuju divlje 
susjede za mizerna stada ovnova i koza. 

Odvojeno misljenje imahu, megjutijem, o vladici. 
Ma da ga smatrahu za varvarina, kako Atinjani 
Filipa Macedonskoga, ipak ga postovahu, jer bjese 
daleko odvojio od svoga plemena. Petar bjese poli- 
ticka glava. U vrijeme konavoske bune bjese po- 
nudio, kako vidjesmo, svoju intervenciju Republici, 
ali ova ga bjese najuctivije odbila, misleci, da bi 
lijek bio gori od nemoci. Ali to bjese ipak vidan 
dokaz Pe trove simpatije prema Dubrovniku i mi 
znamo da je vladika, nemocan da obuzda svoje 
Crnogorce, proplakao pred mrzosti opuscenja nekada 
bogate metropole, casnoga zaklonista starijeh srp- 
skijeh vladalaca i srpskoga blaga. 

Senat se sastade, dakle, na ovakav strahoviti 
glas, po Fontonovoj konferenciji sa Malim Vijecem. 
Rijesi da se ima odma odgovoriti Sankovskome 

1 moliti ga da odvrati dolazak Crnogoraca u dubro- 
vacku o blast. Mimoisavsi pravila megjunarodnoga 
opcenja, prema kojima on u Sankovskome nije mogao 



Misija Sigizmunda Sorga. 



93 



vidjeti sebi ravnoga faktora, nego prostoga cinovnika 
njegove vlade, knezu u Konavlima Sorgu Senat 
povjeri misiju da pr ego vara licno sa Sankov- 
skijem. Po instrukcijama od istoga dana,^ dubrovacki 
je poslanik imao najprije da iste od Sankovskoga 
jednu lagju (un feluccone) do Vitaljine kako hi se 
on mogao prikrcati na rusku fregatu na kojoj se na- 
lazase Sankovsky. Imao je preporucno pismo za 
majora grafa Vojnovica, koji se nalazase na fregati 
,,Venere" i kome se Senat, kao zemljaku, preporuci- 
vase. Sorgo imao je Sankovskome reci u kratko ovo : 
Prohod francuske vojske bi zakljucen jos u ono 
vrijeme kad je imala na mirni nacin da zapremi 
jednu pokrajinu predatu Francuskoj ugovorom mira 
p r i j e nego li u nju uljegose tugje trupe ; francuska 
vojska ne samo nije usla u nasu Drzavu, nego jos za 
dugo vremena ne ce proci. Najprije bi dosli komesari 
ovamo. Mi smo, megjutijem, poslali francuskome 
gjeneralu dva Senatora da ga zamole da ne ugje u 
nasu Drzavu i nadamo se da ce gjeneral uvaziti nase 
dobre razloge. Ako bi francuski zapovjednik ostao 
pri svom prvom zakljucku, prije nedjelje dana nje- 
gove trupe ne bi dosle u Konavle, pa i s ovoga raz- 
loga uiaz ruskijeh i crnogorskijeh trupa bio bi pre- 
uranjen. Kazacete Sankovskome da mi uzivamo za- 
stitu Cara Ruskoga, pa da bi ta najezda bila pro- 
tivna samome Caru, a da i ne govorimo o tome da 
on nema ,,ni po cemu prava da prenese ratiste na 

^ 4. Marta. Commissione per Sigismondo Gio. di Sorgo, 
Conte di Canali spedito alle Bocche di Cattaro dell'a. 1806. Drz. 
Arh. 80 XXII No 629 Sec. XIX. 



94 



Misija Sigizmunda Sorga. 



teritoriju jedne slobodne i neutralne drzave". Neka 
promisli jos i ovo, da ako je rad oprijeti se prolazu 
francuske vojske put Boke Kotorske, najzgodniji je 
zato polozaj Sutorina, ,,mjesto nepristupno, koje 
moze lako da se brani, a ne konavoska oblast koja 
je sa svijeh strana otvorena", kazacete mu da je 
nasa drzava bez hrane i da ne bi mogla ni za dva 
dana ishraniti njegovu vojsku. Ako bi svi ti argu- 
menti ostali bezuspjesni, vi cete mu ponuditi ,,deli- 
catamente" 4000 ,,pezze colonnarie" (25.000 fra- 
naka) s tim, da cemu se isplatiti taj novae ako ne 
ugje sa vojskom u nasu drzavu za vrijeme francuske 
okupacije Boke Kotorske.^ Ovo je imala biti Sor- 
go va misija. Kako se vidi, sve su eventualnosti, svi su 
argumenti, od politickijeh i strategijskijeh do onijeh 
koji zvece, nagomilani da se od Dubrovnika odvrati 
toliko zlo. Senat najzivlje preporucivase Sorgu da 
ustane oko ovog presudnog posla i da postigne ze- 
Ijeni uspjeh. Ako ni ono posljednje sredstvo ne bi 
odvratilo Sankovskoga od oruzanoga pohoda, Sorgo v 
kancelar pozvace u tajnosti sve konavoske kaznace^ 
i saopstice im vladinu naredbu, da u slucaju ulaza 
crnogorskijeh i redovnijeh ruskijeh trupa u Konavle 
Konavljani budu sasvijem pasivni i mirni (restino 
passivi ed in una totale inazione) i da budu uvjereni 

^ Odgovara zasebnom zakljucku Senata od 4. Marta izgla- 
sanome sa 22 glasa protiv 4. 

" K a z n a c, nekada visoko dostojanstvo u Srpskoj Drzavi 
<Cubicularius, do XV. vijeka) znacio je seoski knez u Du- 
brova6koj Oblasti. Jedno selo ili vi§e njih kao dio op6ine pod 
jednijem knezom (kaznacem) zvase se i jednako se u Konavlima 
zove Kaznacina. 



Senat pise crnogorskom Vladici. 



95 



da ona vojska ne dolazi, kako drugijeh puta, da 
pljacka kao lupez njihovo bice. Najmanja bi opozicija 
Konavljana bio znak njihova potpunoga raspa i 
pokolja. Ovu ce istu naredbu proglasiti paroci s otara. 
Glavne Sorgove instrukcije bise saopstene Fontonu, 
francuskome otpremniku poslova Brueru i Senato- 
rima Zlataricu i Baselju. Ali ako su Konavli imali 
mirno podnositi upad jake oruzane sile, Grad je 
imao po sto po to da misli na svoju obranu. I zato 
bi naregjeno Malome Vijecu da pozove u grad nov 
odred vojske (una sopragionta di soldati) onoliko 
koliko se njemu ucini zgodno, ali da iz odreda budu 
iskljuceni Konavljani. Istoga dana, kao dodatak i 
zakljucak svojoj diplomatskoj akciji, kojoj se za 
jedan dekadentni patricijat ne moze odreci ni vje- 
stina, ni cjelishodnost, Senat napisa vladici Petru 
Crnogorskome slijedece pismo koje, izmjenom orto- 
grafije, vijerno ispisujemo iz originala. Pismo 
glasi:^ „Buduci u svakoj prigodi Vase Prisvijetlo 
i Priuzviseno gospodstvo ukazalo sve najsr- 
canije prijateljstvo i najuljudniju ljubav za nas 
i za nasu drzavu i podloznike, mi smo svegj priveliku 
scijenu cinili od biljega tako jedinijeh Vasega srca 
prema nami. Pouzdani dakle u Vasu dobrotu, pisemo 
Vam ovi prijateljski list, s kojijem Vas molimo, da 
biste i u naprjeda slijedili gledat nas jednako okom 
od pravijeh i starijeh prijatelja, navlastito u smut- 
njami koje su postale na nasi j em granicama i koje 
bi mogle smestit oni mir, koga smo s bozjom pomoci 
od starina uzivali. Mi ufamo da Vi s Vase ne cete pro- 

^ Lettere di Levante e di Ponente. D. D. A. 



96 



Sankovskove punktacije. 



pustit ovu prigodu za svegj vecma utvrdit nase pri- 
jateljstvo, za koju milos mi cemo Vam svegj ukazat 
nasu harnos i nase drzanstvo". 

Istovremeno Fonton uputi Sankovskome poduzu 
depesu usljed note koju dogovorno bjese primio 
od ministra inostranijeh djela, Orsata Bonde. I s jedne 
i z druge strane bijahu iscrpljeni argumenti koji su 
najjace mogli djejstvovati na Sankovskoga. Fonton 
se cinjase advokatom Republike, njezine neutralnosti 
i neprikosnovenosti. ,,Vi treba, gospodine, da rasu- 
dite, govorase Fonton, je li namjera nasega Uzvise- 
noga Dvora da uskori kobnu sudbinu ove Republike 
kakvu Senat predvigja u mjerama koje mu Vi sa- 
opstavate".^ 

Sorgo se sastade 6. Marta sa Sankovskim u 
Kercegnovome. Istoga dana saopsti Senatu rezultat 
svojijeh pregovora, a Senat ih preko dva svoja clana 
istoga dana saopsti bolesnome Fontonu.^ Ruski ko- 
mesar bjese ljubazno primio dubrovackoga vlastelina 
i najljubaznije mu diktovao pet uslova pod kojim 
ce on odustati od naumljenog ulaza sa crnogorskom 
i ruskom vojskom na teritoriju Republike. Sankov- 
skove punktacije bijahu ove : 

I. Republika ce u roku od 48 ura saopsti ti go- 
spodinu de Bailie, zapovjedniku ruske eskadre na 



^ Bondina nota Fontonu od 4. Marta, Fontonova pisma 
Sankovskome i Senatu u Dodatku br. V. 

2 Sorgove izvjestaje nijesmo mogli naci u Drz. Arh. Nekud 
su se zametli. Mi znamo, megjutijem, sve detalje njegove misije 
iz Fontonovijevih depesa Czartoryskome i iz pisama Senata Sorgu 
koji su nam se sacuvali u pomenutoj naroditoj navlaci. 



Fonton brani Republiku. 



97 



fregati „Azija", broj francuske vojske u Dalmaciji 
i njezine polozaje ; 

2. Zajira spravljena za Francuze imace se poslati 
u Cavtat ; 

3. Neki Senatori imace se od sad unaprijed uz- 
drzavati od govora u korist Francuske ; 

4. Lagje spravljene za prevoz Francuza imace 
se povratiti na pregjasnja mjesta ; 

5. Republika ce se obvezati na najstrozu ne- 
utralnost. 

Sankovskovi uslovi izazvase u Senatu zacu- 
gjenje i posmjeh. Fonton, kome postupanje nekojih 
zemljaka bjese dotuzilo i koji se, bez instrukcija, 
bjese najsrcanije zauzeo za pravedne interese Repu- 
blike, crta u depesi od 20. Marta kancelaru knezu 
Czartoryskome porazno djejstvo punktacija na du- 
brovacku vladu. S punim razlogom uvrijegjen da se 
pregovori vode bez saznanja jedinoga nadleznoga 
carskoga predstavnika u Dubrovniku, finom ironijom 
i odmjerenim, ali jedva pritajenijem gnjevom, brani 
i sebe i Republiku od svega onoga sto punktacije 
sadrzavahu pakosna i smijesna. Protestuje protiv 
p r V o g uslova kao uvrjedljivoga za njega, a neizve- 
divoga za Republiku. On je vazda tacno informirao 
bas samoga Sankovskoga o kretnjama francuske 
vojske, sama dubrovacka vlada crpase od njegovijeh 
tajnijeh agenata po ,,ugarskom primorju" i po Dal- 
maciji podatke o brojnom stanju francuske sile. Ako 
je, dakle, onaj uslov diktovalo podozrenje protiv 
njega, Fontona, on moli kancelara da ga pozove 
na odgovornost i da ucini najstrozu anketu protiv 

L. Vojnovid, Pad Dubrovnika. 7 



98 



Fonton brani Republiku. 



njegova djejstvovanja u Dubrovniku. ,,Drugi i 
treci uslov, pise Fonton, nagnali su na smijeh 
vladu koja mi nije mogla zatajiti da davaju mjesta 
komicnoj interpretaciji. Mala kolicina letustega i 
druge svjeze hrane ove vrste namijenjena francuskijem 
oficirima i ciji se transport trazi u Cavtat, jedva jed- 
vice mogu da prehrane 20 Crnogoraca, a gragjani 
dubrovacki koji su uzajmili pedeset postelja fran- 
cuskome stabu u Stonu radije bi se sasvijem odrekli 
svojijeh postelja, nego li da ih uzajme Crnogorcima. 
Sto se tice razgovora u korist Francuza, niko ih 
nije nikad drzao na javi i nasi agenti mogahu promi- 
sliti da ja bar toliko drzim do dostojanstva mjesta 
na kome se nalazim, da ne bih bio indiferentan pro- 
matralac takvijeh skandala da ih je ikad bilo". 
Cetvrti je uslov posve izlisan, jer su lagje, poslije 
svega onoga sto se dogodilo u Boki Kotorskoj,^ 
postale nepotrebne Francuzima koji nijesu ni usli 
u teritoriju Republike. Najzad, sto se tice petoga 
uslova, ,,vlada se zadovoljila da mi rece, da kad bi 
joj njezin polozaj dopustio da odrzi silom svoju 
neutralnost i da primora druge da je postuju, ona bi 
u prvom redu bez odlaganja nastojala da ulaz Crno- 
goraca sprijeci na malo drukciji nacin nego li je 
onaj kojim se sada sluzi po svojoj slabosti. Vlada 
mi je u ovoj prilici izjavila, da bi se ona doduse 
jadala sto ima da podnese ulaz francuske ili ruske 
vojske u Dubrovacku Drzavu, ali da bi najzad to 
mirno podnijela. A ne bi strahovala za pustosenje i 

^ Aluzija na predaju Kotora Rusima o cemu cemo malo 
docnije progovoriti. 



Vojnoviceva misija. 



99 



pljackanje kako sad, kad joj prijeti najezda Crnogo- 
raca, glasovitijeh s njihovijeh razbojstava (n'aurait 
pas redoute une devastation pareille a celle qui suit 
rinvasion des Montenegrins, celebres par leurs bri- 
gandages). Strava pred neredima, kojima se obicno 
predavaju, bacila je Dubrovcane u tako strasnu za- 
bunu i brigu, da ih nijesu mogla primiriti ni San- 
kovskova uvjeravanja da ce se postovati lica i stvari." 

Kako da sve to jos nije bilo dosta, da bude 
jace zabune i da se jos jasnije dokumentuje sva du- 
bina ruske nesregjenosti, 7. Marta Senat primi pismo 
od majora grafa Gjorgja Vojnovica, koji se u konalu od 
Kalamote bjese zadrzao na fregati ,,Veneri". U pismu 
mu Vojnovic saopstavase, da je dobio jednu povjer- 
Ijivu misiju i pozivase Senat da pregovara s njime ! 
Sve to preko glave Fontonove ! Novi pregovarac 
dogje na najsvecaniji nacin u Dubrovnik. Dva Se- 
na tora pogju mu u susret i dove dose ga u grad. U 
Fontonovoj kuci bjehu sakupljeni mnogi Rusi, megju 
kojima drzavni savjetnik Pozzo di Borgo, koji je 
imao poslije da igra vaznu ulogu protiv svog zem- 
Ijaka Bonaparta.^ Ponton, povrijegjen i ponizen, 

^ C h a r 1 e s - A n d r e C o m t e Pozzo di Borgo 
glasoviti diplomata, rogjen u Alati kod Ajaccia (Korsika) 8. 
Marta 1764 umro u Parizu 15. Februara 1842. Posvadivsi se s Bo- 
napartom, pobjeze god. 1796 u Englesku, otudau Rusiju gdje ga 
Car primi u svoju sluzbu. Drzavni savjetnik, gjeneral, uze ziva 
udijela u koalicijama protiv Napoleona, god. 1814 bi dlan pri- 
vremene vlade u Parizu, pa drugi punomocnik na beckome kon- 
gresu. Na posljetku pogje u Pariz kao ambasador i tamo ostade 
sve do god. 1835. Njegova prepiska sa Nesselrodom nedavno 
je publikovana. Pozzo di Borgo je, bez sumnje, jedan od najge- 
nijalnijih diplomatskijeh glava XIX. vijeka. 



100 



Vojnoviceva misija. 



crta sa najvecim ogorcenjem Vojnovicevu posjetu i 
misiju. Zlurado biljezi smijesni aparat svecane sjed- 
nice u Malom Vijecu i neraspolozenje gragjanstva 
protiv ovoga novoga ruskoga poslanika. U Malome 
Vijecu, graf Vojnovic ponovi naprosto Sankovskove 
punktacije. Ne prihvate li se, Bokelji i Crnogorci 
stupice na dubrovacku zemlju. Obeca Republici, u 
protivnom slucaju, Carevu zastitu i dotakne se cak 
i Sultana Selima i njegovijeh odnosa sa Republikom. 
Malo Vijece, osim bolesnoga Miha Bone, saslusa 
strpeljivo jednosatni Vojnovicev govor, pa mu, najzad, 
odgovori da se vode pregovori izmedju Sankovskoga 
i Sorga bas o onijem tackama koje je major podnio 
na raspravljanje i da je izlisno da se vlada upusti 
u nova objasnjenja s njim. Vojnovic se povrati na 
brod. Onog istog dana u vecer primi Senat jednu 
Vojnovicevu notu u kojoj ponavljase svoje deklara- 
cije izrecene u dvornici Maloga Vijeca. Vladi ne pre- 
ostade drugo nego li da ispije i ovu casu. Senat 
usvoji sa 22 glasa protiv 8 Sankovskove punktacije.^ 
Vojnovica primi Malo Vijece jos jednom u audien- 
ciju i preporuci mu, ,,kao zemljaku", interese Re- 
publike i narocito da bi se odvratila crnogorska na- 
jezda od drzave. Miho Bona, malovijecnik, koga 
bolest bjese zadrzala kod kuce i koji bijase Vojno- 
vicev prijatelj, primi ga u kucu i ponovi mu molbe 
Maloga Vijeca, uvjeravajuci ga unaprijed o ,,bla- 
godarnosti Republike." Vojnovic, ironicki pise Fon- 
ton, otputova one iste veceri put Boke Kotorske vrlo 



^ Cons. Rog. 7. Marta passim. 



Vojnoviceva misija. 



lOI 



zadovoljan samijem sobom i dubrovackom vladom*'. 
Opasnost bjese za sada odvracena. Sorgu Senat 
7. i 8. Marta saopsti prihvat Sankovskovijeh uslova. 
I toliko bjese nestrpljiv, a uzbugjen od daleke i tamne 
opasnosti, da svoje rjesenje sprovede u tri egzem- 
plara za komandanta Bailie jedan po suhu, drugi 
po moru, a treci preko Vojnovica. Sad se prosuse 
nagrade na Ruse i na Vladiku crnogorskoga. U iz- 
vrsenju Senatskijeh zakljucaka od 7. i 8. Marta, 
Bailie i Sankovski primise po 1000 mletackijeh du- 
kata ,,u znak blagodarnosti", moleci Senat narocito 
Sankovskoga ,,da izda potrebne mjere da se obuzdaju 
Crnogorci i drugi bar ami je da ne bi nanijeli stete 
nasijem konavoskijem podanicima". Vojnovicu iz- 
glasa Senat 300 cekina, Vladici 150.^ Na pismu kojim 
Bailie i Sankovski odustajahu od oruzane najezde 
i obecavahu da ce svim silama braniti Republiku za 
slucaj da bi se Francuzi drznuli stavit nogu na te- 
ritoriju dubrovacku, Senat naredi Sorgu da najtop- 
lije blagodari Sankovskome na obecanjima zastite 
i prijateljske pomoci i narocito na nastojanju Car- 
skoga Komesara da Crnogorci ne stupe preko du- 
brovacke granice."^ 

Opasnost s te strane bjese otklonjena. Repu- 
blika mogase za jedan trenutak da odahne. Bjese 
nade da varvarske cete ne ce ugroziti blagostanje 
drevnoga, bogatoga grada. Fonton, ako i nemocan 
pred intrigama vojnijeh kancelarovijeh izvrsilaca, 

^ Povisi i njemu na 300 u sjednici od 8. Marta. 
^ Pismo Senata Sorgu: 8 Marzo, ore 20. D. D. A. ibid. 
S ovim pismom zatvara se Sorgo v dossier. 



102 Fontonova intervencija kod Czartoryskoga. 



bjese se iskreno i kavaljerski zalozio za Republiku. 
Onaj isti diplomata koji je nazad malo godina, zbog 
neizvrsenja rusko-dubrovackog Livornskog ugovora, 
bio objavio vladi Republike formalan rat i ocrnio je 
kod Czartoryskoga, pise sada istome knezu ministru 
ove znamenite rijeci : ,,Kad je Republika, Monsei- 
gneur, imala teskijeh grjehova protiv naseg Uzvi- 
senog Dvora, kad izgledase da hoce svoja misljenja 
i svoje predradsude da nametne interesu i dosto- 
janstvu nasemu, Vasa Preuzvisenost zna kako sam 
se revnosno borio protiv nje i kako sam strpeljivo 
podnosio sve licne neugodnosti koje sam imao usljed 
svoje opozicije. Ali kad je ta ista Republika promi- 
jenila svoje drzanje i pocela da postupa sa Rusima 
u Dubrovniku, moze se slobodno reci, i bolje i cas- 
nije nego li sa ma kojim drugim narodima, kad je ja 
vidim kako iz petnijeh zila nastojava da nam ne da 
nikakva razloga nezadovoljstva, a da je, uz prkos 
svemu, vrijegjaju, da joj podvaljuju i nepravedno 
prijete najvecim nevoljama na osnovi laznijeh iz- 
vjestaja, a mozda i podstrekavanja kakvijeh intri- 
ganata, moja cast i moja duznost jednako mi zapo- 
vjedaju da ne ostanem hladan pred njezinijem ne- 
voljama, da odam istini duznu postu i da sprovedem 
Vasoj Preuzvisenosti odjek njezinijeh nemira, nje- 
zinijeh tuzaba i sliku upropascenja ove zemlje ako 
bi ikada imala da postane razbojistem naroda."^ 

^ Ve6 citovan izvjestaj br. 8i. Ovaj dokumenat preko groba 
odgovara na napadaje i na vjetrenjaste primjedbe koje je g. Pisani 
prosuo na ruskoga diplomatu, samo da bi jos jace uzvisio Bruera 
i prikazao u prijatnoj svjetlosti francuske okupatore. Diplomatski 



Predaja Kotora Rusima. 



103 



Dok se sve ovo zbiva§e izmegju ruskijeh age- 
nata i dubrovacke vlade, 6. Marta dogodi se nesto 
sto je iz osnova mijenjalo polozaj na nasi j em stra- 
nama i otvaralo nedogledne komplikacije kojima, 
najzad, morade podlegnuti Dubrovnik. 

Onoga dana grad Kotor pade u ruke Rusima i 
to ne kao rezultat bojnoga okrsaja, nego kao akt 
nepromisljenosti, a mozebit i izdajstva austrijskoga 
komesara za predaju Dalmacije i Boke Francuzima, 
markiza Ghisilierija. 

Rusi odavna, u tajnosti, spremahu ovaj udar. 
Czartoryski ga, kako cemo vidjeti, prikazivase Caru 
Aleksandru kao bezuslovno potrebnu stvar, kao 
mjeru sigurnosti protiv Napoleonove osvajacke poli- 
tike. Ruski agenti, gjeneral Ivelic, drzavni savjetnik 
Sankovsky i Admiral Senjavin, bjehu instrumenti 
izabrani za to djelo toliko Austriji neprijatno. 
Ali se nista nije moglo uciniti bez sadjejstva Bokelja 
i Crnogoraca, ni bez dogovora sa austrijskim kome- 
sarom. Jer otvoreni napad na Kotor bio bi uzeo na 
sebe odioznost jednog napadaja ne toliko na Francuze 
koliko na austrijske saveznike. Zato se, usljed dogo- 
vora izmegju Sankovskoga, Senjavina i vladike Petra, 
sastane u Risan opsti bokesko-crnogorski zbor (27. 
Februara) u kome, pred nemocnim ili indiferentnim 
ili saglasnim austrijskim vlastima, bi proglasen sveti 
rat protiv Francuza i kome se pridruzise, a to je 

dokumenti dokazuju naprotiv, da je Fonton bio spravedljiv 
dovjek, razumije se vieran svojoj vladi, strog pa i candrljiv u iz- 
vrsenju duznosti svoga poziva, ali ujedno nimalo prozet ne- 
prijateljskim osjecajima prema Dubrovniku. 



104 



Predaja Kotora Rusima. 



dosta znacajno, i sve katolicke bokeske opstine koje 
docnije preko Senjavina trazise prisajedinjenje Ruskoj 
Imperiji. Sutradan stize jedna ruska eskadra u Boku. 
Petoga Marta druga eskadra dogje u bokeske vode i 
Crnogorci se primakose Kotoru. Sve bjese spravno 
za otpor. Duhovi uzbugjeni. Sad je jos zavisilo o 
tome kako ce shvatiti situaciju markiz Ghisilieri, 
koji poznavase dobro bokesko-crnogorski pokret i 
koji, sluteci neprijatna iznenagjenja, bjese pisao 
nekoliko puta gjeneralu Molitoru da uskori pohod 
u Boku. Ghisilieri sazva kotorske municipalne starje- 
sine. Saopsti im, da je njegov vladalac bio primoran 
predati njihovu zemlju Francuskoj. Kao posljednji 
dokaz vjernosti zatrazi da Kotorani i Bokelji saviju 
glavu pred ovim aktom nuzde. Kotorski poglavari 
odgovore markizu da je njihova otadzbina pripadala 
Republici Mletackoj pod izvijesnim uslo- 
V i m a, da su ovi uslovi zasebnim aktom ponovljeni 
i potvrgjeni kad se predadose Bokelji Austriji i da 
je megju ovim uslovima i taj, da ih Cesar ne smije ni 
ma kome predati bez narocitoga njihova pristanka. 
Posto se Cesar nije drzao ovoga uslova, oni smatraju 
da nijesu vise duzni Cesaru vjernost i posto ih Cesar 
sam napusta, mole komesara da im pre da tvrgjavu 
i da se sa austrijskom vojskom digne iz Boke.^ 



^ Izvjestaj ruskog pukovnika Pozzo di Borgo ruskom pokli- 
saru u Becu grofu Razumovskome, od 11(23 Aprila 1806 br. 107. 
Prepiska Razumovskoga sa Czartoryskim, min. inostr. djela u 
Petrogradu. Sve je ovo ispricano po izvjestaju Pozza di Borgo 
koji je na ruskoj eskadri prisustvovao licno predaji Kotora Rusima. 
U pismu na poslanike Baselja i Zlatarida od 6. Marta, Senat prica 



Predaja Kotora Rusima. 



105 



Ghisilieri odbi trazenje. Na to kotorski poglavice 
prizvase u pomoc rusku eskadru koja se pod zapo- 
vjednistvom kapetana prvoga ranga Bellija vec nala- 
zase u kotorski j em vodama.^ Belli (Bailie) jedva doceka 
kotorski poziv. On posla odma Ghisilieriju ultimatum 
dazacetvrt ure preda grad i tvrgjavu. Presu- 
dan je momenat za Ghisilijerijevo drzanjei za pozniju 
austro-francusku prepisku taj, da, po samom pri- 
znanju Rusa, oni nemahu dovoljno sile da privedu 
u djejstvo Bellijev ultimatum. Ali Carski Komesar, 
kao da je cekao samo na jedan formalni akt da opravda 
svoje izdajstvo, uz prkos zestokoj protestaciji au- 
strijske posade, preda Rusima Kotor. U najkrace 
vrijeme ceta od sto pedeset ljudi s ruske eskadre 
zapremi grad. Istaknu se na bedeme ruska zastava. 
Predadose se sve okolne tvrgjave, a austrijska posada 
se ukrca na nekoliko malijeh lagja koje cuvahu luku. 
Sutradan (7. Marta) Kotorani se izjavise za rusko 
podanstvo, zaklese se u ruke carskog komesara 
Sankovskoga i megju ovim i kotorskim vijedem iz- 
mijenise se srdacni govori uobicajeni u ovakijem pri- 
godama. Ovako se izvrsi ovaj znameniti dogagjaj. 
Pozzo di Borgo, u pomenutom izvjestaju na Razu- 
movskoga, izricase uvjerenje da se Kotor moze 
odrzati protiv Francuza sa posadom od 800 ljudi, 



ovaj dogagjaj na isti naciri kao i Pozzo di Borgo. Lettere di 
Levante e Ponente 1806. D. D. A. br. 35. Pozzovi izvjestaji u 
Dodatku br. VI. 

^ Ruska eskadra se sastojase od broda „Azija** fregate 
,,Sv. Mihail** i od brika ,,L' Expedition". Poslije joj se pridruzi 
fregata „Venere". 



io6 



Pregovori dubr. poslanika sa Molitorom. 



ali da bi za kampanju protiv neprijatelja trebalo 
3000 ljudi sa Bokeljima i Crnogorcima. Trebalo bi, 
najzad, po njegovu misljenju, zauzeti Du- 
br o v n i k. Ali Pozzo kritikuje formu predaje Ko- 
tora. Nije joj trebalo dati obiljezje r u s k o. Bokelji 
zdruzeni sa Crnogorcima imali su sami da pred Na- 
poleonom i pred Austrijom nose odgovornost za taj 
akt neprijateljstva kojim se ugrozavase iznureni 
austrijski saveznik. 

Dogagjaji ce i suvise opravdati Pozzove mudre 
primjedbe. 



Dok se ovako u neposrednoj blizini Dubrovnika, 
flagrantnom povrjedom pozunskoga ugovora, sve iz 
osnova mijenjase, Zlataric i Baselji jedrahu put 
Dalmacije noseci sa sobom, kako se misljase, spas 
ili propast otadzbine. 

O praskozorju 8. Marta njihov brod otkri u bli- 
zini ostrva Braca flotilju gjenerala Molitora. U da- 
Ijini od 18 morskijeh milja, dakle dva puta koliko 
je sirok bracki kono, sretose ga dubrovacka vlastela. 



Gjeneral ih odma primi na svoju lagju. Poslanici j 
mu ispricase bokeske dogagjaje i predadose Brudrovo j 
pismo u kome francuski predstavnik potanko izvje- j 
stavase gjenerala o predaji Kotora. Nakon toga, 1 
otkrise gjeneralu cilj svoje misije.^ Ponovise sve 
sto njihova uputstva sadrzavahu. Naglasise naro- 
cito, da i gjeneralu prijeti opasnost ako malom voj- 



1 Pismo Zlat^ri<5a i Baselja Senatu, Makarska, 9. Marta. 
D. D. A. Arm. Saec. XIX. bez signatxire. 



III. 



Pregovori dubr. poslanika sa Molitorom. 



107 



skom nabasa na jake i varvarske ustanike kojima 
je poznato zemljiste i koje potpomaze jedna tugja 
sila.i Gjeneral, koga poslanici crtaju kao ,,ljubaz- 
noga gospodina, puna duhovitosti i obrazovanosti, 
ali veoma finog i puna rezerve", odgovori, ,,da on 
ima naredbu i pozitivnu namjeru da brani i stiti 
nezavisnost Dubrovacke Republike veoma drage nje- 
govu vladaocu" ;^ ali da ne vjeruje da su Rusi 
i Crnogorci tako jaki da bi ga mogli sprijeciti u svom 
pohodu ; da on ne smije da mijenja put usljed doga- 
gjaja koji nijesu sasvijem provjereni. Na stolu gje- 
neralovom nalazase se topografska karta Dalma- 
cije. Poslanicima pokaza turske anklave Klek i Su- 
torinu i zapita ih je li karta tacna. Ova dva komada 
zapustene i neobragjene zemlje, rece, nemaju vise 
prave vaznosti, a, na posljetku, ne moze da se nazove 
povrjedom teritorije prosti prijateljski prohod jedne 
vojske. Ove posljednje dvosmislene rijeci uznemirise 
nase poslanike. Oni opet navalise na gjenerala. 
Izgledase im dirnut njihovijemrijecima. Poce da uvigja 
opasnosti vojne operacije. Najzad rijesi, da se iskrca 
u Makarsku i da tamo saceka ponovna pisma mar- 
kiza Ghisilierija. Dubrovacki poslanici isprate ga 
kao gosti na francuskome brodu. Putem gjeneral, 
vijeran republikanskoj tradiciji, zatrazi od Dubrov- 
6ana novaca. Ako mu Republika uzajmi 12.000 
dukata (zlatnika) vice-kralj Eugen ili Milanska 

^ Pismo Senata, od 6. Marta. 

2 „Ch'egli ha ordine e positiva intenzione di prote^ere e 
rispettare I'indipendenza della Republica di Ragusa ben accetta 
al suo Sovrano". Cit. pismo, passim. 



io8 



Pregovori dubr. poslanika sa Molitorom. 



drzavna blagajnica povratice ih odma. Protivno je, 
rece, svome harakteru da trazi kontribucije. 
Ovo sto iste od Republike nije nego prost 
akt prijateljstva. Poslanici odgovore izvinja- 
vajuci se i tako se uhvate Makarske. Molitor 
uputi odma, narocitim kurirom, pismo Ghisilieriju 
koji se bavljase u Dubrovniku. Zaleci se da je dal- 
matinske tvrgjave nasao potpuno obezoruzane, na 
sto su mu austrijski zapovjednici odgovarali da 
su tako postupili po visoj naredbi, ,,moja 
kolona, pro duza vase, bjese vec stigla ne daleko 
granice Dubrovacke Republike, kada danas zacuh, 
da su austrijske trupe, izbrani dio puka grafa Thurna, 
bez neprijateljskoga napada, bez nedostajanja hrane, 
bez i najmanje protivnosti stanovnika onijeh posada 
(koji iscekivahu Francuze rasirenijeh ruku)^ i, na 
posljetku, bez i jednog puscanog metka, dobile 
naredbu da ustupe i ustupise, 5. ovoga mjeseca, jed- 
nome bataljonu ruskijeh trupa sve tvrdinje u Boki 
Kotorskoj, od kojijeh je najglavnija mogla da izdrzi 
opsadu sa manje trupa nego li sto ih u onom tre- 
nutku imase!" Molitor pozivase Ghisilierija da mu 
preda sve bokeske gradove i da izda naredbu da se 
vrate municije oduzete iz Sibenika, Trogira, Spljeta 
itd.2 

Su tra dan Molitor primi Ghisilierijevo pismo preko 
dubrovackijeh poslanika. Nesretni markiz potvrgji- 
vase gjeneralu dubrovacke vijesti. ,,Gospodine Gje- 

^ Vidjeli smo koliko istine ima u ovoj Molitorovoj tvrdnji, 
koju 6e docnije svi ostali francuski gjenerali stereotipno ponavljati. 
2 M6m. Eug. II, 290. 



Ghisilieri Molitoru. 



109 



nerale, pisase,^ oni isti razlozi obazrivosti koji 
me nagnase da pretecem trupe pod komandom 
Vase Preuzvisenosti,^ prinudise me da povucem 
trupe moga Uzvisenoga Gospodara, ne toliko da 
pristedim opasnosti junackoj posadi koja ne trazase 
drugo nego da se bije, koliko da ocuvam od pljacke t 
potpunoga raspa jednu pokrajinu koja vec bijase 
vlastina N. V. Cara Francuza, kralja Italije".^ Po 
tom Ghisilieri vjesto redase dogagjaje koji ga prinu- 
dise na predaju Kotora: bjesnilo Crnogoraca, odu- 
sevljenje Bokelja od kojijeh su tri cetvrtine grcke 
vjere, dolazak ruskijeh ubojnijeh lagja 23. Februara^ 
crnogorska najezda 28. Februara, i. i 2. Marta, dva 
ultimatuma osnovana na nacelu da je Boka Kotorska 
vec francuska teritorija, a ne vise au- 
strijska, od dana otkada bjese minuo dvomjesecni 
rok za predaju. ,,Svojim pasivnim drzanjem, pro- 
duzavase markiz, spasio sam svome Uzvisenome 
Gospodaru nekoliko junackijeh vojnika, a Vama, 
gospodine gjenerale, Boku Kotorsku u sjajnom stanju 
(dans un etat florissant). Ja laskam sebi da de moj 
postupak naici na odobrenje i Nj. V. moga Uzvise- 
noga Gospodara i francuske vlade sto ce za mene biti 
najslagja nagrada za svakojake patnje i 1 i c n e 

^ Mem. Eug. II, 291 — 293. 

' Saznavsi da su Crnogorci ustali, Ghisilieri, koji se bavljase 
u Zadru, bjese potrcao u Kotor, ma da, kako izgleda, nemase 
naredbe od svoje vlade da pogje u Boku. Scase mu se pridru- 
ziti francuski komesar, ali ga on odbi. 

' Na ovome mjestu g. D u C a s s e, izdavalac prepiske Princa 
Eugena ironicki primjeduje : „Prizna<5e se da je izvinjavanje 
zabavno i delikatnost necuvena". 



I 10 



Ponovni pregovori sa Molitorom. 



opasnosti kojima sam ovijeh dana izlozen bio". 
Ovo izvanredno pismo iznudi francuskome istoriku 
usklik : ,,Odgovor austrijskoga komesara po nasemu 
je misljenju jedna od najlakrdijaskijeh sala koje je 
istorija ikada zabiljezila ! Ovoga je misljenja bio 
i gjeneral Molitor, ali sto je mogao da radi? Podkralj 
bjese mu 14. Februara, po narocitoj Carevoj zapo- 
vjedi, saopstio ,,da neprijateljstva nemahu da pocmu 
s njegove strane". On se, dakle, trenutno zadovolji 
ostrom protestacijom. 

Zlataric i Baselji zatraze, megjutijem, audien- 
ciju, bez svjedoka. Gjeneral bijase zbunjen. U tajan- 
stvenom tonu (in tono misterioso) ponavljase neko- 
liko puta da ce Austrija imati da opravda predaju 
Boke Rusima , ali sada ne bjese drugoga izlaza 
nego da cijelom vojskom ugje u — Dubrovnik i da 
tamo, kao u svom glavnom kvartiru, saceka nove 
naredbe svoga dvora. Sad nastade razgovor koji se 
u Evropi toliko puta ponovio izmegju zakobinskijeh 
gjenerala i predstavnika slobodnijeh opcina i naroda 
koje oni dolazahu toboz da oslobode i usrece. 

Molitorova izjava da ce primoran biti da ugje 
u Dubrovnik bi za nase poslanike ,,un colpo di ful- 
mine". Ponove i iscrpe sve argumente koji mogahu 
da dirnu Napoleonovoga vojnoga izaslanika: nema 
putova, nema vode, nema hrane. Ako je Republika 
pod Carevom zastitom, zasto da joj se ugrozi zivot? 
Gjeneral se zadrzi na pitanju hrane. Da, Republika 
bi mogla, govorahu poslanici, da mu prehrani vojsku, 
ali samo odred po odred, a ne cijelu vojsku. 

^Du Casse, Op. cit. 293. 



Molitor trazi zajam. 



Ill 



A sto cete, uzviknu gjeneral, da ucinim sa 3000 voj- 
nika i sa jos 2000 koji ce docnije doci? Ne, ne. Ima 
jos drugi nacin kako da Republika pripomogne pri- 
jateljskoj vojsci. Neka mu dubrovacka vlada sad 
odma dozvoli zajam od 300.000 franaka nesto u 
novcu, nesto u hrani ,,koju je za nas vec spravila bila". 

Princ Eugen dao mu je vlast da sklopi takve 
zajmove, pa on ce i povratiti taj novae. Po instrukci- 
jama, on bi upravo morao da ugje u nasu Drzavu, 
all n e c e, nego ce joj postovati neutralnost, osim 
sluCaja da bi imao toliko jaku vojsku da je moze i 
sam odbraniti od kakve tugje sile. Ucjena je bila i 
suvise jasna. Po pravom zakobinskom receptu, Mo- 
litor trazase od Dubrovnika kesu ili zivot ! 

Poslanici nikom ponikose. To je, dakle, rekose, 
samo drugi nacin kidisanja Republici ! Dubrovnik 
nema toliko novaca. Gjeneral, koji do onoga casa 
bjese ljubezan kao Francuz Staroga Rezima, uozbilji 
se, i hladno odgovori da on apsolutno treba 
onu sumu : polovicu odma, a polovicu malo kasnije, 
bez roka. Ako je drzavna blagajnica prazna, novae 
bi se mogao priloziti iz cijelog naroda. — 
AH mi cemo se kompromitovati pred inostran- 
stvom — uskliknuse vlastela. — Republika — odgo- 
vori Molitor hladnim posmjehom^ — odvise je fina 
i prozeta politickim duhom a da ne bi znala kako da 
ovo sakrije od inostranstva. — Trebate li i novaca i 
hrane? — Zadovoljicu se novcem, odvrati Molitor. 
Konferencija se primiease kraju. Gjeneral prije ra- 
stanka, izjavi, da, zbog narocitijeh nekijeh razloga, 

^ „Freddamente e con sorriso". Ibid. 



ZZ2 



Ghisilieri u Makarskoj. 



on ne moze da javno i jasno izjavi da ne ce uci u 
dubrovacku oblast, ali da Republika moze da bude 
spokojna, da on to ne de uciniti. 

Sutradan se markiz Ghisilieri iskrca u Makarsku. 
Francuski bi gjeneral bio imao pravo da uapsi tali- 
janskoga markiza uz prkos stanju mira izmegju nji- 
hovijeh gospodara. Sve protivno. Dubrovacki posla- 
nici izvjestavaju Senat, da ga je Molitor primio 
kako gosta, da mu je Ghisilieri potanko sve ispricao 
i da je Dubrovcanima, po konferenciji, rekao „da je 
gjenerala nasao raspolozena da n e ugje u nasu 
drzavu, tako da nam je jos jace utvrdio nadanje 
da nasa teritorija ne ce biti kompromitovana". 

Gjeneral pisase istoga dana Princu Eugenu:^ 
,,U ovaj isti cas dolazi mi iz Kotora markiz Ghisi- 
lieri, austrijski opunomoceni komesar, i predaje mi 
jednu deklaraciju. Ona ni u cemu ne mijenja moj 
pregjasnji izvjestaj. Ghisilieri protestuje da su ga 
prinudile okolnosti i da on ni najmanje nije spo- 
razuman bio sa Rusima. Uz prkos postovanju kojim 
bijah prozet prema znacaju ovoga izaslanika, i uz 
prkos saopstenim povjerljivim spisima, ja ne mogu 
da se izjasnim o ovoj stvari ; ali je ovo izvijesno, da 
je gjeneralu Bradyu, jednome Ircu, dalmatinskome 
guverneru, sam Austrijski Car, na njegova navalji- 
vanja, naredio dasenebraniodRusa; daje 
ta naredba ovima saopstena bila ; da je gjeneral 
Brady upravo strasno nastojavao da sve dalmatinske 
tvrdinje obezoruza i da je za bokeske tvrgjave to 
isto htio da ucini. Austrijski agenti govore, da je 

1 Mem. Eug. II, 294 — 295. 



Odgovornosti u Kotorskoj aferi. 



113 



njihov kabinet u svemu ovome radio od cistoga 
straha pred Rusijom. Ali zar je trebalo iza- 
zivati francuske trupe na mars, a nista im ne reci 

razoruzanju tvrdinja i o naredbama da se ne brane? 
Zar je trebalo saopstiti te naredbe Rusima i predati 
nase trupe do sada necuvenome vjerolomstvu?'* 

Ghisilieri, u istini, nije mogao da se brani. U 
ovoj nesretnoj aferi sve je tamno, pa i stepen njegove 

1 vladine odgovornosti. Ali ono sto se moglo vidjeti 
i sto je sam Ghisilieri kazivao, otezavase njegov 
polozaj. Iz Stadionovoga izvjestaja Cesaru^ sazna- 
jemo da je on , Ghisilieri , predao Boku ,,protiv 
jasnijeh naregjenja Njegova Velicanstva", da ga 
je na to djelo nagnala mrznja koja ga jos iz Italije 
pracase protiv Francuza, da je, protiv izricne na- 
redbe da popusti samo oruzanoj sili, kapitu- 
lirao bez te neodoljive sile, da je, po tome, otezao 
svoju krivnju pisuci, ne znamo kome, d a j e i m a o 
naredbu da se ne opre Rusima, pisma, 
koja padose u ruke Francuzima ! Cesar, svojerucnim 
pismom upucenim Stadionu, (23. Aprila) naredi, da 
se Ghisilieri uapsi i da se pokrene svestrani izvigjaj 
ovoga dogagjaja ,,koji ni iz daleka jos nije objasnjen".^ 
Je li se taj izvigjaj ucinio? Ne znamo. Austrijski 
istorici o njemu cute, samo u porno tvrde da je becki 
kabinet cist, da je sve protiv njegove volje ucinjeno.^ 

^ Vortrag 8. Mai 1806 u W er t h e i m e r a, II, 113 sqq. 

2 „Um diesem bei weitem nicht hinlanglich aufgeklarten 
Ereignisse auf den Grund zu sehen". Ibid. 

' Beer (Zehn Jahre osterr. Politik 1801 — 18^10, Leipzig, 
1877) pise: ,,Die Annahme ist eine unbegriindete, dass das Wiener 

L. Vojnovid, Pad Dubrovnika. 8 



114 



Odgovornosti u Kotorskoj aferi. 



U nedostajanju akata izvigjaja, i mnogijeh dokume- 
nata (kao sto su Ghisilierijeva pisma) koji su mozebit 
unisteni, tesko je stvoriti definitivni sud o stepenu 
Ghisilierijeve odgovornosti, koji, megjutijem, po 
cijelom spoljasnjem izgledu, bjese pocinio teski dr- 
zavni i vojni prekrsaj protiv svoga vladaoca.^ 

Filip markiz Ghisilieri bi otpusten iz austrijskoga 
zatvora, ali pade u zatvor francuski. Dvije godine 
poslije kotorske afere, Napoleon, koji jednako ne za- 
boravljase neprijatne casove ovoga drugoga sukoba 
sa Austrijom, naredi princu Eugenu da Ghisilieri ja 
uapsi i da ga baci u tamnicu u Mantovi. Tamo ga 
posjeti prefekt i ispita o kotorskoj aferi. Ghisilierijev 
odgovor princ Eugen sprovede Napoleonu 15. Aprila 



Cabinet dem General Ghiselieri sein Verbal ten vorgescbrieben 
Oder dasselbe gebilligt babe. Tief empfand man den unangenebmen 
Vorfall . . 218. a Wertbeimer: Es kann beute keinem 
Zweifel mebr unterliegen, dass die Uebergabe Cattaro's an russiscbe 
Truppen gegen den Willen des Wiener Cabinets erfolgte". 113. 

^ Vrlo cudno objasnjenje dade sam Stadion o Gbisilierijevoj 
predaji nekome visokome dostojanstveniku : ,,I1 a ete de son 
cbef jusqu'a Cattaro, s'est aventure seul a Castel-Nuovo au dela 
de la baye, a eu peur pour sa personne sur le vaisseau russe, ou 
il s'etait encore aventure, et a livre Cattaro pour sauver sa chere 
personne pour laquelle il craignait". (Tagebucb eines Ungenannten, 
18 juni 1806 u Wer tbeimera, passim). Austrij ski is torik navodi 
ove rijeCi bez komentara. One bi ga naprotiv uvelike trebale ! 
,, S'est aventure de son chef jusqu'a Cattaro" to bi jedino 
imalo znaciti, da on nije ni imao naredbu da preda Kotor Fran- 
cuzima ! Ghisilieri se opet ,, aventure" u Novome na lagju rusku ! 
Zasto ? Cemu ? I, na posljetku, kako jemogao bit ugrozen njegov 
zivot na ruskoj lagji ? ! Stadion, dakle, sam komplikuje ovu zago- 
netku. 



Odgovornosti u Kotorskoj aferi. 



115 



1808. Markiz izjavi ovo :^ ,,Ma da je vezan zakletvom 
prema svome prirodnome suverenu — a to bi- 
jase Austrijski Car od vremena kad gornja Italija 
bijase austrijska — on ce ipak svome novome vla- 
daocu iznijeti razloge koji su ga rukovodili pri pre- 
daji Kotora. I po tome ce se vidjeti, da izmegju Bec- 
koga Dvora i Rusije nije bilo tajnoga sporazuma. 
Ghisilieri je olaksao bio mars francuske vojske kroz 
Hrvatsku ; izradio joj je bio zajam od 5000 cekina 
na svoju garanciju, sto dokazuje da je zelio da Fran- 
cuzi sto prije zapreme Boku. U Zadru, Ghisilieri 
se dade nagovoriti od gjenerala Molitora i Dumasa 
da pogje u Kotor, jer im gjeneral Brady bjese rekao 
da ce Ghisilieri, licno poznat od Vladike, svojim uti- 
cajem utoliti crnogorski pokret. On zaista krene u 
Boku, posto mu Molitor obeca da ce bez odlaganja 
stici tamo sa svojim trupama. Stigavsi u Kotor, 
Ghisilieri posla Vladici povjerljivoga agenta da ga 
odvrati od pohoda u Boku, a gjeneralu Molitoru po- 
ruci da pohita da bi pretekao Ruse. Uvjeravase ga 
da mu on garantuje da ce do Molitorovoga dolaska 
zadrzati Crnogorce. Ova pisma ostadose bez odgovora. 

Prvoga i drugoga Marta ruska flota stigne u 
Porto-Rose^ nepaznjom austrijskoga artiljerijskoga 
zapovjednika koji bjese obezoruzao luku ! Opet 
Ghisilieri posla kurira Molitoru, ali s porukom da 
dogje sa velikom silom, drukcije da se zadrzi kod 
dubrovacke granice. Molitor ne bijase vise na vrijeme 

^ Mem. Eug. IV, 17 — 22. 

^ Luka u Boki Kotorskoj na desnoj strani, gotovo suproc 
Hercegnovome. 

* 



ii6 



Odgovornosti u Kotorskoj aferi. 



da mu odgovori. 5. i 6. Marta ruski zapovjednik uputi 
Ghisilieriju ultimatum. Ovaj zatrazi dozvolu 
da pogje na admiralski brod da bi 
tako zadobio vremena. Megjutijem Crnogorci 
bjehu stigli do Novoga. Tada Ghisilieri uzevsi u pri- 
zrenje : da nema vijesti od francuske vojske, da 
700 austrijskijeh vojnika ne mogu da odole dvojakom 
broju Crnogoraca (1200) i ruskoj eskadri od 5 bro- 
dova, da je posljednji rok (terme p6remptoire) od- 
regjen na 28. Februara minuo, pocem su Rusi tvrdili 
da teritorija nije vise austrijska, da mu je gjeneral 
Molitor vise puta izjavio bio da on ne smije upotre- 
biti silu da zauzme Kotor, usljed cesa francuska 
vojska ne bi bila ni pritekla u pomoc austrijskoj, i, 
na posljetku, procitavsi Ghisilieri uputstva gjenerala 
Brady a carskom delegatu u Kotoru da se ona pro- 
vincija ima odrzati sto se uzmoze duze i da se ima 
napustiti samo ako Rusi dogju nadmocnom silom 
(en forces) protestujuci, megjutijem, na svaki nacin 
kako ne bi Francuzi pomislili da je Becki Dvor u do- 
go voru sa Rusijom, uocivsi cijelu tu situaciju, Ghi- 
silieri odgovori ruskom ultimatumu predajom Ko- 
tora. Markiz izjavi jos i to da su uputstva gjenerala 
Bradya bila poznata Molitoru i ponovno se potrudi 
da obrani becki kabinet od optuzbe dvolicnosti. 
Sve sto je Austrija radila, rece, ima se pripisati strahu 
njezinome da ne ugje u otvoren sukob sa Rusijom. 
U ostalome, svi se dokumenti nalaze u drzavnoj 
kancelariji u Becu, a da sam ja nevin utvrgjuje fakt 
da me Becki Dvor rijesio zatvora, bez procesa i bez 
osude i dao mi pasaport za Italiju. 



Odgovornosti u Kotorskoj aferi. 117 



Rjesava li ovaj iskaz Ghisilierija i njegovu vladu 
j svake odgovornosti? Utvrgjuje li cistocu pobuda 
I beckoga kabineta? Ovaj zaista se uprepasti, kako 
cemo vidjeti, od strasnijeh posljedica neinteligentno 
vogjene afere, ali tek on da kada bi kadar da u cijelom 
obimu promjeri i svoju opasnost i rusku savrsenu 
' neumjesnost. Za sada, u ovijem nedjeljama mjeseca 
Marta, sve se ne mogase pregledati i proci ce jos ne 
koliko vremena dok se prozre izlisnost ove provoka- 
cije sa strane Rusije, ali i neprijatni polozaj Beckoga 
Dvora pred neveledusnim prijekorima svoga saveznika. 

A drugo lice u ovoj aferi, gjeneral Molitor, bjese li 
zar on cist u ovome poslu? Nimalo. On se i suvise 
bjese putem zadrzao, uz prkos poteskocama koje 
sretase na svakom koraku u Dalmaciji. Drugi, od- 
rjesitiji gjeneral, bio bi, kad vec bjese dosao do gra- 
nice dubrovacke, uskorio mars put Boke i, ne ma- 
reci za dubrovacke protestacije, bio bi brzinom 
zbunio neprijatelja koji na suhu bjese i suvise slab 
i nespreman da mu se uspjesno isprijeci. Zauzevsi 
Kotor, bio bi mozda spasio Dubrovnik i Napoleon 
ne bi bio trebao da, pod izgovorom povrijegjene ne- 
utralnosti, ukine staru drzavicu koja se nalazase izvan 
domasaja neprijateljskijeh pohoda. 

Misija nasijeh poslanika bjese, megjutijem, do- 
j vrsena u glavnome sa povoljnim uspjehom. Ali more 
bijase uzburkano. Dubrovacki brod nije mogao bez 
opasnosti da krene k jugu. Zadrzase se, dakle, u Ma- 
karskoj jos i 11. Marta. ^ Gjeneral ih ponovno uvjeri 
da ne ce proci kroz Dubrovnik, sto mu je bilo tim 

^ Pismo Senatu istoga dana. D. D. A. 



ii8 



Posljednji pregovori sa Molitorom. 



lakse da obeca pred izmijenjenom situacijom u Boki 
Kotorskoj. Ali — rece — kad bi i samo jedan Rus 
ili Crnogorac usao u vasu Drzavu, ja bih s mojom 
vojskom poletio put Dubrovnika, ubijegjen da bih 
neprijatelja bacio s onu stranu Boke, jer imam do- 
voljno vojske sa so bom. 

Poslanici drzahu da nije vise potrebno da saopste 
Molitoru uslove koje Sankovsky bjese diktovao Re- 
publici a ova ih usvojila. ,, Nadamo se — pisu Senatu — 
da je onaj akt sklopljen sa takvom obazrivoscu, da 
nam ni u kojem vremenu njegova publikacija ne moze 
da naudi". U ostalome ih vlada, za cudo, nije ni sa- 
krivala. U depesi od 7. (ili 8.) Marta, koja se razminu 
sa depesom poslanika od 11., vlada izvjestavase de- 
taljno poslanike o pregovorima sa Sankovskim i sa 
Vojnovicem, o prihvatu onijeh pet uslova ad evi- 
tanda mala majora, koji su, u ostalome, govorase, 
izlisni, i nadodavase : ,,Ovo je nasa bolna situacija. 
Vi cete je predstaviti gjeneralu Molitoru na naj- 
pateticniji nacin. Reci cete mu i to, da bi ulaz i jednoga 
samoga francuskoga komesara u nasu Drzavu, bio 
razlog, da gospodin kavaljer Bailie (Belli) posumnja 
o nasoj neutralnosti i o ne izvrsivanju obe- 
canijeh uslova i tada bi on naredio trupama 
da ugju u nasu teritoriju : ali u tom slucaju ne bi se 
radilo o regularnome marsu redovne vojske, nego li 
o najezdi ogromne sile Crnogoraca, varvarskoga, 
svirepoga, nedisiplinovanoga naroda, koji jedva ceka 
najmanji izgovor da se svali na nasu Drzavu, da je 
opljacka i unisti, tako da bismo mi imali da osta- 
vimo nasu Drzavu i nas Grad i da se razmilimo po 



Posljednji pregovori sa Molitorom. 



119 



drugijem zemljama prosjaceci".^ Mi ne znamo jesu li 
poslanici uz prkos ovim uputstvima, ostali pri cu- 
tanju odnosno onijeh pet uslova, ali sumnjamo mnogo 
da Molitor nije nista znao o Sankovskovome ulti- 
matumu ! Vjerovatnije nam se cini, da je u opstim 
crtama znao za dogovor Re publike sa Sankovskim, 
ali da nije smatrao za potrebno da se njim protiv 
Republike posluzi. Za sada bijase glavno da Du- 
brovnik plati Francuzima ishranu vojske. Zako- 
binska politika imase reda i sisteme. Gjeneral izjavi 
da ce sutradan uzmaknuti put gornje Dalmacije, a 
da ce pukovnika Testu opunomociti da pregovara 
s poslanicima o zajmu i o ostalijem stvarima. I da 
jos jace ubijedi dubrovacke opunomocnike o svojim 
prijateljskim osjecajima, zatrazi autenticni prijepis 
dubrovackoga ugovora sa Francuskom, od 2. Aprila 
1776, kako bi mu posluzio za pravilo u ocjenjivanju 
povlastica i odnosa Republike prema njegovoj Drzavi.^ 

^ Lett, di Levante e Ponente 1806. bez datuma, ali po vezi 
dogagjaja nesumnjivo 7. ili 8. Marta. D. D. A. 

2 Ugovorom izmegju Francuske i Dubrovnika od 2. Aprila 
1776, sklopljenim nastojanjem Rugjera Boskovica i Comte 
de Vergennesa, minis tra inostranijeh djela Luja XVI, bise 
regulisani svi trgovacki odnosi izmegju dvije drzave, i povra- 
ceno prijateljstvo, koje mnogim incidentima bjese pomuceno 
pod vladavinom Luja XV. Republika davase Francuskoj klauzulu 
najvisega povlascenja (la clause de la Nation la plus favorisee), 
Francuska priznavase Dubrovnik ne vise kao Echelle du Levant, 
nego, u carinskom pogledu, kao ravnu talijanskim drzavama. 
Ogranicavase se vlast konsula francuskijeh u Dubrovniku, fran- 
cuski se podanici potcinjavahu u svakom pogledu dubrovackijem 
zakonima i dubrovackoj jurizdikciji. Ugovor ima 11 clanaka. 
Kralj ga ratifikova 3. Juna iste godine. Cf. Martens, Recueil des 
Traites, 1817. Tome IL 



120 



Senat vijeca o zajmu. 



Poslanici odustase od naumljenoga povratka u Du- 
brovnik i rijesise da ce sa Molitorovom vojskom 
i oni krenuti put sjevera i da pregovaraju sa Testom 
i da pripaze na kretnje francuske vojske. 

Senat savi glavu. U sjednici od 13. Marta, sa 23 
glasa protiv 3, dozvoli gjeneralu Molitoru zajam u 
iznosu od 300.000 franaka i izglasa u sjednici od 14. 
uputstva poslanicima,^ koja bise opsirno sastavljena 
17. i sutradan poslata Baselju i Zlataricu zasebnim 
kurirom Gjurom Petrovicem. Isti je kurir, sa fran- 
cuskim pasaportima, imao da produzi put za Bee 
sa pismima Republike band Schuller et Comp. i 
svom diplomatskom agentu, Ayalovome nasljedniku, 
Ivanu Krst. Puthonu, kome se stavljalo u duz- 
nost da izvijesti becki kabinet o pravom stanju 
stvari, jer se bjese vec pronio glas da su francuske 
trupe stupile na dubrovacku teritoriju. 

U uputstvima od 17. Marta, Senat na dugo i si- 
roko i sistematski diktovase poslanicima put i pre- 
govore sa Molitorom.^ 

^ Cons. Rog. 13 — 14 Marta. D. D. A. 

^ Pisani Op. cit. 168-169 tendencijozno je izdvojio dva, 
tri mjesta iz ovoga opsirnoga akta kako bi ocrnio dubrovacku 
vladu i obijedio je s neiskrenosti. On uopce u cijelom djelu, 
tendencijoznim iznosenjem dokumentarnijeh ulomaka, brani 
zakobinsku tezu da se narodi ne smiju braniti protiv francuskijeh 
pljackanja, zajmova, rekvizicija itd. Ova se teza osugjuje ex se 
i ne treba je pobijati, ali je zalosno da francuski pisac tako ne- 
upudeno i pristrasno govori o borbi Republike za svoju neza- 
visnost ! ,,Un homme prevenu, rekao je veliki jedan njegov 
zemljak, est indigne d'ecrire Thistoire**. 

Uputstva Senata od 17. Marta, nakon svestranijeh istrazi- 
vanja i kad vec ocajavasmo da cemo ih naci, nagjosmo na sasvim 
drugome mjestu, u navlaci Fontonove prepiske sa vladom ! 



Uputstva poslanicima. 



121 



U dugom predgovoru, Senat se narocito zadrzava 
na opasnosti pregovora sa pukovnikom Testom zbog 
njegova ,,tvrdoga i nepristupnoga haraktera". Po- 
slanici ce nastojati da ne pregovaraju s njim nego 
sa Molitorom. Ako to nikako ne bi bilo moguce, neka 
stupe u pregovore sa Testom, ali kod prve prilike ili 
kad iskrsne najmanja poteskoca, neka produze sa 
Molitorom. Senat je prenerazen trazenjem zajma od 
300.000 franaka i narocito zbog dva razloga : i-o jer 
nema u drzavnoj kasi tolike sume, 2-0 jer da se raz- 
glasi da smo mi toliku sumu isplatili, Rusi bi nas 
napali i unistili, jer bi nas sa puno razloga obijedili 
da smo prekrsili svecano obecanu neutralnost.^ Ma 
da ste vi vec iznijeli sve dobre razloge gjeneralu 
protiv pomenutoga zajma, ponovicete ih i reci cete 
mu jos i ovo : drzavna je kasa prazna. God. 1798 
dozvolio se zajam Comeyrasu, jer se jos moglo, a 
sad se, uz najbolju volju, ne moze ; kontribucija je 
stanovnistva nemoguca, jer bi imala da bude j a v n a. 
Vlasi, koji nastavaju u nasemu gradu, prokazali bi 
sve Rusima i tad bi usli Crnogorci ,,con to tale ester- 
minio nostro" ; pa da je i moguca ovaka kontribu- 
cija, prenos bi tolikoga novca bio nemoguc, jer bi ga 
sekvestrovale lagje ruske. Ako se svi ovi razlozi 
ucine Molitoru neosnovani, vi cete mu reci, da je u 
pocetku trazio samo 12.000 zlatnika, a nakon 
malo ura da je povisio zahtjev na 300.000 franaka. 
Neka pristane, dakle, opet na 12.000 cekina ili na 



* „Che con ragione ci accuserebbero di violazione di ne- 
utralita pochi giorni fa solennemente promessa**. 



122 



Uputstva poslanicima. 



najnizu sumu ispod 300.000 franaka. Utvrdivsi tako 
kolicinu, izradicete da pristane na nekoliko r o k o v a, 
sto udaljenijih jedan od drugoga. Pa kad i na to bude 
pristao, izmolite da primi izvijesni broj m j eni ca na 
banku G. G. Schuller et Comp. jer gotova novca 
nema. Na mjenicu neka pristane da primi cijelu 
sumu od 300.000 franaka ako nikako ne bi htio da 
popusti. Kad se budete tako saglasili : o sumi zajma, 

rokovima isplate i o nacinu isplate (mjenice) 
tada cete pozvati trgovca Balda Trojani da na s v o j e 
ime izda odnosne mjenice. ,,Mi hocemo da izbjegnemo 
pominjanje ime Republike u ovome poslu i za to 
smo izabrali ono casno lice. Zaklinjacete gjenerala 
da nas pomogne i da nam sa svoje strane zajamci 
duboku tajnost kako bi odvratio rasap od ove Drzave". 
Na posljetku, Senat mudro naregjivase poslanicima da 
Sankovskove uslove , poznate Brueru, slobodno 
saopste gjeneralu ,,toliko vise, sto ne vidimo zasto 
bi nam bile od stete. Mi smo ih usvojili u kriticnim 
prilikama u kojima se u onom trenutku nalazasmo".^ 

Poslanici krenuse za Zadar i pocese da pregova- 
raju sa Testom. Ma da su nam mnogi dokumenti iz- 
gubljeni, izgleda da se Molitor zadovoljio uslovima 
Senata, koji u Becu pridigne ne veliku sumu novaca, 

1 da prema Republici uze prijateljsko drzanje. U 
Zadru se poslanici upoznase sa gjeneralom Lau- 
ristonom. U njegovu prisustvu rekose Molitoru : 
,,Mi znamo da nijesmo u stanju da sprijecimo Vas 

1 Poslije ovoga, poslanici ne mogahu vise da ne izvrse 
vladinu naredbu. Senat im siljase prijepis ugovora od god. 1776 
i formulare mjenica za gjenerala. 



Uspjeh misije Bassegli-Zlataric. 



123 



ulazak. Ali nam Rusi i Crnogorci porucise, da kad 
Francuzi stave nogu na nasu teritoriju, onoga ce 
istoga trenutka oni sve popaliti i unistiti u nasoj 
zemlji. Ako, dakle, hodete svakako da ugjete, dogjite 
jakom silom da nas obranite". Lauriston se docnije, 
zatvoren u Dubrovniku, zivo sjecase ovoga pred- 
skazanja dubrovackijeh Gospara koji misljahu mu- 
drije od Napoleonovijeh gjenerala. I ponavljajuci 
njihove rijeci pisase Princu Eugenu : ,,Ja bijah 
svjedok njihova govora, a sada sam svjedok nji- 
hove nesrece".^ 

Za mnogo se dana Senatori ne j a vise vladi. 
Oko polo vice Aprila vratise se u Dubrovnik,^ za- 
dovoljni da su od Republike odvratili buru sa sje- 
vera, kako vlada bjese odbila onu sa juga. Iz blago- 
darnosti sto misljahu da je opasnost definitivno uda- 
Ijena sa dubrovacke granice, pa iz tjeskobe pred 
ovom ponovnom navalom na finansije bijene Re- 
publike, Senat se opet utece javnijem molitvama.^ 
Mogu prazni skeptici da se nasmijese tako cestim 
molitvama dubrovacke vlade, ali ce ozbiljne duse 
osjetiti miris tamjana u Svetomu Vlahu i gledace lik 
domace Drzavne Glave na pozlacenom tronu, kao 
viziju prolazne srece na pragu crnijeh dogagjaja, 
obezglavljenja jednoga maloga slobodnoga svijeta. 

^ Mem. Eug. II, 332. 

2 10. Aprila Senat im naregjuje da, kad stignu u Ston mali, 
predadu pisma zasebnome kuriru da ih ne hi sekvestrovali Rusi ; 
23. Aprila poslanici su vec u Dubrovniku, jer Senat toga dana 
izglasa isplatu nekijeh troskova M. D. Zlataricu. 

^ Cons. Rog. 13. Marta, D. D. A. 



124 



Uspjeh misije Bassegli-Zlataric. 



Fonton saopsti 21. Marta Czartoryskome povoljni 
rezultat dubrovacke misije kod Molitora,^ a Senat 
uputi Caru Aleksandru pismo (20. Marta) ^ u kome 
jasno obiljezavase svoje korektno drzanje prema 
Rusiji u pitanju izvrsenja pozunskoga ugovora, cim 
nije mogao ni zamisliti da vrijegja ma cija prava, a 
najmanje da budi gnjev u Njegovu Carskom Veli- 
canstvu. Senat jos jednom toplo moljase Cara da bi 
dao stroge naredbe zapovjednicima ruske morske i 
suhozemne sile da postuju neutralnu i Rusiji odanu 
Republiku. Narocito obracase Caru paznju na crno- 
gorsku najezdu koja bi bila za Dubrovacku Drzavu 
sinonim raspa i opuscenja. 

I tako bura bjese minula Dubrovnik. Jos bijase 
nade da ce nepovrijegjeno ostati od sukoba velikijeh 
sila posljednje pristaniste slobode na Jadranskome 
Moru. Jos bi se i to cudo vidjelo : Dubrovnik po- 
stegjen, a Venecija francuska prefektura ! Ono sto 
nije bio kadar da ucini ni Turcin na zenitu svoje slave, 
ni tresnja god. 1667, Mlecic, da ne ucini ni siloviti 
Korzikanac ! Krajem Marta i prvijeh dana Aprila 
god. 1806 mogahu politicki proroci tako i misliti. 
Nastade zatisje kao obicno u prirodi pred velikim 
prolomom neba. I mi cemo upotrebiti ovo zatisje 
da se povratimo na ,,Kotorsku aferu", da je dosada 
neizdanim diplomatskim ispravama tacnije prikazemo 
nasim citaocima, jer je u njoj pravi, neposredni uzrok 
propasti nase Drzave. 



1 Izvjestaj br. 82, R. D. A. 

2 Lett, e Comm. di Ponente 1806. D. D. A. 



Austrija i Rusija poslije Austerlitza. 



125 



Po trocarskoj bitci kod Austerlitza, Austrija se 
mozebit i suvise prizna ametice potucena i savr- 
seno izmirena, a Rusija, kako vec vidjesmo,^ uzmak- 
nuvsi, sa svojim gustim i zilavim bataljonima, pro- 
duzi rat, nadajuci se kad tad revansi za poraz u Morav- 
skoj. ,,Austerlitz — govorahu Rusi — jeste vojno 
nesporazumljenje, istorijska zabluda! (une erreur 
historique). Rusija ce sve to ispraviti". ,, Bonaparte — 
govorase neki visoki Rus — ne moze da bude savre- 
menik ma kojega zakonitoga kralja; ili ce ih on ubiti, 
ili 6e ovi ubiti njega".^ Ovo bijase opste raspolozenje 
u Rusiji poslije one usudne i epicne borbe. Rusija pri- 
znavase Austriji pravo, da se stara za svoju egzisten- 
ciju i da zaustavi Napoleonov hod; ali onaj isti po- 
zunski ugovor, kojim Austrija bjese tako sjajno 
dokumentovala svoju nemoc, stavi Rusiju u vanredno 
neprijatan polozaj. S jedne strane, osjecase da joj je 

^ Alb. Sorel, u VII. tomu svoga djela „L' Europe et la 
Revolution Fran<;aise", bavi se samo u tri stranice (36 — 40) 
kotorskom aferom ; W e r t h e i m e r, u II. tomu svoje Geschichte 
Oesterr. und Ungarns" posvecuje ovoj aferi cijelu polovicu glave : 
,,Cattaro und die Auflosung des deutschen Reiches" ne pominjud 
ni sa jednom rijeCi okupaciju Dubrovnika i odnosne dogagjajel! 
Ni jedau, ni drugi ne poznaju prepiske Razumovskoga sa 
Czartoryskim, kao ni prepisku Stadiona sa Vincentom i Met- 
ternichom. Mi demo, u zbijenijem crtama, na osnovu ovijeh 
dokumenata ispricati presudnu epizodu, bez koje nije mogude 
dobro razumjeti dubrovadku katastrofu, a ni jednu stranicu 
Napoleonove istocne politike. 

2 V. ovo djelo str. 

3 Sorel, VII, 37. 



126 



Politika kneza Czartoryskoga. 



duznost da postedi Austriju, vjernu joj saveznicu 
iznurenu od giganticne borbe. AH z druge strane, 
ona nije mogla dozvoljeti Francuskoj da kroz Ja- 
dransko More zauzme presudnu ulogu na Balkanskom 
Poluostrvu i da na neki nacin preda na milost i ne- 
milost Napoleonu Tursku Imperiju i sam Carigrad. 
Rusija onoga vremena bjese tako razlicna od sadasnje 
Rusije, koliko su nase ideje ilirske i jugoslavenske 
za vremena Louis-Philippa razlicne od sadasnje opore 
plemenske egoisticne borbe. Aleksandar I. smatrase 
sebe izvrsiocem Katarininijeh velikijeh osnova. U 
ono doba rijeci Slaven i Slavensko Carstvo ne bijahu 
anakronizam. Intimni Aleksandrov prijatelj, mini- 
star knez Adam Czartoryski, podrzavase Aleksandra 
u mislima o oslobogjenju i grupaciji balkanskijeh 
naroda oko pravoslavne Rusije. Susretase se u tome 
,,sa opstim stanjem duhova u ilirskom trokutu", a 
narocito sa mislima vladike crnogorskoga Petra I. 
cije osnove ne bijahu bez izvijesne genijalnosti i 
velicine. 

Odma na nekoliko dana po saznanju sadrzine 
pozunskoga ugovora, Januara 1806, sastade se, pod 
Aleksandrovijem predsjedanjem, Veliko Drzavno Vijece 
da vijeca o polozaju Rusije stvorenom austrijskom 
kapitulacijom. Knezovi Czartoryski, Lopuhin, Kur- 
jakin, grafovi Stroganof, Zavadovsky, Vasiljef i Ni- 
kola Rumjancof izjavise jednoglasno u zapisnik : 
da je Francuska, prisajedinjenjem Dalmacije, za- 
dobila nacin da izmijeni prirodu odnosa koji postoje 
izmegju Rusije i Osmanskoga Carstva i da ozivo- 
tvori svoje namjere u pogledu ove potonje drzave ; 



Politika kneza Czartoryskoga. 



127 



da, za odstranjenje rgjavijeh posljedica, treba po- 
drzavati tijesnu vezu sa Engleskom, nastojavati 
s jedne strane da se zadobije povjerenje Divana, a 
z druge da se ugje u korisna sporazum- 
Ijenja sa slavenskim i grckim naro- 
dimau Turskoj.^ U dvije note na Cara, Czar- 
toryski razvi sa osobitom smjelosti i sirinom pogleda 
politiku koju bi, po njegovu misljenju, Rusija imala 
da inaugurise na hriscanskom istoku. Nota od 23. 
Januara^ osobito je znamenita. Czartoryski potanko 
crta Caru sve koristi koje bi Rusija imala od primanja 
Crne Gore pod svoju zastitu, od upotrebe koja bi se 
j imala uciniti od Vladicinijeh narocitijeh simpatija za 
I ruski dvor. Ucinivsi tako od Crne Gore polaznom 
j tackom za operacije protiv Francuza, kancelar Ale- 
I ksandrov savjetuje da ujedinjena rusko-engleska flota 
zauzme Kotor ili ma koje drugo utvrgjeno mjesto 
I na skrajnoj obali Dalmacije. ,,Mogli bi se, produzava 
Czartoryski, vrlo dobro upotrebiti stanovnici Istte, 
Dalmacije i Kotorske Oblasti koji su takogjer pravo- 
slavne vjere i koji isto tako mrze Francuze. Mi do 
i sada ne znamo hoce li se francuska okupacija onijeh 
i zemalja izvrsiti mirno, ili ce se oni stanovnici koristiti 
i svojim polozajem i lakocom kojom mogu da ponovno 
zadobiju staru nezavisnost, na koju Kotorska Oblast 

^ Rapprochement des opinions enoncees dans le conseil 
tenu par S. M. Imperiale le . . . Janvier 1806. Diplomatski odnosi 
I Rusije sa Francuskom u doba Napoleona I, Petrograd, 1892. 
I Izdanje Imperatorskoga Ruskoga Istoriceskoga Obstestva, III, 
240 — 241, Ovaj cemo zbornik citovati od sad unaprijeda sa : 
T r a c e V s k i, jer ga je istorik Tracevski izdao. 
^ Tracevski, 265 — 275. 



123 



Politika kneza Czartoryskoga. 



ima narocito prava, jer se ona podlozila bivsoj Mle- 
tackoj Republici samo pod uslovom da je ova brani 
od njezinijeh neprijatelja. Po propasti one Republike, 
Kotorani se scahu prisajediniti Crnoj Gori, ali intrige 
Beckoga Dvora sprijecise to prisajedinjenje. Upotre- 
bivsi dakle mrznju onijeh stanovnika protiv Fran- 
cuza, najzad poteskoce koje ce ovi imati da savladaju 
pri zauzecu one zemlje protiv volje njezinijeh sta- 
novnika, trebalo bi, ako je jos na vrijeme, sokoliti 
stanovnike Kotorske Oblasti da se brane od Francuza 
i da se udruze sa Crnogorcima. Porucilo bi im se da ce u 
torn slucaju i oni uzivati nezavisnost kao Crnogorci 
i da ce imati dijela u novom ustavu koji ce im se 
dati. Ova unija Kotora sa Crnom Gorom od najpresud- 
nije je vaznosti (de la plus haute importance), na- 
rocito zbog direktne i udobne veze koju ce ona zemlja 
dobiti s morem. Toga radi treba sva moguca sredstva 
upotrebiti da se postigne taj cilj". Sankovsky, 
Fonton u Dubrovniku, Vladika i Arhimandrit Simeon 
Ivkovic, bili bi, po misljenju Czartoryskoga, naj- 
zgodniji posrednici za tu veliku akciju koja, po nje- 
govu misljenju, ima biti kao prvi akt udruzenju 
Hercegovine, Crne Gore, Dalmacije i Boke Kotorske 
u jednu jedinu drzavu ,, inter me diaire" (posrednu), 
drzavu cija bi politicka egzistencija bila od prilike 
nalik na onu Dubrovnika i Jonskijeh Ostrva. Jasno 
je da bi Turska tom drzavom dobila jak nasip s one 
strane protiv Francuza. Czartoryski racuna puno 
na Portu. Ovaj sistem drzava, koje bi od nje nomi- 
nalno za visile i koje bi ucinile kao vijenac maraka 
protiv Napoleona, a mozda i protiv Austrije, Czar- 



Politika kneza Czortoryskoga. 



129 



toryskome je tako mio, tako se u njemu uzivio, da 
ga je za sve vrijeme svoga ministarstva pratio i da 
je s njim i pao. Pa i sam njegov nasljednik Budberg 
podrzavao je Czartoryskovu misao koju je jos, 
i za posljednji put, kako cemo vidjeti, Aleksandar L 
god. 1 813 postavljao svojim saradnicima kao zadatak 
Rusije na Balkanu i na Jadranu. ,,Ako se Porta, 
govorase ministar Caru — a taj mudri savjet zvoni 
kao prijekor nepolitickim nekim pokretima nasega 
vremena — ako se Porta saglasi sa ovim arran- 
gementom , objasnili bismo Crnogorcima i drugim 
slavenskim narodima da oni ne smiju raditi protiv 
interesa Porte nego na protiv da imaju spolja 
pokazati kao da priznavaju njezino suverenstvo ; 
ali ih u isto vrijeme uvjeravati da 6e im se zajam^iti 
sretna, pravilna, nezavisna egzistencija. Najzad — 
a ovaj 6e elemenat imati presudnu vaznost u poznijim 
dogagjajima — Rusija treba da vec sada zauzme u 
onijem stranama jednu tacku, kako bi imala u ruci 
predmet kompenzacije i omeksala Bonaparta u 
njegovijem zahtjevima". 

U ovoj se Czartoryskovoj ,,zapisci" tacno ogleda 
i politika Rusije odma po pozunskome ugovoru i 
njezin polozaj prema jadranskome pitanju, a crtaju 
se unaprijed dogagjaji koji ce se odigrati u Martu ove 
iste godine. Kako je Czartoryski predvigjao tako se 
i dogodilo, blagodareci, dakako, cudnoj nespremnosti 
i neorientaciji koju je Car Francuza pokazao u cijelom 
procesu zauzeca Dalmacije, Boke Kotorske, a poslije 
i samoga Dubrovnika. Ruska je vlada smatrala djelo 
predaje Kotora kao vrlo visoko zamisljeno. Ona 

L. Vojnovid, Pad Dubrovnika. 9 



130 



Politika kneza Czartoryskoga. 



nije racunala ni s uprepascenjem i sa tvrdom voljom 
Austrije da utvrdi tek potpisani mir s Bonapartom, 
ni sa zeljeznom energijom i sa neiscrpnim sredstvima 
kojima Napoleon raspolagase. 

Javnost trazase dobar izgovor za onako drsko 
djelo i dade joj se. Rusija — izjavise njezini posla- 
nici u inostranstvu — iz narocitoga prizrenja prema 
Austriji, pocekala je da progje rok do kojega je ova, 
po ugovoru, imala predati Kotor Francuskoj. Posto 
je taj rok minuo, Rusija, ma koji razlozi rukovodili 
Austriju pri torn odlaganju, nije bila vise duzna da 
postuje zemlju bez gospodara koju svojatahu Fran- 
cuzi, pa je, u produzenju neprijateljstava, zauzela 
Boku, kao dusmansku teritoriju. Sofizam bija§e i su- 
vise pro vi dan, ako je, formalisticki, Rusija i mogla 
imati pravo. 

Pred austrijskom zabunom, Rusija se junacila. 
Razumovsky pisase Czar tor yskome 9. Marta,^ da se 
nema hitati predajom Kotora, pa kad bi Rusija i pri- 
nugjena bila da ga preda Francuskoj, da treba orga- 
nizovati Crnogorce i Srbijance na suhu, a rusku 
flotu na moru protiv njih, pa da za to Senjavin 
ima da odlozi svoj povratak u Crno More. Ali Austrija 
malo vjerovase u ofenzivnu moc Rusije. Ona misljase 
da je za nju dosao sudnji dan, i da ce ovaj dogagjaj, 
koji izgledase sa njezine strane kao prijevara, izazvati 
njezinu konacnu propast. 

Stadion izvijesti 19. Marta gjenerala baruna Vin- 
centa, cesarskoga izvanrednoga poslanika u Parizu, o 

^ Correspondance du Prince Czartoryski et du baron Budberg 
avec le Comte Razoumovsky 1806 — 1807 R. D. A. br. 152. 



Austrija se pravda u Parizu. 



predaji Kotora Rusima, dogagjaj ,,koji nas baca u naj- 
tezu brigu". Dok se Austrija nadase da joj Rusija 
ne ce uciniti neprijatnosti, niti umnoziti broj njenijeh 
neprilika, nekoliko ruskijeh brodova, na poziv ruskoga 
konsula u Crnoj Gori, Sankovskoga, otvorise nepri- 
jateljstva protiv nasijeh vlasti i osvojise Austrijsku 
Albaniju. Ghisilieri imao je naredbu da popusti samo 
p r i j e k o j s i 1 i. AH je on rgjavo protumacio 
instrukcije i bez sumnje se nije posluzio svijem 
onijem sredstvima koja su mu stajala na raspolo- 
zenju da sacuva Boku, dajbudi do dolaska Francuza. 
Cesar hoce da Francuskoj da zadovoljstinu, da joj 
dokaze svu svoju lojalnost. Stadion je, usljed toga, 
po njegovoj naredbi saopstio francuskome glavnome 
komesaru, gjeneralu Andreossyu, da ne samo Au- 
strija ne 6e vise da se usprotivi prelazu francuske 
vojske kroz njezine nasljedne zemlje, nego, sta vise, 
da ce Cesar dati naredbu zapovjednicima da olaksaju 
Francuzima taj put. ,,Ne izostavite nista — zaklju- 
^ivase Stadion — da uvjerite Tuilerijski kabinet 
o cistoci nasega postupanja u ovoj prilici i o nasoj 
iskrenoj zelji da vidimo sto prije Francusku u posjedu 
svijeh onijeh zemalja koje su joj predate u posljed- 
njem ugovoru mira".^ 

Stadionu ovu depesu diktovase strah. Vidje- 
<^emo docnije kako je Austrija u tajnosti mislila i o 
predaji zemalja i o trajnosti pozunskoga ugovora.^ 

^ Stadion Vincentu, Be£, 19. Marta 1806 B. D. A. Cf. ori- 
ginalni tekst ove depese u Dodatku br. VII. 

' Andr^ossy javlja „incident" predaje Talleyrandu iz Beda 
22. Marta. Komesar se ne ljuti. Njegova depesa ima ton obi£na 

* 



132 



Napoleonove deklaracije. 



Napoleon primi hladnokrvno prvi glas o kotorskoj 
aferi. Vincent posjeti 28. Marta Talleyranda. Ovaj mu 
o Kotoru progovori ,,mirno i bez gorcine" (avec 
calme et sans aigreur). ,,Car — rece mu — vjeruje 
uvjeravanjima koja mu dadoste jucer, ali treba da se 
vi zauzmete kod Rusije da se ispravi ovaj posao". 
Vincent, prijatno iznenagjen Talleyrandovim drza- 
njem, poce bacati svu krivnju na Vladiku Crnogor- 
skoga. ,,Kroz sve vrijeme sto drzasmo Albaniju 
— rece Napoleonovome ministru — nemirni harakter 
njenoga pucanstva i Crnogoraca, intrige Crnogorskoga 
Vladike bacise nas cesto u najvecu nepriliku. Ne 
treba se, dakle, cuditi ako se to dogodilo bas u tre- 
nutku kad je promjena u vladi izazvala zamrsene 
interese partijske i vjerske".^ Napoleon afektovase 
zagrijavati Austriju za savez protiv Rusa. U isce- 
kivanju izvjestaja La Rochefoucaulda iz Beca, on 
nastojavase osvojiti Vincentove simpatije za jednu 
veliku evropsku kooperaciju protiv ,,azijatske" sla- 
venske Imperije. Rusija ne smije vrsiti presudan 
upliv u Carigradu, Porta ne smije biti vasal Petro- 
gradskoga Dvora. ,,Posto je vasa vlada digla ruku 
s nje — govorase Vincentu — trebalo je da se ja 
umijesam u posao. Porta pocimlje tek sada da oziv- 
Ijava i da zadobija malo energije otkad sam joj 
saopstio pozunski ugovor i otkad zna da sam gospodar 
Dalmacije. Zato me odma i priznala za Cara Fran- 

posla. On se nada da ce Austrija dozvoliti da kroz njezine zemlje 
progje vojeni put iz Palma Nove u Dalmaciju. Arch. Aff. Etran- 
geres, Memoires et Documents Autriche, Raguse. 57. 
' Vincent Stadionu, 28. Marta. B. D. A. 



Napoleonove deklaracije. 



133 



cuza". U istoj audijenciji zapita iznenada Vincenta 
dali je istina da Riisija prijeti Austriji u Poljskoj. 
,Ja vam za taj slucaj nugjam odma 180.000 ljudi i to 
iz prostoga Europeanizma. Tatari, divljaci, 
varvari ne smiju se mijesati u nase poslove".^ Ne 
puna cetiri mjeseca poslije Austerlitza ovaki Napo- 
leonovi razgovori s Austrijskim poslanikom poticahu 
na razmisljanje. Vincent je jasno vidio da Napoleon 
hoce da zavadi austriju s Rusijom. Postupase oprezno 
ne znaju<5i gdje lezi sakriti ponor za Austriju. Ali o 
jednoj stvari nije moglo biti sumnje : Rusija sa 
svojim dvosmislenim postupanjem bacase Austriju 
u ponovni, strahoviti konflikt sa Francuskom. Kako 
u toliko drugijem prilikama Rusija ni ovaj put, uz 
prkos upornijem savjetima Czartoryskoga ne umije 
htjeti. I ono sto hoce izvodi neiskreno, rada spasiti 
nesaglasive situacije, a u istini ne spasavaju^i nista, 
nego kompromitujuci sve i svakoga. Hoce da zadrzi 
Kotor, ali Car Aleksandar ne ce da se licno ispolji 
kao onaj koji bi bio pocinio vratolomni taj preokret. 
Rada bi bila zadovoljiti Austriju i spasiti je od sloma, 
a radi tako, da izgleda kao da joj je jedini cilj iza- 
zivati Napoleona i primorati ga da se posluzi najod- 
sudnijim rjesenjima.^ Razumovski mogao je sam vrlo 



^ . . . „dans ce cas je Vous offre, et fais marcher 80.000 
hommes en votre faveur et cela par Europeanisme; ilne 
faut pas que des Tartares, des sauvages et des barbares se melent 
de nos affaires et s'ingerent dans nos interets". Vincent Stadionu 
26. Marta, br. 4. B. D. A. 

* ,,Die nunmehrige Politik Russlands, govori Beer (Op. 
cit. 222), war noch nicht festgestellt. Die mannichfal tigs ten 



134 



Razumovsky i Stadion. 



jasno da vidi upecatak sto kotorska afera bjese uci- 
nila na Frana i na Stadiona. I gospodar i njegov 
ministar zbunjeni su, uprepasceni. Iscekuju povratak 
francuskoga poslanika, La Rochefoucaulda. Sto ce 
da mu reku ? Razumovski savjetuje Stadiona da 
rece Francuzu kako Car Aleksandar ni u koliko nema 
udijela u ovoj stvari (que S. M. rEmpereur n'y etait 
pour rien dans cette affaire)^ i da ce najcjelishodnije 
biti ako se sacekaju rjesenja petrogradskoga kabineta 
i da on, Stadion, misli da ce ta rjesenja biti saglasna 
sa zeljama francuske vlade. Sutradan Razumovski 
hita da Czar tor yskoga ubijedi da taj savjet ni u 
cemu ne tangira ruske interese i da mu je jedini 
smisao : dobiti vremena. Car je doduse bio 
dao svojim zapovjednicima naredbu da nista ne 
preduzmu u Dalmaciji protiv Francuza osim ako bi 
ovi presli u ofenzivu. Mozebit, mnije Razumovski, 
da su nasi zapovjednici zauzeli Kotor prije nego li 
im je stigla ova carska zapovjed, ali sad je ta predaja 
fait accompli i za nas je od presudne vaznosti da 
u Kotoru ostanemo. 

Pa kad je u Kotoru, a zasto Rusija ne bi bila i 
u Dubrovniku? ,,Ako se pristavi Kotoru Dubrovnik 
sa njegovom oblasti, pise Razumovski, ona bi po- 
zicija na Jadranskome Moru mogla odoljeti , svim 
silama koje bi neprijatelj upotrijebio da nas istisne". 
Toga radi Razumovski nije htio da pristane na 

Richtungen wogten bunt durcheinander und machten einander 
die Herrschaft streitig ; der russische Hof bot den Anblick eines 
chaotischen gar en den Wirrwarrs". 

^ Razumovski Czartoryskome, 23. Marta. R. D. A. 



Pogledi Rusije na Dubrovnik. 



135 



molbu La Rochefoucauldovu izrecenu Stadionu, da 
pi§e da ruski zapovjednici nijesu radili u saglasju 
sa carskim dvorom. Plan, dakle, postoji u ruskijem 
glavama da se poslije Kotora zauzme Dubrovnik. O 
ovoj dinjenici ne moze da bude sumnje. Jos kra- 
jem god. 1805 francuski charge d'affaires u Du- 
brovniku obradase svojoj vladi paznju na opasnost 
ruske okupacije grada Sv. Vlaha. Njegov spanski 
kolega, Conte Luigi Angeli Radovani, bjese mu u 
tajnosti povjerio da mu je njegov sura graf Vojnovi<5,^ 
posjednik u Boki Kotorskoj, ali u ruskoj sluzbi, 
javio, znanja radi i za sve potrebne mjere obazri- 
vosti, da vojska ruska ima uskoro da zauzme Du- 
brovnik i da prisvoji gragjansku i vojnu upravu 
grada.^ Glasoviti putnik i francuski konsuo u Janjini, 
Charles de Pouqueville, na prolasku kroz Dubrovnik, 
biljezi takogjer glas o predaji Boke Kotorske i Du- 
brovnika Rusiji.^ Sada pod perom samoga Razu- 
movskoga, a malo prije u izvjestaju Pozza di Borga 
imamo jasnu viziju ruski j eh osnova koje Napoleon 
sa obicnom njegovom brzinom zatece u tromom i 
nesregjenom izvogjenju. U Carevim kartonima bjese 
zasebna navlaka : Dubrovnik". Svi glasovi, od Beca 
do Kotora, o manevri Rusa da zauzmu neutralnu Re- 
publiku izlijevahu se tamo. Rusija odista nije htjela 

^ Graf Gjuro Vojnovid bjese se god. 1800 u Jakinu vjencao 
sa njegovom sestrom Kasandrom, cija je direktna loza izumrla* 
To su pradjed i prababa pisca ovijeh stranica. 

^ Bruerova depesa Talleyrandu od 22 Frimaira god. XIV 
(13 dekembra 1805). Cf. Hchhch hs napwcKHjex apxHBa, npHKynno 
4p. Max. FaBpii^oBHii, Beorpa/^, 1904. Dokum. br. 27. 

^ Gavrilovic, op. cit. Dok. br. 29. 



136 



Czartoryskova uputstva Italinskome. 



da pregje idealnu granicu koja je odvajase od jedne 
slabahne slobode. Bojase se komplikacija i prijekora 
da muti zeljeni mir. Ali pokazivaiuci da bi joj milo 
i potrebno bilo da bad onu ogradu, izazva Napo- 
leonov trijes. 

Czartoryski osjeti potrebu da ^rtu udruzi sa 
piano vima Rusije i da je ucini osjetljivom za doga- 
gjaje na Jadranskome Moru. Za to poslaniku Italin- 
skome objasnjavase 18. Aprila^ „crnogorsko zauzede" 
Kotora pomocu dva ruska ratna broda i scase da 
Italinski izjavi Reis Efendiji : i. da Car nije na- 
redio ovo uzece u posjed, nego da se to dogodilo 
spontanim pokretom Crnogoraca i Bokelja, 2. da, 
ne vode(5i za sada racuna o rjesenju koje ce Car poznije 
uzeti, treba smatrati ovaj incidenat kao prilog obrani 
osmanskijeh zemalja na onoj strani i podignucu 
jakoga nasi pa protiv Francuza. ,,Svaki nam dan — 
pisase Czartoryski — donosi novijeh dokaza o pohot- 
Ijivijem pogledima Bonaparta na Tursku. Car ce 
samo sa zadovoljstvom uzeti k znanju sve ono sto 
moze da doprinese jaSanju one Carevine". U ovom 
je smislu Italinsky imao da sokoli Portu i slaboga 
Sultana Selima koji ce do skora, kao i svi ostali vla- 
daoci, pasti u Napolenovo vasalstvo. 

Mi cemo malo anticipovati hronoloski red diplo- 
ma tskij eh akata. Na to nas primorava sama priroda 
dogagjaja, pa i potreba citalaca da, u skucenome 
crtezu, vide tajne pobude i vezu planova i nadanja 
u onom istorijskom casu, ispunjenje kojijeh dovede 

^ Corr. du Prince Czartoryski avec Mr. Italinsky. Arch, 
min. aff. etr. de Petersbourg, Constantinople. 1806. 



Czartoryski prema Kotorskoj aferi. 



137 



Republiku do propasti i sasu ubojnu vatru na srednje- 
vjekovne bedeme Grada. 

U dva izvjestaja na Cara^ Czartoryski iznosi sa 
naj vecom jasnodom svoj program i svoje misli povodom 
zauzeca Kotora. Czartoryski spominje Caru izvjestaj 
januarski, o kome je ovdje bilo vec govora,^ priznaje 
da je Sankovskome naredio, sa Carevim pristankom, 
da Kotorane navede da se isprijece protiv Francuza 
i udruze sa Crnogorcima ,,kako su oni to jos od prije 
zeljeli". Ali ministar sad uzimlje da se ono sjedinjenje 
izvelo iz sopstvene pobude (par un mouvement spon- 
tane) i samo pita, je li u interesu Rusije da bokesko- 
crnogorsku zajednicu podrzi, ili da, ne odobrivsi 
odluku koju su stvorili, odrece njima pomo6. Czarto- 
ryski bez oklijevanja odgovara: ,,Ovaj potonji pogled 
na onaj dogagjaj ne smije nikako da se uzme u raz- 
matranje. Vasi cinovnici, Sire, u Sredozemnome 
Moru dali su realnijeh dokaza vjestine i revnosti 
odvazivsi se na ono poduzece, pa hotimice odreci 
Crnogorcima nasu pomo6 bilo bi tako nepoliticko i 
prijekorno postupanje da je o tome izlisno i govoriti".^ 

^ Tracevski III, 344 — 352. „3anHCKe" kancelarove 
nose datum 9/21 Aprila 1806. 
2 str. 123 — 124 

" Pozzo di Borgo pisase 17. Marta Czartoryskome ; ,,Ceposte" 
(Boka Kotorska) ,,est de la plus grande importance. Si les Frangais 
s'y etablissentilsassurerontleur influence sur toute la cote jusq'en 
Grece. Les Montenegrins, qui sont a present pour nous, change- 
roient infailliblement du moment qu'ils auront les Fran^ais dans 
leur voisinage et ils se laisseroient seduire comme tous les peuples 
sauvages et avides qui ne cedeyit jamais qu'aux impressions jour- 
nalieres". Corr. Razoumovsky R. D. A. br. 107. Kad je Cz. 
gornje Caru pisao imao je pred sobom izvjeStaj Pozza di Borga 
Cf. Dodatak br. VL 



138 Czartoryski prema Kotorskoj aferi. 



Zaista, produzava Czartoryski, polozaj Austrije 
pred ovim incidentom vrlo je kritican. Za to mi mo- 
ramo o njoj narocito da vodimo brigu, a ne o tome 
sto ce Rusija trpjeti. AH Czartoryski misli da se mir 
Austrije moze dovesti u saglasnost sa ostalim vrlo 
vaznim razmatranjima. Francuska se u ovom poslu 
via da umjereno. To bi imalo da znaci, da nije u nje- 
zinom interesu da silom osvoji Kotor. Opasnost, 
dakle, nije predstojeda. BeCki Dvor ne moze htjeti 
da se odma pre da Kotor. Zasto bi on to zelio? Da 
udobrovolji Francusku ili jer precerava opasnosti 
koje joj prijete. Ali Austrija, ako je rukovode njeni 
pravi interesi, ne moze nego zeljeti da onaj polozaj 
ostane u rukama Rusije. 

Czartoryski toga radi zaklinje Cara (je supplie 
Votre Majeste) da odgodi naredbe za konacnu eva- 
kuaciju Kotora. Sve govori za Kotor i geografski 
polozaj grada i Ijepota luke i raspolozenje stanovnika 
i lakoca obrane od neprijatelja i nepristupacnost 
sa suhozemne strane. Ako se Kotor preda Austrijan- 
cima, Bonaparte ce objasniti ovu stvar kao akt 
slabosti Vasega Velicanstva. I to ce ga jos vise za- 
grijavati u prostranim i ambicijoznim osnovama. 
Crnogorci, predati Bonapartu, predati 6e biti nje- 
govoj mrznji, njegovu progonstvu. Stara privr- 
zenost onijeh naroda za Rusiju isceznuce za vazda.^ 
Odugovlaciti, otezati, vuci stvar koliko je vise mo- 
guce, to se cini ministru za sada najpotrebnija stvar. 

Ako Czartoryski sa takom vatrom moli Cara 
da ne popusti, znak je da je Car uzdrman i da mu 

^ Czartoryski je ovdje prorok. 



Czartoryski prema Kotorskoj aferi. 



139 



je sve to neprijatno. Tjeskoba njegova beckoga 
saveznika djejstvuje na njegov duh vrlo jako. Utvara 
novog Austerlitza lebdi pred Aleksandrovim ocima 
pa slusa i ne slusa ministrovu argumentaciju. Toga 
radi u jednom dodatku zapisci, Czartoryski je osjetio 
potrebu da reasumira Caru najjace argumente protiv 
napustanja Kotora. ,,Kotor se ima drzati i ne smi- 
jemo.ga ni za sto predati (Cattaro doit etre garde, 
et Ton ne doit pas le rendre sous aucune condition 
quelconque). Kotor je za sada najjaca nasa pozicija. 
Da smo 100.000 ljudi ma kud bacili, ne bismo bili 
mogli vile prestraviti neprijatelje Rusije. Sa garni- 
zonom od 5000 ljudi Kotor ne moie niko da zauzme. 
Ako zadrzimo Kotor, Turska ce zavisiti od nas. Ona 
ne ce vise smjeti intrigirati protiv Rusije. Turska je 
u jednoj kampanji ruska provincija. Ako zadrzimo 
Kotor, sve Bonapartove osnove u Levanti padaju u 
vodu. Kotor bi bio antemurale Ruske 
i Dubrovacke Republike. Ako povratimo 
Kotor, izgubi^emo mnogo kod Grka i Talijanaca, a 
Porta ce biti ubjegjena da smo ga povratili od straha 
pred Francuza. Bonaparte zna dobro vaznost Kotora 
i za to ce upotrebiti sva sredstva da ga zadobije. 
I Czartoryski pri kraju uzvikuje : ,,Si Ton cede 
Cattaro, que de torrents de maux que Bonaparte 
va causer encore !" ,, Kotor, govori francuski isto- 
ricar, posta<5e u nastajnoj borbi izmegju Francuske 
i Rusije za prvenstvo na Jadranskome Moru i na 
Istoku ono is to sto je Malta u francusko-engleskoj 
borbi za hegemoniju u Sredozemnom Moru, kljuc, 
vladajuci polozaj, simbol suparnistva".^ 

^ A. S o r e 1, Op. cit. str. 40. 



140 



Napoleonove izjave. 



Dok tako Rusija sprema§e vrlo siroku diverziju 
protiv Napoleona, nadajuci se i poslije Austerlitza 
da 6e mu sapeti let u opskurnom uglu Jadranskoga 
Mora, Car Napoleon, poput Marka Aurelija na po- 
vratku sa giganticnijeh razmaknuca granica, 5. Marta 
— dakle u trenutku kad Ghisilieri predavase Kotor 
Rusima — podnosase Zakonodavnome Tijelu ex- 
pos6 o stanju Carevine : ,,Italija, govorase Cezar, ] 
bje§e pobjeda nad Engleskom. Prisajedinjenje Pje- | 
monta imase za posljedicu prisajedinjenje Gjenove 
kao njegove prirodne luke^ . . . Holandija, sto i deset 
francuskijeh departemenata, kraljevina Italija, Mleci, 
Dalmacija, Istra, Napulj jesu od sada unaprijed pod 
zastitom carskoga orla".^ Nova Pax Romana sila- 
zase sa prijestola na Seini da kruzi nad pobjegje- 
nijem zemaljskijem sarom. Kako hi neznatna ko- 
torska tvrdinja, na skrajnom zatonu Jadranskoga 
Mora, mogla mutiti ovu harmoniju imperijalisticke 
misli? Moglo se s razlogom drzati da ce se incident 
sleci. Pozunski ugovor bide doslovce proveden, uz 
prkos sanjarijama Adama Czartoryskoga. Ali dvo- 
smislenost Rusije i Napoleonova nasilna priroda 
zaostrice pitanje. Uskorice dogagjaje miru Evrope 
usudne. A od ovoga je mira zavisilo i spokojstvo 
dubrovacke otadzbine. 



^ Evo sa jednom rijeCi izreCena presuda Republici Sv. Gjorgja. 
Sa istom argumentacijom bi<5e izbrisana i Republika sv. Vlaha. 
« A. Sor el, Op. cit. 36. 



Raymond charg6 d'affaires u Dubrovniku. 



141 



V. 

Dok se ovako nad Gradom sakupljahu tmaste 
oblacine, dok neprijatnost i uzbugjenje rastijahu u 
onoj istoj mjeri u kojoj Republika sve to manje ra- 
zumijevase odakle ce da dogje opasnost za svoju 
nezavisnost, Napoleonovo drzanje prema Dubrovniku 
moglo je jednako ulijevati u republikansku vladu 
nad, da ce je Careve kombinacije mimoi6i. 

Nezadovoljan sa starim Bru^rom koji od god* 
1772, kroz najrazlicitije peripetije bjese zastupao 
sve francuske vlade u Dubrovniku, od vlade go- 
spogje Pompadour do one gragjanina Dantona i 

I Cara Bona par ta, Napoleon potpisa 14. Marta dekret 
kojim se sekretar francuskoga poslanstva u Stutt- 
gardu, Raymond, postavljase za novog otpravnika 
poslova (charg^ d'affaires) kod Dubrovacke Republike. 
Bruere imao je da do Raymondova dolaska upravija 
poslanstvom, a, po njegovu dolasku, da ostane u 
Dubrovniku kao gjeneralni konsuo, ili, kako se u ona 

I vrijeme konsuli u Francuskoj zvahu, kao Commissaire 

i g^n^ral des affaires commerciales.^ 

I Ovo naimenovanje nije moglo u Dubrovniku 
nego podrzavati povoljno miSljenje o Carevom raspo- 

j ^ Dekret Napoleonov glasi: „ Napoleon, Empereur des 
Firanijais, Roi d'ltalie avons decr^te et decretons ce qui suit: 
Le Sieur Raimond, secretaire de legation a Stuttgard, est nomm6 
notre charge d'affaires pres la R6publique de Raguse. Notre Mi- 
nistre des Relations Exterieures est charg6 de I'execution du 

I present decret. Signe : Napol6on". Dekretom od 20. Marta Ray- 
mondu je, na predlog Talleyrandov, odregjena godiSnja plata od 
15.000 franaka. Archives des Affaires Etrangeres. Paris. A. F* 
IV plaq. 1266 & 1269. 



142 



Talleyrandove instrukcije. 



lozenju. Z druge strane Molitor mirovase, a rusko 
krstarenje po dubrovackijem vodama, ma koliko po- 
morstvu neprijatno, nemase znacaj direktnoga ugro- 
zavanja Dubrovacke Drzave. 

Dvadeset osmoga Marta, Talleyrand uputi novo 
postavljenome poslaniku u Dubrovniku sljedece in- 
strukcije ,,Gospodine, Njegovo Velicanstvo nije 
imalo da toliko misli o trgovini Dubrovnika, o nje- 
govoj politici, o pravcu sto se i jednoj i drugoj moze 
dati, o mjerama obazrivosti koje sami dogagjaji 
diktuju u onome dijelu Evrope, sve dok Njegovo 
Velicanstvo nije zadobilo nekoliko zemalja na Jadran- 
skome Moru. Ali se polozaj Dubrovnika sada izmijenuo. 
Ona je zemlja postala anklavom (enclave) ^ zemalja 
Njegova Velicanstva. Hvata se Srbije^ u kojoj 
bijesni gragjanski rat. Rusi su se namjestili u su- 
sjedstvo i reg* bi da su bacili pogled na Dubrovnik, 
a bacili su ga i na otomanske zemlje duz Jadranskoga 
Mora, nastojavaju da bune sve Grke, akroz Dubrovnik 
podrzavaju veze sa srpskim buntovnicima. — Ovaj 
Vam kratki pregled pokazuje, gospodine, da Nje- 
govo Velicanstvo obrada u dandanasnji mnogo vi§e 
paznje nego li do sada na zemlju u koju Vi idete 
da ga zastupate. Dubrovnik, suvise slab da se odrzi 
svojim sopstvenim silama, uvijek je trazio tugju za- 
stitu ; on je imao za politicki sis tern da se savije 
pred voljom jacega i da prebrodi politicke dogagjaje 

1 Instructions a Mr. Raymond, charg6 d'affaires de S. M. 
TEmpereur des Frangais, Roi d'ltalie a Raguse. Gavr ilo vi6, 41. 
" T. j. zemlja okruzena drugom tugjom zemljom. 
' Eklatantan dokaz francuskoga nepoznavanja geografije. 



Talleyrandove instrukcije. 



143 



ne uzimljuci ni ma kakva udijela u iste. Danas 
u Dubrovniku svaki drugi uticaj treba da bude za- 
mijenjen uticajem francuskim, jer je jedina Francuska 
kadra da onoj zemlji da sigurnost sa spokojstvom 
francuskijeh i otomanskijeh posjeda koji je odasvud 
pasu". 

Odredivsi na taj nacin sasvim jasno novi odnos 
Dubrovnika prema Francuskoj, Talleyrand pristupa 
opsirnom izlaganju Raymondove misije. Glavni je 
zadatak novog diplomatskog predstavnika da pazi 
na kretnje Rusa. Francuska ne moze dozvoliti da se 
Rusija ustolici na jug. Ona ima Crno More i neka se 
tim zadovolji. Preko granica Pontusa naci 6e Fran- 
cusku, udruzenu sa Turskom, da joj se ispredprijeci 
i zato ce narocitu paznju obratiti francuski poslanik 
na Rusijine kretnje i planove oko Dubrovnika i Boke 
Kotorske. Jedan ce od glavnijeh Raymondovijeh 
zadataka biti da promatra kako se Englezi i Rusi 
sluze dubrovackom neutralnom zastavom. Dubrovnik 
je na moru u osobito zgodnom polozaju. Njegova 
se pomorska i komisijonska trgovina raskrilila po 
cijelom Sredozemnom Moru i po svoj Levanti. Pa 
kako je njegova zastava neutralna, kako je zasticen 
narocitijem Sultanovijem fermanom, kako je u naj- 
boljim odnosima sa africkim gusarskim drzavama, 
tako se zaracene stranke vole sluziti njegovom za- 
stavom osobito kad imaju da se boje africkoga na- 
silja. Tako ce se isto izvijestiti novi poslanik o pri- 
rodi Republicinijeh odnosa sa Napuljskim Dvorom 
i o postanju njegovijeh odnosa sa Mlecima i sa Ugar- 
skom. Odnosi su sa Francuskom regulisani ugovorom 



144 



Talleyrandove instrukcije. 



od god. 1776 i Raymondu se salje prepis ugovora 
da po njemu postupa. Ali sve sto se odnosi na dubro- 
vacko pomorstvo, interesuje u najvisoj mjeri vladu 
Njegova Velicanstva jer ,,Dubrovnik slab i bes- 
plodan — govori ministar — ne zivi nego od svoga 
pomorstva. Pa ko je jedan put samo razmotrio cijeli 
obim njegova brodarstva u isti je mah i vidio cijelu 
njegovu silu. 

,,Vi vidite, gospodine — produzava Talleyrand 
— da ja pridajem mnogo vaznosti svim ovim podat- 
cima ; treba predusresti sva pi tan j a ove vrste koja 
bi moglo postavijati Njegovo Velicanstvo. Nijedna 
mu sitnica o Dubrovniku nije ravnodusna, a neki 
mu podatci narocito mogu biti potrebni za 
poznija njegova rjesenj a". 

Do sada se instrukcije novome poslaniku uda- 
Ijavahu malo od onijeh koje se svakome ministru da- 
vaju kad ide na jedno novo opredjeljenje. Prva je 
i najglavnija duznost svakoga diploma tskoga pred- 
stavnika, da tacno izvjestava svoju vladu o zemlji 
u kojoj je zastupa, narocito o drzavno-pravnim i 
megjunarodnim njenim odnosima i da se njima ko- 
risti za svoju otadzbinu. Ali sada Talleyrand pocimlje 
tajanstveno i dvosmisleno da govori. Kakva su ta 
,, poznija rjesenja Njegova Velicanstva"? Ministar 
inostranijeh djela ne ce da ih tacnije odredi, ali go- 
vori toliko koliko je dovoljno da novi charge d'affaires 
shvati i drugo lice svoga polozaja u Dubrovniku. On 
je sada poslat kao diplomatski prestavnik kod 
jedne nezavisne drzave, ali bi se moglo dogo- 
d i t i da bude i samo preteca — ukinuca te neza- 



Talleyrandove instrukcije. 



145 



visnosti. Moglo bi se dati, da Raymond primi na- 
redbe ne direktno od Njegova Velicanstva, nego 
od glavno komandujucega gjenerala francuske armije 
u Albaniji. I tada ce gospodin Raymond poslusati 
gjeneralova naregjenja i izvijestiti ministra samo o 
rezultatu koraka koji ce mu biti diktovani u ime 
Njegova Velicanstva. U sadasnjim prilikama trudno 
je naznaciti u svakoj potankosti kakvo ima da bude 
poslanikovo ponasanje. ,,Vase ce se instrukcije — 
pise ministar — mijenjati sa dogagjajima i sa odlu- 
kama koje ce Njegovo Velicanstvo stvoriti o svemu 
onome sto Vas okruzuje. Suvise se interesa ukrsta- 
vaju, suvise se partija bore oko Dubrovnika, a da se 
ne bi imalo predpostavljati, da 6e Njegovo Veli- 
canstvo biti prinugjeno da uzme mjere 
potrebne za utvrgjenje spokojstva 
u E V r o p i. 

,,U tom stanju stvari, Njegovo Velicanstvo, si- 
Ijajuci Vas u Dubrovnik, dalo Vam je osobiti dokaz 
povjerenja. Ono racuna na Vasu veliku revnost, na 
tacnost obavjestenja koja cete mu poslati, na Vasu 
obazrivost ili na Vasu energiju kako kad budu pri- 
like zahtijevale . . . 

,,Kada dogjete na Vase novo opredjeljenje, na- 
stojte da zadobijete prijateljstvo Vijeca i Senata i da 
utvrdite, sa ubjegjivanjem i sa razlozima, upliv koji 
treba da uzivate. Koliko je Dubrovnik slabiji, to- 
liko je manja po treba prisilnijeh mjera. Ona dr- 
zava ima prirodno da se trudi da zadobije blago- 
voljenje Njegova Velicanstva. Samo pod Njegovom 
zastitom moze ona jos da cvjeta, a sam je njezin 

L. Vojnovid Pad Dubrovnika. 



146 



Talleyrandove instrukcije. 



in teres vazda bio da podrzi tijesne veze sa go- 
spodarima Jadranskoga Mora. 

,,Ma da se sef dubrovacke vlade cesto mijenja, 
duh Vijeca i Senata ostaje vazda isti, jer se oni biraju 
iz istijeh domova. Toga radi, uticaj sto zadobijete, 
mo6i cete lako i podrzavati. Vi cete me izvoljeti iz- 
vijestiti o sadasnjemu njihovu raspolozenju, o 
stepenu auktoriteta sto uzivaju pred javnim mi- 
sljenjem, o oblicima uprave, o novcanim izvorima 
Republike o njenim rashodima, o svemu sto se od- 
nosi na njezin unutrasnji rezim, o njenom novcanom 
sistemu, o brodarini i o carini §to Republika sa- 
kuplja i koji reg' bi sacinjavaju njezin glavni prihod. 
Lako ce te pak razabrati, gospodine, koji li su pred- 
meti o kojima ce trebati da uzmete tajne podatke**.^ 

Vaznost koju ministar daje Raymondovoj mi- 
siji, izlaganje diplomatskijeh interesa koji se ukrsta- 
vaju u Dubrovniku, harakter stabilnosti koji pro- 
vijava kroz dvije trecine drzavnoga akta, otkrivahu 
rnozda Napoleonovu misao da novi francuski pred- 
stavnik bude u Dubrovniku nista drugo nego li agent 
one ,,skladne", moderne okupacije koju diplomatski 
jezik licemjerno, ali precizno, nazivlje : ,, penetration 
pacifique". I mi mozemo vjerovati da je ta eventu- 
alnost lebdila pred ocima Cara Francuza. Ali zavr- 
setak Talleyrandovijeh instrukcija obasjava takom 



^ Citaoce upucujemo na cijeli tekst dugadkijeh uputstava 
u Gavrilovidevomu zborniku. Mi smo se imali zadovoljiti sinte- 
tifcnom analizom Talleyrandovoga akta. 



Car nakon Austerlitza. 



147 



svjetlosti Napoleonovu zadnju misao, da od nje da- 
tum instrukcija uzlazi na stepen usudnoga datuma 
kad se rjeSava sudbina jednoga naroda. 28. Marta 
Napoleon je nesumnjivo r i j e s i o zauzede Dubrov- 
nika. Ono mjesto : ,,da ce Njegovo Velicanstvo biti 
primorano da uzme mjere potrebne za utvrgjenje 
spokojstva u Evropi" — i suvise je jasno, a jos ce 
jasnije biti kad za jedan cas promislimo na psihicke 
pobude koje Cara rukovode da diktuje Talleyrandu 
onako i jasnu i tmastu aluziju, onako protivurjecna 
naregjenja u trenutku u kom salje novog poslanika 
da ga zastupa u Dubrovniku. 

Treba odma reci, da Napoleon poslije Austerlitza 
nije vise onaj koji bjese prije usudne vojne. Svesilni 
autokrator prvom je prinugjen da vodi ozbiljna 
racuna o raspolozenju duhova u Francuskoj. Narod 
pocinje da se zali na ratovanje. Narod ho6e mir i 
casan i velik, ali m^'r svakojako. Car to zna. Rav- 
noteza je poreme^ena. Dizarmonija pocinje da se 
dize izmegju Carevijeh zavojevackijeh osnova i 
naroda izmorenog i zasicenog slave. Toga radi, 
Napoleon ne govori vise iskreno. U onom istom 
trenutku u kom sprema nove osvajacke pohode, on 
Francuskoj , kroz usta minis tra Champagnya {5. 
Marta) govori: ,,Car ne misli visenaosva- 
j a n j a. Iscrpao je vojnu slavu. Ne gramzi za 
krvavim lovor-vijencima koje je on, primoravan, 
do sada brao. Usavrsivanje administracije da narodu 
bude od trajne srece, blagoslov i sadasnjeg i bu- 
I duceg pokoljenja, to je sva slava za kojom hlepi**. 



148 



Car nakon Austerlitza. 



I zaista, god. 1806 Napoleon nije zelio rat, 
ali, govori jedan duhoviti tumac njegove politike,^ 
,,za to sto Car Francuza nije trazio rat, to nije 
bio dokaz da se odrekao osvajanja. 
Njegove deklaracije u torn pogledu nijesu bile iskrene. 
U onom istom trenutku u kom ih on izrice, sam ih 
pobija zakraljevanjem brata Jozefa u Napulju, Luja 
u Holandiji, zauzecem Dubrovnika i proklamaci j om 
Rajnske konfederacije. Napoleon snovase god. 1806 
nova osvajanja koja sakrivase od Francuske od 
straha da ga Francuska ne bi dezavuisala. Miroljubiv 
njegov govor, u protivurjecju sa njegovijem aktima, 
objavljivase strah da mu mozebit ne ce biti moguce 
da Francuze udruzi sa svojim planovima ako ih 
on njima objavi . . . Ma koliko bio Gospodar, javno 
misljenje, protivno njegovijem tajnijem osnovama, 
primoravase Cara da pogje stranputicama u kojima 
pocimase i sam da se gubi". 

Mnogobrojnijem dokazima za ovaj sud o Na- 
poleonovom dusevnom stanju god. 1806, pridruzuju 
se i Talleyrandove instrukcije novo postavljenom 
francuskom zastupniku u Dubrovniku. Napoleon, 
opojen istocnom vizijom, njoj podregjuje sve ostalo. 
Za to trazi saveznike kod Prusije i kod Austrije protiv 
Rusije i protiv Engleske, pa kad ne moze, ni poslije 
pobjeda kod Auerstadta i kod Jene, da ih nagje, 
u jednom giganticnom megdanu primorace ipak 
Rusiju da se s njim ravna na Istoku. Jer njemu 
treba Carigrad, treba Misir, trebaju levantska ostrva. 



^ Bourgeois, Op. cit. str. 278 i slijed. 



Raymond ostaje u Parizu. 



149 



On krije od Francuza ovu posljednju rijec svoga genija. 
Zauzece Dubrovnika bice, jedna etapa, ako i mala, 
na putu k realizaciji osnove o diobi Turskoga Carstva 
u kojoj on hoce da dobije lavovski dio. ,,Spokojstvo 
Evrope" u istini je spokojstvo njegova zadovolje- 
noga, primirenoga osvajackoga duha. Njemu zrtvuje, 
mimo tolikijeh velicina, mimo Spanije i Rima, i mali 
Dubrovnik, kome toliko pridaje prestiza i koji nije 
nista drugo nego li ,,objecuh" u lancu njegova 
nastupanja na Carigrad, na gospodstvo svijeta. 

AH kako je ukidanje zivota uvijek ozbiljna stvar, 
kako je mali, drhtavi Dubrovnik bio ipak jedna 
misao i jedan princip, tako je trebalo da se sve zbude 
u pravnim formama, trebalo je izredi presudu, koja 
se bez razloga ne da ni zamisliti. Talleyrand 28. Marta 
poceo je da crta smrtnu presudu Dubrovnika. U 
ovome je istorijski znacaj onijeh instrukcija. 

Raymond ne ide na svoje novo opredjeljenje. 
On ostaje u Parizu i ceka — nova uputstva. Doga- 
gjaji se, megjutijem, razvijaju tako, da sve to vise 
otezavaju njegovu misiju, a rjesavaju Napoleona jos 
i posljednjijeh razloga dvoumljenju o tom sto li 
da uradi sa neutralnom Republikom. Rusija, u ne- 
sretnoj kotorskoj aferi, vrsi ulogu ,,picadora" koji u 
spanskim koridama pred bikom mase crljenu ma- 
ramu. Inicijalnu umjerenost Napoleonovu ona zlo- 
upotrebljuje da se jace ustolici u Kotor, da prkosi i 
Napoleonu i Austriji izjavljujuci cas da ce ga predati, 
cas da ga ni pod koju cijenu ne ce dati za da predajom 
onoga tvrdoga polozaja oblaksa omrazenome Kor- 
zikancu put u srce Balkana. 



Moniteur Universel. 



Communique u listu ,, Moniteur Universel" od 
21. Aprila sto ga gjeneral Vincent saopsti Stadionu^ 
bjese, po Carevoj naredbi, tako redigovan, da po- 
mogne Austriji da se izvadi iz teskoga polozaja i da 
popravi povrjedu pozunskoga ugovora, a ujedno da 
omalovazi rusku akciju na Jadranskome Moru. Na- 
poleon ne scase da uskori rjesenje prisilnijem mje- 
rama. Velike diverzije koje imase u glavi, diplo- 
matska vojna sa Engleskom i Rusijom, in teres da 
porazenu i ponizenu Austriju ne dovede sasvijem do 
ocajanja, najzad trenutna iznurenost francuske 
armije"^ sve se bjese udruzilo da mu diktuje poli- 
tiku iscekivanja. ,,Da Francuska — go vorase commu- 
nique — nije rijesena da trazi ispunjavanje ugo- 
vora, biva da joj Austrija sama pre da Boku Ko- 
torsku* Rusi bi bili vec procerani, Crnogorci umu- 
dreni i spokojstvo povraceno ; ali onu oblast Fran- 
cuzima imaju da predaju Austrijanci i Francuzi je 



^ ,,a cause", govori Vincent, „de son extreme importance" 
(zbog njegove pre velike vaznosti). Depesa Vincenta Stadionu 
od 22. Aprila. B. D. A. 

^ Koju 01 sam priznade bavarskom ministru Montgelasu. 
Cf. Fournier, II, 115 — 116. 

* ,,Les Bouches du Cattaro", dok docnije ispravise grjesku 
i napisase d e Cattaro. Thiers usljed pogrjeske u Acte finalu 
bedkoga kongresa, zadrza pogresnu formu d u, po kojoj bi se 
moglo misliti da je Kotor rijeka (Bouches du Rhone, du Da- 
nube itd.). Moderni istorici Sorel, Vandal i dr. pisu ispravno 
d e. Ali treba priznati da Francuzi, majstori u logici, nijesu bili 
na krivom putu govoredi d u mjesto d e, jer oni nijesu mogli 
zamisliti da ce se jednom z a 1 i j e v u dati ime : u § 6 e. A Fran- 
cuska rijec : Bouches" drugo i ne zna^i. 



Moniteur Universel. 



ni od koga drugoga ne ce da prime. U ostalome, Boka 
Kotorska razdvojena je od Dalmacije Dubrovackom 
Drzavom t. j. teritorijom u duzini od 30 lega. Drzanje 
Kotora nema, dakle, nista zajednickoga sa drzanjem 
Dalmacije. U ovoj Francuzi imaju 30.000 ljudi, a 
Rusi u cijeloj Boki 1500, ni jednoga vojnika vise.'* 
Communique bacase svu odgovornost na Bradya 
i Ghisilierija koje nazivase izdajnicima njihova 
Gospodara. „G. Ghisilieri i oni koji su mu dali one 
naredbe pro dali su svoga gospodara i svoju otadzbinu 
kako je i prije predadose drugoj koaliciji. Bilo bi 
skrajno vrijeme da se izvrse ugovori, da se povrati 
mir, da se ne traze u kukavnijem sitnicama novi 
razlozi svagji. Mi ne sumnjamo, zaglavljase Mo- 
niteur, da ce vojno ministarstvo u Becu kazniti 
ljude koji su tako gadno i zlomisleno postupali'*. 

Sve je, dakle, padalo na Austriju. Francuska 
ne scase nista da cuje o Rusiji. Refrain bijase 
uvijek ovaj : Po ugovoru Kotor ima da nam pre da 
Austrija i mi ga samo od Austrije trazimo. §to 
je preostajalo nesretnome , nedoraslome Stadionu 
i njegovu Gospodaru nego li da prinude Ruse 
da po sto po to napuste Kotor, a njima da povrate 
mir i obezbjegjenje Carevine? Ali kako? U toj 
strasnoj dvoumici iskotura se mjesec April, dok se 
megjutijem pred bedemima Dubrovnika, kao vid- 
Ijive prijetnje, setahu ruske lagje i zadrzavahu 
dubrovacke brodove, a njeni zapovjednici, preko 
Fontona, koji najbolje poznavase pravo stanje stvari, 
od svake izmisljene povrjede neutralnosti cinjahu 
casus belli. U istini Rusi obilazahu oko grada, radi 



Aprilski dogagjaji. 



mozebit zauzeti ga, ali ne primajuci od Carskoga 
Dvora ni najmanjega znaka da bi Aleksandru bila 
ugodna okupacija Dubrovnika. Rusija se uzdrza- 
vala, ne hoteci prosirivati kotorsku aferu, ni kom- 
plikovati drhtavi polozaj Beckoga Dvora sa novom 
i jacom povredom megjunarodnoga prava. 

24. Aprila, Admiral Senjavin^ progje mimo Du- 
brovnika. Republikanska vlada ga pozdravi preko 
Senatora Vlagja (Vladislava) Sorga. Na poslanikov 
pozdrav, ruski zapovjednik otpozdravi Senat na 



^ Dimitrije Nikolajevic Senjavin (ili Si- 
njavin) gjeneral- adjutant, admiral i senator, rodio se 6. Avgusta 
1763 u Komlevi (Kaluska gubernija). 1788 Flag-kapitan i adjutant 
admirala grafa Marka Vojnovica, krstari od Sinope do Kafe, 
unistivsi 12 turskijeh brodova ; 1800 — 1803 zapovjednik Herson- 
skoga porta ; 1803 — 1804 zapovjednik Sebastopolskoga porta ; 
1804 kontradmiral i flotski na6alnik u Revelu ; 1805 zapovjednik 
suhozemnijeh i pomorskijeh sila kod Jonskijeh Ostrva, 1806 — 1807 
zapovjednik ruske flote u Jadranskome Moru i vice-admiral i kao 
takav zapremi Kotor i bombardova Dubrovnik ; 1807 pregje 
u Arhipelag, razbi kod Imbrosa tursku eskadru, a nakon Tilsit- 
skoga mira definitivno ostavi Sredozemno More (5. Oktobra 1807). 
U Lisabonu mlitavo podrza gjenerala Junota, po cijoj kapitulaciji, 
a po naredbi svoje vlade, preda brodove Engleskoj do zakljuCenja 
mira. Do god. 1809 ostade u Portsmouthu. Na povratku u Ru- 
siju bi mu, na Napoloenov zahtjev, zabranjeno da dolazi u 
Dvor. 181 1 komandant Revelskoga Porta, 1813 u ostavci. Za 
Nikole I opet se vrati u sluzbu, bi proizveden u din gjeneral-adju- 
tanta, a 1826 bi naznacen za Senatora. Umrije u Petrogradu 
5. Aprila 1831. Ovo je curriculum vitae admirala Senjavina, cije 
je ime nerazdvojno od dubrovacke katastrofe. O njegovim poli- 
tiCkim pogledima i o njegovu radu u Jadranskome Moru opsirno 
govorimo u ovome djelu. Cf. Ruski BiografiSeski Slovar, Peter- 
burg, 1904 — 1906. 



Aprilski dogagjaji. 



153 



ruskom jeziku,^ uvjeravajuci ga o svojoj simpatiji 
i zastiti o kojoj ce mu on dati i dokaza.^ Ali malo 
dana po tome, eto sukoba sa istim Senjavinom. Neki 
francuski gusari, zaplijenivsi ruski brod, dovedose 
ga krisom u Dubrovnik. Ruski admiral naredi da se 
odma sekvestruju svi dubrovacki brodovi, zaprijeti 
Republici bom bar do van j em ako ne izdjejstvuje po- 
vratak broda. Ali kako se brzo bjese podigla bura, 
tako se i primiri posredovanjem Fontonovijem.* 
Tako Dubrovnik gledase svaki dan svoju propast. 
Sad i Molitor dade znaka od sebe. Zatrazi od vlade 
veliku topografsku kartu Drzave Dubrovacke. U za- 

i pisnicima Senata cita se jasno zabuna i nerjesitelj- 
nost Visokoga Vijeca. 23. Aprila, Senat zabaci tri 
predloga : da se Molitoru posalje karta Dalmacije i 
Bosne i o r i g i n a 1 n a karta nase Drzave ; da se 
predadu Brueru obe dvije karte ; da se preda Brueru 
prva, a druga da ce se poslati u prijepisu. Najzad, 

I jednom modifikacijom, Senat usvoji sa 20 glasova 
protiv 6, predlog da se pozove u grad kartograf Jozo 
Nardelli, pa da ga Malo Vijece zapita bi li mogao 
i do kada iscrtati kartu Dubrovacke Drzave, pa 
da Brueru Malo Vijede saopsti Nardellijev odgovor 

^ Senjavin bijase nevje§t francuskome jeziku. Svi pregovori 
sa Lauristonom vogjeni su preko tumada. 

^ Pismo Senjavina Senatu, 24. Aprila. D. D. A. 

* Pisma Fontonova Republici od 28. Aprila i 20. Maja. 
Prepiska sa Fontonom. D. D. A. U Senatu bjese se iznio predlog 
da se Fontonu odredi dar od 500 mletackijeh dukata ako se po- 
voljno rijesi spor sa Senjavinom. Senat zabaci redom sve pred- 
loge po torn pitanju sa 20 glasova protiv 6, odnosno sa 19 protiv 7. 
Cons. Rog. 1806. D. D. A. 



154 



Situacija mjeseca Maja. 



Senatu. Ali dva dana nakon toga, sa 24 protiv 3 glasa, 
Senat odluci : da Malo Vijece preda Brueru geo- 
grafsku kartu Dalmacije i Bosne koja se nalazi u 
Sekretarijatu, a da mu objasni razloge zbog kojijeh 
Senat n e m o z e da mu da topografsku kartu 
nase Drzave.^ 

Osvajac i bez nje ce nadi put k vratima od Grada ! 

VI. 

Mjeseca Maja situacija postaje tmastija. Na- 
poleon pocinje da gubi strpljenje. Austrija sa uzasom 
gleda svoju propast ne primora li bez odlaganja 
Rusiju da odstupi ili da sama na ma koji nacin preda 
Boku Francuskoj. Ova traii od Austrije, preko po- 
klisara Larochefoucaulda, da zatvori svoje luke 
Rusima i Englezima. Stadion pise i. Maja Vincentu^ 
da izjavi Napoleonu u ime Cesara da ce on zatvori ti 
luke najdalje do 10. Maja ako Car Aleksandar ne 
preda do onoga dana Boku ili mu nista ne odgovori 
na ponovna pisma. Pak se povraca na kotorsku 
aferu. Okrivljuje Ghisilierija, ali i gjenerala Molitora. 
Kako ! Molitor ima, po Napoleonovoj naredbi, u sto 
kracem vremenu da zauzme Dalmaciju i Boku, a 
marsira od Zadra do Spljeta punijeh — sedamnaest 
dana ! On se izvinjava da nije imao hrane, ni obuce. 

^ ,,La prima psurte e che rEccmo Minor Consiglio consegni 
a Bruere la Carta geografica della Dalmazia e della Bosnia esi- 
stente in segretariato e che gli esponga gli ostacoli che si frappon- 
gono per dargli la Carta topografica dello Stato Nostro". 24 — 3. 

- Dvije depese istoga dana. B. D. A. 



Austrija primiruje Napoleona. 



155 



Lijepog li izgovora, pise Stadion, za onako iskusnoga 
gjenerala ! Bas zbog hrane imao je da uskori svoj 
mars da se uhvati dubrovacke teritorije gdje bi je 
bio nasao, a za obucu, Stadion ironicki primjecava da 
za jednoga Molitora ovakav razlog nista ne vrijedi. 
Kakomudrago bilo, Austrija hoce da uvede Fran- 
cusku u posjed Boke, ali na koji nacin ? Suhozemnim 
putem je nemoguce ; put uzduz mora kroz dubro- 
vacku teritoriju nije za ljude, osim ako bi jedan po 
jedan hodio, §ta vi§e nije ni za konje nego samo za 
one sto nose ular; drugi je put kroz Hercegovinu, 
bolji, ali kako prolazi kroz tursku teritoriju i kroz 
oblast Crnogoraca, ovi bi ometali nastupanje nase 
vojske. Ne preostaje nam, dakle, drugo, nego da 
nasu vojsku prevezemo morem i tad bismo mogli 
I uspjeti, ali u tom slucaju Francuska ima da nam 
j stavi svoje brodove na raspolozenje, ako joj je stalo, 
" kako je nama, da zapremi onu oblast.^ 

Iz ovoga se jasno vidi, da je Stadion bezu- 
j slovno racunao na dozvolu za prolaz austrijskijeh 
I trupa kroz teritoriju Republike, ali da su vojni 
auk tori teti u Becu smatrali da je dubrovacki put 
tezi i od samoga hercegovackoga za nastupanje 
jedne vojne sile. Rusi su isto tako mislili i zato su 
polagali na pomorsku blokadu osobitu, presudnu 
vaznost. Cesar, izjavljivase Stadion, gaji najtopliju 
zelju da utvrdi prijateljske odnose sa Francuskom, 
kako bi se na ovaj nadin uskorio opsti mir. Cesar misli 
da je to nastojanje i u interesu samoga Napoleona. 



Stadion Vincentu i. Maja ibid, passim. 



156 



Napoleon trazi Kotor od Austrije. 



,,Kakvi smo sada, ne mozemo biti opasni njegovoj 
moci, dok naprotiv jedno jos vece slabljenje nasijeh 
sila ne bi imao ni on da zeli, a moglo bi se okre- 
nuti protiv njegovijeh sopstvenijeh interesa, nasijem 
gubitcima suvise uvelicavajuci drzave koje je on 
stvorio oko svoje care vine 

Stadionovo strahovanje imase osnova. Vincent 
javljase minis tru 7. Maja, da se vise ni o cemu ne 
govori nego li o nesretnoj kotorskoj aferi (on ne parle 
plus que de cette malheureuse affaire). Od presudne 
je vaznosti da bas Austrija i niko drugi pre da Fran- 
cuzima Kotor, jer ako im ga preda Rusija ili ga oni 
oruzjem u ruci zauzmu, oni ce reci da ga nijesu pri- 
mili od nas, da nijesmo, dakle, ispunili sve obaveze 
pozunskoga ugovora i, usljed toga, mogli bi na nas 
stavljati nove zahtjeve. Dva dana docnije, Vincent-u 
pada u dio sreca da se porazgovori sa Talleyrandom.^ 
Ovaj mu hladno izjavljuje : ,,Car je naredio da se 
zauzmu Trst i Rijeka dok nam vi ne predate Kotor, 
a zauzece cijelo vase primorje ako ova afera ne bude 
svrsena do mjesec dana". 

^ . . . qu'enfin tels que nous sommes, nous ne pouvons devenir 
dangereux a sa puissance, tandis qu'une diminution ulterieure 
de nos forces n'etoit pas desirable pour lui-meme, et pourroit 
tourner contre ses propres interets, en augmentant trop de nos 
pertes les nouveaux Etats qu'il a cre6s autours de son Empire . . . 
Stadion Vincentu ibid. 

2 Da je prava sre^a bila sresti se sa Napoleonovijem mini- 
strom, Vincent sam izvjeStava Stadiona u jednoj depesi od 
3. Aprila : ,,pristup u kabinet M. de Talleyranda gotovo je ne- 
mogud ; jedna sama rijeC paznje izrecena za jedan trenutak, u 
slu6ajnom susretaju, sretan je dogagjaj ; a najmanja se predu- 
sretljivost u drustvu primje<5ava i smatra kao milost". B. D. A. 



Rusija uporno drzi Kotor. 



157 



Austrija je, dakle, imala da plati za Rusiju, a 
ova kroz Czartoryskoga, cineci se nevjesta tjeskobi 
saveznika, udarase uporno na neodloznu potrebu 
da se Kotor zadrzi kao kompenzacijau iducim 
pregovorima sa Francuskom. Ruski kancelar u dva 
izvjestaja na Cara (2. i 8. Maja),^ priznavajuci po- 
trebu da se u Francusku izaslje jedan opunomocnik 
da, Zajedno sa engleskim, uzradi oko mira, savjetuje 
Cara da se u pitanju predaje Kotora Razumovskome 
naredi da izda naredbu za evakuaciju samo kad bi 
,,la cour de Vienne" bila „effectivement et fortement 
menacee par la France". Jer, tako umovase Czar- 
tor yski, u oci pregovaranja sa Francuskom treba 
udesiti Rusijin hod tako da se u Bonapartu porodi 
zelja da Rusiji ponudi dobre uslove mira. A da se 
to postigne, treba pojacati rusku silu u Albaniji, 
treba Senjavinu narediti da zauzme svoj stari polozaj 
u Jonskom i Jadranskom Moru. Svaki ce izgovor 
biti Czartoryskome dobar da utvrdi Aleksandra u 
ovoj opasnoj igri. Austrija nije mogla vise da odbije 
stari Napoleonov zahtjev da smije pro<^i vojskom 
kroz njezine zemlje. Jer da je sada odrekla Fran- 
cuskoj ovaku stvar, ona bi se bila pred Napoleonom 
solidarisala sa Rusijom. I zaista, sazna se u Petro- 
gradu da je 16. Aprila ski o pi j en ugovor izmegju 
Austrije i Francuske po kome je ova dobivala pravo 
prolaza bez ogranicenja vremena, ni broja vojske. 
,,Car je neprijatno iznenagjen pisase Czartoryski 
Razumovskome 15. Maja''^, austro-francuskom kon- 

^ Tracevski, III, 354 i 360. 
- R. D. A. br. 43. 



158 



Rusija uporno drzi Kotor. 



vencijom . . . On ne de predati Boke dok 
se ne ogranici vrijeme i broj voj- 
s k e . . . Bez ove restrikcije, Austrija hi sama dala 
oruzje Bonapartu da zagospoduje nad Osmanskim 
Carstvom sto hi bilo ocito protivno interesima i 
Beckoga Dvora i nasega." Lako je to bilo reci, ali ne 
Rusija nego je Austrija bila prva na udarcu. Za tose 
Czartoryski izvinjava i Razumovskoga upucuje da 
rece Stadionu (depesa od 25. Maja) kako je Car 
saznao ,,avec une peine infinie" (sa neizmjernom 
tugom) Bonapartova nasilja i sve sto je Austrija pri 
nugjena bila da ucini odnosno Kotora. Car, govorase 
minis tar, misli da je ucinio sve sto je mogao da pri- 
stedi Austrijskom vladaocu ovu novu neprijatnost 
(ce surcroit de desagrement) , ali ako dogagjaji nijesu 
odgovorili njegovoj zelji, tome su krive ogromna uda- 
ljenost, nedostajanje komunikacija i nasilni i despotski 
harakter Bonaparta. Ali z druge strane, mjere koje 
je Austrija preduzela odnosno Kotora protiv Rusa 
,,zacudile su i ojadile" Cara. Svak je, dakle, Czar- 
toryskome bio kriv, samo ne onaj koji, u najnepo- 
voljnije vrijeme za Austriju, bjese jednim neoceki- 
vanim udarom ugrozio njezinu sigurnost i omeo 
ispunjenje jednoga svecanoga ugovora 

Megjutijem, koliko se god petrogradski kabinet 
zalio na becki zbog mjera koje je ovaj preduzimao 
da odvrati Napoleonov gnjev, on nije mogao ostati 
duze ravnodusan prema sukobu Austrije sa Carem 
Francuza. Uz prkos lijepijem Czartoryskovijem projek- 
tima brutalna realnost prinugjavase ruski kabinet 
na postepeno, ako i suvise sporo, uzmicanje. Izdaje, 



Rusija naregjuje da se preda Kotor. 



159 



dakle, naredbu za evakuaciju, ali bez hitanja. Ako je 
u pitanju spas Austrije, izvrsice se. Ali samo u o\om 
slucaju, pa zato treba saznati je li to zaista j e d i n i 
oblak izmegju Austrije i Napoleona. To je smisao 
izvjestaja Razumovskoga Czartoryskome od 30. i 31. 
Maja.^ Razumovski priznavase svu tezinu polozaja 
Beckoga Dvora i imperativne razloge koji bi savjeto- 
vali neodloznu evakuaciju Kotora, toliko vise sto je 
francuska vlada izjavila da po ovoj stvari ne ce ni 

j s kim da pregovara osim sa Beckim Dvorom. Ali 
uz prkos tome on, Razumovski, misli da se nema 
napustiti Kotor nego pod uslovom, da ce se francuske 
trupeudaljiti saustrijskijeh granica, pa da 6e se tako 
s jedne i z druge strane izvrsiti pozunski ugovor. 
Na pitanje La Rochefoucauldovo , kad 6e da se 

I poslju kategoricne naredbe za predaju Boke, Razu- 
movski odgovarase da je Sankovski primio tek pro- 
vizorne naredbe, a da bi moglo proci i nekoliko ne- 
djelja dok primi pozitivnijeh naregjenja. 

Evo sto je ruski ambasador 26. Maja^ u glav- 

! nome isporucivao carskome guverneru Boke Ko- 
torske : ,,. . . Odricuci se Kotora i rjesavajuci da ga 
povrati Beckome Dvoru, Vi cete, gospodine, primjetiti 
da se Car, nas Uzviseni Gospodar, rukovodio ubje- 
gjenjem o kriticnom polozaju u kojem 
se nalazi Austrijski Carski Dom, kao 
sto o neophodnoj potrebi da se od- 
strani ma kakav izgovor koji bi mu 

1 R. D. A. br. 162. 

- Prepiska Razumovski, R. D. A. ad br. 162. 



i6o 



Rusija naregjuje da se preda Kotor. 



mogao navudi nov rat sa Francuskom.^ 
Usljed toga Njegovo Carsko Velicanstvo smatralo je, 
da je potrebno da udovolji zeljama 
Njegova Uzvisenoga Saveznika 
Njemackoga Cesar a, naredivsi da ruske 
trupe koje se nalaze u Kotoru imaju 
da napuste taj grad... Vi cete, gospodine, 
naci u jednoj depesi kneza Czartoryskoga jos i ovo 
mjesto : ,,Ako hi ta mjera (napustanje Kotora) iz- 
gledala apsolutno potrebna za podrzavanje mira iz- 
megju one dvije sile". Nasa vlada nije onadar ni mogla 
zamisliti svu velicinu krize u kojoj se nalazi Austrijski 
Dom. Francuske su armije na njezinijem granicama 
u Njemackoj i u Italiji, pa svaki cas prijete da ce uci 
u njegove zemlje, sto mogu da ucine bez i najmanje 
poteskoce. Po najnovijim izvjestajima iz Trsta i 
Rijeke, ne moze se posumnjati da je francuska vojska 
vec zauzela ta dva grada, a vec javljaju da ce jos 
dublje uci u juzne provincije austrijske ako se do 
mjesec dana ne isprazni Kotor. Ko hi ih mogao za- 
drzati ili ko bi mogao predvidjeti gdje ce se zausta- 
viti njihovo prodiranje? Vi i sami osjecate, gospo- 
dine, da ovakav polozaj Beckoga Dvora, udruzen sa 
principom koji je vazda rukovodio velikodusne in- 
tencije Nasega Uzvisenoga Vladaoca, ne dopustaju 
alternative u Vasem postupanju odnosno Kotora i 
njegove oblasti. Trebace, dakle, da efektivno pri- 
premite napustanje Kotora (II faudra done Vous 
preparer d' une maniere positive a en effectuer I'eva- 

^ Ovo mjesto, i druga dva za ovijem, podcrtana su u ori- 
ginalu. 



Rusija trazi od Austrije izjasnjenje. 



i6i 



cuation). Pridrzavam megjutijem sebi da Vam malo 
docnije objasnim nacin kojim 6e se imati konacno 
izvrsiti ova mjera". 

Malo dana docnije Razumovski, po Czartory- 
skovoj naredbi, uputi Stadionu notu, u kojoj trazase 
da mu austrijski ministar bistro i jasno izjavi gle- 
diste austrijske vlade u kotorskom pitanju. ,,Ako se 
Car, govorase ruski ambasador,^ odrice prava i po- 
vlastica u jednoj zemlji koja misljase da po nje- 
zinoj prirodi moze da primi zastitu Rusije, 
ovo se postupanje ragja iz zelje da se Evropi pristede 
novi potresi, ali narocito da se Austrija stavi u takav 
polozaj, da uzmogne uzivati jedno stanje mira sto 
je ona otkupila tolikim i tako teskim zrtvama". 
Razumovski nakon toga trazi objasnjenja od Sta- 
I diona. On moli austrijsku vladu da mu saopsti ,,da li 
I je sasvijem izvijesno da je ruska okupacija Boke 
Kotorske jedina zaprijeka integralnome izvrsenju 
pozunskoga ugovora sa strane Francuske". Ako joj 
j becki kabinet da po toj tacki jednu formalnu dekla- 
I raciju, ,,Carska vlada ne ce o k 1 i j e v a t i (ne ba- 
lancera pas) da uputi na ruske cinovnike u Boki 
Kotorskoj naredbu da je preda austrijskim trupama 
koje bi bile poslate da je prime". Stadion uputi 2. Juna 
Razumovskome odgovor^ koji, u pogledu jasnoce, 
mogase zadovoljiti svakoga. ,,Usljed formal ne de- 
klaracije gospodina La Rochefoucaulda — pisase 



^ Nota Stadionu od 30. Maja, Prepiska Razumovski R. A. 
I. D. k br. 162. 

2 Ibid. br. 164. 

L. Vojnovic, Pad Dubrovnika. 



l62 



Rusija trazi od Austrije izjasnjenje. 



austrijski ministar — cast mi je saopstiti gospodinu 
grafu Razumovskome, da je ruska vojna okupacija 
Boke Kotorske zaista j e d i n a zaprijeka potpunom 
izvrsenju pozunskoga ugovora sa strane Francuske. | 
Cesarska i kraljevska via da trazi sto prije da se od- | 
rede detaljna naregjenja za efektivnu predaju Boke \ 
Kotorske". Istoga dana Stadion pozove Razumov- j 
skoga k sebi da ga ponovno najtoplije zamoli da, bez j 
odlaganja, uputi Sankovskome zapovijest da eva- \ 
kuira Kotor. Jadni Stadion^ bjese izgubio glavu. 
,,Ja nemam rijeci, moj kneze, pise Razumovski 
kancelaru,- da Vam predstavim skrajnu zabunu u 
kojoj nagjoh minis tra inostranijeh djela. Po nje- 
govu strahu bilo bi se reklo, da su Francuzi vec na 
vratima Beca . . . Zaman sam ga primirivao, graf 
Stadion uporno ponavljase da je najveca opasnost 
u najmanjem odlaganju i da su oni izgubljeni i upro- 
pasceni bez milosti ako Austrijanci u najkracem roku i 
ne zauzmu Kotor". Razumovskome nije drugo pre- 
ostajalo nego da popusti Stadionu. Austrijski mi- | 
nistar saopsti mu da je gjeneral graf Bellegarde od- j 
regjen da vodi vojsku za okupaciju Kotora i da mu I 
je dodijeljen pukovnik de 1' Epine. O svemu tome ' 
Razumovski 4. Junaizvijesti Sankovskoga^ naredbom 



^ „J'ai vu le Comte Stadion — pisase ruski punomocnik 
d Oubril Czar tor yskome, 5. Juna — dont je n'ai pas ete tres 
satisfait. II m a semble que ce ministre etoit sous bien de rapports 
au-dessous de sa place et des circonstances malheureuses, ou 
se trouve la monarchie autrichienne". Tracevski, III, 373. 

^ 2. — 4. Juna, Ibid. br. 164. 

* Ibid, k br. 164. 



Rusija se oprasta sa bokeskim narodom. 



163 



da preda Kotor Austrijancima kad tamo dogju. Ru- 
sija, preko Razumovskoga, siljase u is to vrijeme 
Bokeljima svoj pozdrav. ,,Vi ste, govorase ambasa- 
dorovo pismo Sankovskome, i suvise stekli uticaja 
na jedan narod koji se dobrovoljno stavio bio 
pod zastitu ruskoga zezla i koji za spasenje 
prijateljskog i saveznickog naroda ima sada da 
primi novoga gospodara, a da ne ostavite onome 
narodu impresiju zivog interesa sto ce za nj vazda 
imati vladalac kome je on htio da iskaze svoju odanost. 
Njegov posluh u sadanjem casu bice nov nacin da 
se ukaze Caru prijatan". 

Dvorski savjetnik Harlamov pohita sa jednim 
austrijskim oficirom put Boke Kotorske sa Razu- 
movskovim pismom. Ali dok se Harlamov lomljase 
na putu iz Beca k Trstu, ruski ambasador primi od 
admirala Senjavina, koji se bavljase u ovom po- 
tonjem gradu, pisma Sankovskoga i Fontona o ne- 
ocekivanom dogagjaju koji poremecivase sve diplo- 
matske kombinacije i svaljivase na Napoleona od- 
govornost za produzenje sukoba sa Rusijom i za 
odlaganje evropskoga mira. Bjese to jedan od onijeh 
gromovnijeh udaraca, jedna od onijeh flagrantnijeh 
povrjeda megjunarodnoga i javnoga prava kojima 
Napoleon po Austerlitzu sve to vise uprepascavase 
svijet. 



Senat saznaje za Napoleonove planove. 



VII. 

Za knezovanja Nikse Mata Gradi,^ dok se vo- 
gjahu mucni pregovori izmegju tri carska dvora o 
izvrsivanju pozunskoga ugovora predajom Kotora, 
a vlada misljase da je otadzbinu minula ako ne svaka, 
daj budi najjaca opasnost samoga gubitka nezavisnosti, 
Senat sazna od povjerljive licnosti da je u Pa- 
rizu rijesena njegova sudbina. Petoga Maja uputi 
svome konsulu u Carigradu, Federiku Kiriku, pate- 
ticno pismo. Vezujuci svoju egzistenciju za nepriko- 
snovenost Osmanskoga Carstva, Senat opisivase Ki- 
riku svoju skrajnu zabunu.'^ Naregjivase mu da, 
bez odlaganja, pogje u Reis Efendije i da mu ob- 
razlozi njegov polozaj na najpateticniji i energicniji 
nacin. ,,Puni povjerenja u visevjekovnu zastitu 
Porte, vi cete moliti Reis Efendiju da izlozi Sultanu 
opasne posljedice pregovora koje bi Francuska bila 
uputila za prisajedinjenje ove Republike bivsim 
mletackim zemljama. I neka Sultan sprijeci nase 
ponistenje da se ne bi reklo da je Dubrovacka Re- 
publika nekada bila, ali da je nije vise, i da je sama 
velika osmanska moc bila nemocna da je spasi". 
Ako ta vijest pak nije istinita, Kiriko ce preporuciti 
Reis Efendiji da sprijeci propast Republike kad bi 
se god o tome radilo. Sv^ to ima ostati u tajnosti, 

^ Izbran za kneza za mjesec Maj u sjednici Velikoga Vijeca 
29. Aprila, sa 26 glasova protiv 16. Njegovi konkurenti Sisko 
Mata Gradi i Orsat Saba Ranjine dobise prvi 22 glasa, drugi 
samo II. Prisutno bjese 43 Velikovijecnika. 

- Senat Kiriku, 5. Maja. Lett, di Levante e di Poncnte cit. 
D. D. A. 



Napoleon naregjuje okupaciju Dubrovnika. 



165 



Zajedno sa Mihom Bozovicem, kome Senat takogjer 
pise, jer kad bi se stogogj po ovoj stvari iznijelo u 
javnost ,,nasu bi Drzavu odma zauzeli Rusi, cije su 
suhozemne i pomorske sile na vratima nasega grada". 
Senat moljase ujedno, preko Kirika, ruskoga amba- 
sadora Italinskoga da najtoplije preporuci blago- 
voljenju ruskijeh zapovjednika nasu Republiku.^ 
Republika se, dakle, jos najvise bojala Rusa ! A 
sutradan, 6. M a j a, kada se pronosase glas o Ca- 
re vom putovanju u Dalmaciju,^ Napoleon 
iz Saint-Clouda upucivase svome pastorku, talijan- 
skome podkralju Princu Eugenu de Beauharnais, 
naredbu da gjeneral Lauriston zauzme Dubrovnik.^ 
,,Sine moj,* — glasila je Carska zapovijed — 
namjeravajuci zauzeti svu teritoriju Dubrovacke Re- 



1 Pri kraju pisma: ,,Staremo ansiosissimi delle vostre ris- 
poste. E state sano". 

2 Dnevnik austrijskoga charge d' affaires-a Floreta (6. Maja) 
F o u r n i e r, II, 390. 

^ Corr. Napoleon, XII, br. 10.197. 

* Napoleon poce nazivati s i n o m svoga pastorka tek 
8. Januara 1806 t. j. u oci Eugenijevog vjencanja sa princesom 
Augustom Bavarskom, kad ga Car formalno i posini. Princ Eugen, 
najodaniji Napoleonov saradnik i najsavjesniji izvrsilac carevijeh 
naredaba, bi postavljen za talijanskoga podkralja nakon Napo- 
leonova krunisanja u Milanu, 7. Junija 1805, i ostade na torn 
teskom i odgovornom polozaju sve do Napoleonovoga pada. Kako 
su sve operacije u Dalmaciji, u Dubrovniku i u Boki Kotorskoj 
za visile u vojnom pogledu od talijanske kraljevine (Le Royaume 
d'ltalie) kojoj su docnije i politicki pridruzene, tako sve naredbe 
odnosno Dubrovnika Napoleon upuduje Princu Eugenu, osim 



i66 



Napoleon naregjuje okupaciju Dubrovnika. 



publike, Ti ces izvoljeti narediti gjeneralu Lauristonu, 
da se krene sa 15-im i 25-im pjesadijskim linijskim 
pukom, sa po jednom cetom francuske i talijanske 
artiljerije i sa tolikom kolicinom artiljerije sto Lau- 
ristonu mozemo dati, pa da zauzme grad Dubrovnik 
i njegovu teritoriju. On ce moci ostaviti vladu koja 
postoji, razoruzavsi stanovnike i preduzimajuci sve 
potrebne mjere sigurnosti. Ja imam dokaza koji 
ubjegjuju kako se prema nasim neprijateljima drzala 
ova Republika, koju zbog povrjede neutralnosti od 
sada moramo i mi smatrati kao u ratnom stanju. 
Gjeneral Lauriston moci ce raspolagati onim dijelom 
artiljerije koji se nalazi u Zadru, a od artiljerije iz 
ostalijeh mjesta u Dalmaciji koliko mu bude potrebno. 
On ce udariti kontribuciju za ishranu i naoruzanje 
moje vojske i odrzavati je u najboljem stanju. Na 
posljetku, ja prenosim na njega svu moju vlast. 
On ce svakojako objaviti da je moja namjera pri- 
znati nezavisnost i neutralnost Republike Dubro- 
vacke, cim ruska vojska izigje iz Albanije i sa Krf- 
skijeh Ostrva, a ruska eskadra napusti dalmatinsku 



vanrednijeh slucajeva, kad direktno pise gjeneralima Lauristonu 
i Marmontu ili vojnome ministru gjeneralu Clarkeu. Naredba za 
okupaciju Dubrovnika prilozena je ovom drugom kratkom pismu 
istoga dana : ,,Sine moj, ovdje ces naci prilozenu moju naredbu 
za dubrovacku ekspediciju. Ti ces je s mjesta poslati preko dva 
adgjutanta u duplikatu : jedan ce ici po moru, drugi po suhu. 
Preporucices dobro i jednome i drugome da uniste depe§e ako 
bi ih neprijatelj uapsio. Utvrdi sifru sa gjeneralom Molitorom. 
Poslji gjeneralu Lauristonu prepis pisma sto ti pisem za pohod 
na Dubrovnik, sa prilozenom depesom. Napoleon". — Corr. de 
Napoleon, XII, br. 10.198. 



Napoleon naregjuje okupaciju Dubrovnika. 



167 



obalu.^ Ne treba da Te uvjeravam, da uspjeh ovoga 
pohoda zavisi od tajnosti ; da je potrebno da se 
moje trupe krenu iz Makarske i iz Spljeta sa naj- 
vecom brzinom i da zauzmu ostrvo Peljesac (sic!)^ 
prije no sto bi neprijatelj ma sta doznao. Ti ces pod 
komandu gjenerala Lauristona staviti brigadne gje- 
nerale Delegorguea i Guilleta ; Ti ces mu poslati na 
sluzbu vise gjeneralstabskijeh oficira s pogledom na 
mogucnost da on nema za to agjutanta. Poslaces mu 
takogjer jednoga pomocnika komandanta. Lauriston 
ce uzeti u Dalmaciji jednog bataljonskog koman- 
danta i dva inzinjerska kapetana, jednoga pukovnika 
ili komandanta artiljerijskoga bataljona i tri arti- 
Ijerijska oficira. Uzece jednog ratnog komesara u 
Dalmaciji, a Ti ces mu drugoga poslati. Ti ces pre- 
poruciti gjeneralu Lauristonu da se krene na mars 
te da bude pod zidinama Dubrovnika dok se bude 
pregovaralo. Neka izgleda kao da on marsuje na 
Boku Kotorsku ; ali ce on uci u Dubrovnik, izdace 
svoj proglas i zauzede cijelu oblast Republike. Ja 
se u ostalome oslanjam na Tvoju revnost da preduzmes 
sve docnije mjere koje ne bi bile predvidjene u ovoj 
instrukciji". — Potpisan : Napoleon". 

^ ,,I1 declarera toutefois que, des I'instant que les troupes 
russes evacueront I'Albanie, les iles de Corfou, et que I'escadre 
russe laissera libres les cotes de la Dalmatie, mon intention est 
de reconnaitre l' in depen dance et la neutralite de la Republique 
de Raguse". Lauristonova proklamacija u Dodatku br. VIII. 

^ L'ile de Sabioncello** iz cesa se jasno vidi da Car nije tacno 
poznavao mjesta koja je htio da zauzme. U pismu na Princa 
Eugena od 3. Junija Car vec tacno govori o Stonjskom polu- 
ostrvu (la presqu ile de Sabioncello). 



i68 



Vincentova audiencija kod Napoleona. 



Sest dana nakon pisma Eugenu, Napoleon primi 
austrijskoga poslanika baruna Vincenta u audi- 
enciju. U toku konverzacije Car primjeti da on 
posjed Dalmacije smatra kao dodirnu tacku sa Tur- 
skom koja ce njemu posluziti za obranu integriteta 
onoga Carstva. Dotaknu se, bez zestine, kotorske 
afere. ,,Pa dobro, — rece Car — budite uvjereni, 
da ja ne cu pohitati, da cu postupati mirno 
i obazrivo. Ja cu vam ostaviti vremena da pri- 
vedete kraju kotorsku aferu, ali ako mi vi po izmaku 
toga vremena ne predate onu oblast, ja cu produziti 
okupaciju Braunaua i zauzecu Trst i Rijeku ; tek 
mi vi predate Kotor, ja cu isprazniti sva mjesta gdje 
se nalaze moje trupe i sva ce raspra izmegju nas biti 
dovrsena".^ Pri rastanku Car nadoda : ,,Ja zalim 
Vasu sadasnju nevolju. Ja Vas uvjeravam da Vas 
ja ne bih uznemirivao za onaj kukavni posjed da 
ste dozvoljeli oficirima puka grafa Thurna, koji su 
u onoj prilici pokazali haraktera, da ispale dvadeset 
hitaca na Crnogorce ; vjerovatno je da su i moji gje- 
nerali sporo marsovali, ali sada je u pitanju moja 
cast i vasa da ja dogjem u posjed one oblasti. U 

^ Vincent Stadionu, Pariz 12. Maja, B. D. A. Princu Eugenu 
pise Car 17. Maja, a bratu Jozefu, Napuliskome Kralju, 27. Maja 
da ne ce napustiti Braunau u Austriji i Frankonske zemlje dok 
Rusija ne napusti Kotor i ne preda cijelu Boku. Corr. Nap. 

Jos ranije, i. Aprila, Napoleon pisase Talleyrandu : ,,Vous 
ne manquerez pas de faire sentir a ce general (Vincent) que son 
silence et ses hesitations fetont que je n'evacuerai pas Braunau ; 
que cela est tres malheureux pour I'Autriche et pour moi ; qu'il 
me faut les Bouches d ^ Cattaro, et qu'il ait enfin a traiter quelque 
chose". Fournier, II, Beilagen, 361 br. 71. 



Talleyrandova objasnjenja Porti. 



169 



ostalome, — zakljuci Napoleon audienciju — ja 
za izvijesno drzim da je stvar svrsena ako je Au- 
strijski Car pisao u Petrograd onako kako mi preko 
Vas porucuje". O Dubrovniku, o ovom drugom ,,pi- 
tanju casti" koje se Austrije ne tice, ni rijeci. Ali se 
za to tice Turske, pa vec 16. Maja Talleyrand saop- 
stava Carevu odluku otpremniku poslova Ruffin-u^ 
u op sir no j depesi,^ iz koje odvajamo ovo mjesto : 
,,Vojska ce Njegova Velicanstva u skoro zauzeti 
Dubrovnik, ali ce ta mjera ostati u tajnosti dok gje- 
neral Lauriston ne stigne tamo. Prisustvo Rusa i 
njihove osnove protiv Dubrovnika diktovale su ovu 
odluku Njegovu Velicanstvu. Proslog Januara sa- 
znase u Dubrovniku da ce Rusi da osvoje grad Du- 
brovnik i njegove luke. Dolazak francuske vojske 
u Dalmaciju izjalovi taj plan i Rusi osvojise Boku 
Kotorsku, ali sene odrekose za to one prve osnove: 
okupacija Dubrovnika imala je olaksati njihove veze 
sa Cmogorcima i sa Srbijancima, pa je izvijesno 
da bi oni, u slucaju da smo ih prinudili da ostave 
Boku, bili osvojili Dubrovnik, gdje bi primali pomoci 
s mora i odakle bi ih vrlo tesko bilo rascerati." 

Ova teza bjese ocevidno slaba i pod perom 
jednoga Talleyranda. Jer je Porta mogla odgovoriti 
da je vrlo cudno postupanje prema njenoj sticenici 

^ Pierre-Jean-Marie Ruffin, rogjen 1742 u 
Solunu, umro 1824 u Carigradu. Odlicni orientalista, profesor 
(1784) turskoga i persijskoga jezika. Za Revolucije i nakon Abu- 
kirske bitke, Turci ga zatvore u Sedam Kula i tamo ostade 3 go- 
dine zarobljen. 1803 izvanredni komesar kod Porte, 1805 otpravnik 
poslova u Carigradu. 

^ Gavrilovic, Ispisi, br. 51. 



1 70 



Talleyrandova objasnjenja Porti. 



zapremiti je zbog jedne daleke zebnje da je ko drugi 
ne zapremi ! Tako se ucini i Talleyrandu, pa za to 
je trebalo po sto po to naci samoj Republici take 
krivice, zbog kojijeh je ona imala da bude kaznja- 
vana, a da u toj kapitalnoj egzekuciji Porta nagje 
Napoleonovu brigu za njezinu neprikosnovenost. 
,,Ali je Njegovo Velicanstvo, — produzi Talleyrand 
— imalo jos jacijeh razloga da se zali na dubrovacku 
vladu : mjeseca Avgusta lanjske godine, jedan en- 
gleski agent dogje u Dubrovnik na engleskoj lagji. 
Senat mu dade sredstva da pogje u Bosnu da tamo 
buni onaj narod, a engleski se brod popuni dubro- 
vackijem mrnarima. Ovo narusenje neutralnosti, 
zbog kojega se i Francuska i Porta imaju pravo da 
zale, prethodilo je drugim direktnim uvrjedama 
Njegova Velicanstva : Dubrovcani su sklopili ugovor 
sa Rusijom, i na taj su nacin izvrsili neprijateljski 
akt protiv Francuske . . . Njegovo je Velicanstvo 
imalo da zaustavi napredak Rusa u Jadranskome 
Moru za svoju obranu i za interese Visoke Porte". 

Sada imamo, dakle, prvom iznesene na vidjelo 
one ,,dokaze", o kojima Napoleon pricase Eugenu i 
koji, po Carevijem rijecima, ubjegjivahu ,,kako se 
prema nasim neprijateljima drzala ova Republika". 
Ma koliko slabi i upravo nistavni bili, oni su vjesto 
izneseni pred Visoku Portu. Oni ciljaju na dva velika 
neprijatelja Francuske koji imaju biti i nerazdvojni 
neprijatelji Sultanovi. Izmisljena je agitacija en- 
gleskoga emisara u Bosni saznanjem dubrovackoga 
Senata i tim je na Republiku bacena nista manje 
nego sumnja nelojalnosti u onom istom trenutku 



Optuzba krsenja neutralnosti. 



171 



kad se uticase Porti za zastitu. Z druge strane Na- 
poleon predstavlja Republiku kao tajnu saveznicu 
drugoga turskoga dusmaniiia, Rusije ! Izlisno je 
naglasiti da je taj ,,ugovor" dostojan pendant onome 
emisaru od god. 1805. Mi znamo i znadijase Na- 
poleonov gjeneral u Dalmaciji na sto se Republika 
bjese obvezala prema Rusiji. Primorana da potpise 
ono pet Sankovskijevijeh tacaka u Martu, Republika 
bjese odvratila rusku okupaciju, a tim se uprav 
odrzala neutral na u sporu Rusije sa Francuskom. 

Ali se u ono doba pronosilo nesto vise : da je 
Republika sklopila sa zapovjednikom ruske po- 
morske sile u Jadranskome Moru tajni ugovor i da 
se Rusi spremahu da uzmu Dubrovnik i da stave 
u nj posadu saizvoljenjem Re publike. Ruski istorik 
Makusev^ tvrdi, na osnovu Milakoviceve Crnogorske 
Istorije, da je Senat poslao Senjavinu deputaciju u 
Boku sa molbom, da primi pod svoju zastitu Re- 
publiku. Senjavin bi se, po Milakovicu, bio 18. Maj a, 
na prolazu s Korcule u Novi, iskrcao u Dubrovnik 
i sklopio sa Senatom sljedeci aranzman : ,,Tek se 
sazna za ulaz francuskijeh trupa u dubrovacku teri- 
toriju, Dubrovnik ce primiti rusku po- 
sadu i vlada ce naoruzati sve svoje stanovnike 
da obrane Republiku od Francuza zajedno sa Ru- 
sima". Sve je ovo iz osnova izmisljeno. Niti jednoga 
dokumenta nemamo u obranu ove tvrdnje, a sve sto 
pozitivna znamo, govori protiv ovoga apsurdnoga 
ugovora kojim bi Republika bila laka srca izazvala 

^ Materijali za istoriju diploma tskij eh odnosa Rusije sa 
Dubrovackom Republikom, Moskva, 1865. (rus.). 



172 



Optuzba krsenja neutralnosti. 



na sebe svu zestinu Napoleonova gnjeva. Cinjenice 
koje obaraju ovu optuzbu jesu ove : Vidjeli smo da 
je Senat 6. M a j a izaslao Sorga Senjavinu, koji 
brogja§e mimo Dubrovnika put K o t o r a, da ga 
pozdravi u ime Republike. Senjavin zahvali na 
paznji i onoga istoga dana uputi Senatu pismo u 
kome govori o protekciji uopce, biva da ne ce 
Republiku uznemirivati dok bude neutralna. i8. Maja 
on ostavi Kotor, progje opet dubrovackijem vodama, 
onoga istoga dana vidjese ga pred Korculom i ad- 
miral produzi put za Trst gdje i ostade i gdje ga 
zatece vijest o Lauristonovom ulazu u Dubrovnik. 
U konalu od Kalamote zadrza se jedan sam brod 
ruski ,,Sveti Mihail" pod zapovjednistvom kapetana 
Snaksareva, cije je potpuno pasivno drzanje 27. Maja 
jos jace dokazalo da nije bilo sa Senatom nikakva 
sporazuma. Pisma Republike Caru Aleksandru i 
Czar tor yskome nemaju znacaj koji im pripisuje Ma- 
kusev, nevjest kancelarijskome govoru Republike 
u kojem je svaka druga rijec : z a s t i t a. Naprotiv, 
vidjeli smo ostri sukob izmegju Senjavina i Repu- 
blike usljed incidenta sa francuskim gusarom. To se 
bjese dogodilo 28. Aprila, Senjavinovo pomirljivo 
pismo je od 20. Maja! Pisani, koji ni najmanju sitnicu 
ne zaboravlja kad moze da ocrni Republiku i da je 
obijedi kao ,,nelojalnu" prema Francuzima, ne po- 
minje ni jednom rijeci taj fantasticni ugovor. I moze 
li se, pi tamo mi, zamisliti da bi Senat, u kome sjedase 
dobra polovica frankofilskijeh clanova — koji, da- 
kako, ne predvigjahu poznije strahote francuske 
okupacije — da bi takav Senat bio potpisao ugovor 



Odnosi Republike prema Rusima. 



^73 



sa Rusima i otvorio vrata ruskome garnizonu ? Ne. 
Istina je ova: Senjavin ponudi dubrovackoj vladi 
uop<^e da ce je braniti protiv Francuza i eventualnom 
posadom u gradu, ali Senat, bez diskusije, odbi ovu 
ponudu.^ Da je ruska ponuda bila dobromislena^ 
mi smo radi vjerovati, ali i to ce se lako razumjeti, da 
je Senat predlog odbio a limine, nadajuci se da 6e ga 
Francuzi i bez toga i upravo toga radi postediti. 
3. Maja dogodi se mali incident, koji je mogao da 
megju Francuzima zakobincima izazove podozrijeva- 
nje na Republiku. Nekoliko ruskijeh oficira ratne mr- 
narice, 9 — 10 na broju, iz Gruza dogju u Dubrovnik 
da kupe neke potrebne stvari i htjese da vide 
unutrasnjost tvrgjave Lovrjenca, toga kljuca zapadne 
i juzne obrane Dubrovnika. Po zakonu niko nije smio 
u tvrgjavu, niti vlastela, osim izbranijeh zapovjed- 
nika ; zakon koji nije trpio izuzetaka. Onoga dana 
vojnici Mljecani strazahu u tvrgjavi i pred njom. 
Zapovjednik ne dozvoli Rusima posjetu Lovrjenca 
i naredi da se zatvore vrata tvrgjave. Ruski oficiri 
se odma povukose.^ Nije iskljucena mogucnost, da 
je francuski zastupnik u Dubrovniku uvelicao ovaj 
sasvimobican dogagjaj i da je megju ostalijem i taj 
slucaj probudio u Parizu sumnju da Rusi vrebaju 

^ Natali, u pomenutom nacrtu, to izricno govori; njemu 
mozemo vjerovati: ,,I Russi che occuparono le Bocche vollero 
presidiare le fortezze di Ragusa, ma i Ragusei pregarono desi- 
stere ; desistono, ma predicono che le occuperanno i Francesi e 
denunziano I'altra guerra accerrima" (to su junski dogagjaji). 
^ Anonimni pisac, DubrovCanin, odevidno dobro informisan. 
1 Makusev je prvi publikovao njegovu ,,Relazione" o zauze<hi Du- 
brovnika god. 1806. O njoj govorimo u gl. III. 



174 



Nove instrukcije Raymondu. 



na Dubrovnik, sta vise, da je Senat u kakvom tajnom 
sporazumu sa Rusima. AH je dosta da uporedimo 
datume, pa da se ubijedimo da ni onaj lazni glas 
zabiljezen od Milakovica, ni ovaj beznacajni dogagjaj 
kod Lovrjenca, nijesu mogli imati ni najmanjeg 
djejstva na Napoleona, ni na njegova ministra. 
Napoleonovo pismo princu Eugenu od 6. je Maja, in- 
cident kod Lovrjenca od 3., Talleyrandovo je pismo 
Ruffinu od 16. Maja, a toboznji tajni ugovor sa Se- 
njavinom bio bi od 18. Ni u prvom, ni u drugom 
slucaju ne mogahu te vijesti blagovremeno stici u 
Pariz, pa da uticu na rjesavanje o sudbini Republike. 

Raymond, koji se stalno bavljase u Parizu, 
primi sada nove, znacajne istrukcije.^ ,,0d dana, 
gospodine — pisase ministar inostranijeh djela — ] 
kad sam imao cast da Vam uputim prve instrukcije, j 
Njegovo je Velicanstvo rijesilo sudbinu Dubrovnika". 
Nakon toga ministar reda sve one razloge koje 
je raspreo u depesi na Ruffina , pa produzava : 
,,Namjera je Njegova Velicanstva da predusretne 
Ruse i da zauzme Dubrovnik. Ova stvar ima ostati 
u tajnosti dok gjeneral Lauriston ne zauzme onaj 
grad, a kako nije tacno odregjeno to vrijeme, moglo 
bi se lako dogoditi da Vi jos nagjete u Dubrovniku 
sadasnju vladu". Za taj slucaj, pak za onaj drugi 
da je okupacija vec izvrsena, Talleyrand daje de- i 
taljne naputke tome poslaniku sui generis koji je i 
pod ministrovim perom, kako onaj gragjanin u J 
Molijerovoj komediji, cas pravi poslanik, cas Lauri- 1 
5tonov agenat, cas opet carski komesar. 

1 23. Maja, Gavrilovic, Ispisi, br. 53. 



I 



Nove instrukcije Raymondu. 



175 



,,Prije ovijeh posljednjijeh informacija, pro- 
duzava Talleyrand, Njegovo je Velicanstvo bilo u 
dvoumici bi li zapremilo Dubrovnik, ma koliko imalo 
prava da tim osigura svoje zemlje i pomogne jedioj 
slaboj drzavi (!) da odbije rusku navalu. Ali videci 
da je Dubrovnik s njima (sc. sa Rusima) u sporazumu, 
Njegovo je Velicanstvo imalo da osveti uvrjedu njemu 
nanesenu. 

,, Dubrovnik je, pregovarajuci sa Rusima, sam 
dokazao da on sebe ne smatra vezanim ni s kojom 
vezom vasalnosti ili cak pros toga prizrenja prema 
Osmanskoj Porti. Pitanje odnosa izmegju te dvije 
drzave, o kome sam Vam govorio u pregjasnjim na- 
rucbama, rijeseno je. Nezavisni je Dubrovnik imao 
da nosi odgovornost za svoja djela ; on je sam rijesio 
svoju sudbinu i na sebe privukao oruzje Njegova 
Velicanstva. 

,, Dubrovnik je imao hiljadu godina zivota. Tako 
duga is tori j a moze mu ostaviti uspomena, ali mu 
vladanje Njegova Velicanstva ima uliti vise sigur- 
nosti i vise nadanja. Stanje se Evrope izmijenulo. 
Veci je dio slabijeh drzava propao. Dubrovnik, 
osamljen sred Velikijeh Sila, ne bi vise mogao da 
nagje nekadasnje koristi za odrzanje svoje teritorije 
I i svoje trgovine". 

Nakon sto godina ove rijeci kneza Talleyranda 
jednako zvuce ne samo kao mrtvacko zvono Dubrov- 
niku, nego i kao samrtna pjesma svim malim naro- 
dima. Brutalnije i hladnije se nije mogao porusiti 
I kult maloga domacega ognjista, niti izreci teorija 
Imperializma kako je to ucinio bivsi Autunski 



176 



Lauriston se krece za Dubrovnik. 



vladika. Sto je mogao, da je za to znao, da odgovori 
Dubrovnik, osam godina nakon propasti Venecije? 
Ovaka teza, pod perom Napoleonova minis tra, 
nije se mogla osporavati. Izlisno je, po tome, muciti 
se da razvidimo osnovanost formalistiCnijeh razloga 
smrtne presude. 

23. Maja, onoga istoga dana kad je Raymond 
primao od Talleyranda vec pomenuta uputstva, gje- 
neral Lauriston krene se sa petnaest stotina ljudi iz 
Makarske za Dubrovnik. Dok se on u najvecoj taj- 
nosti spremase na usudni pohod, Senat, nista ne 
slutedi, zamoli Ruse da ne iskrcaju bolesne i ranjene 
vojnike s Korcule na Peljesac,i jednako se nadajuci 
da ce njegova skrupulozna neutralnost jos jednom 
odvratiti od Grada i Drzave mac ,,neumitnoga udesa". 

VIII. 2 

Dvadeset sestoga Maja hiljadu osam sto seste 
godine svetkovase se praznik ,,Rusalja" (Duhovi). 
Knez, u najvisoj drzavnoj pompi, sa Malim Vijecem 
i Senatom prisustvova, po uobicajenom ceremoni- 
jalu, sluzbi bozjoj koju pontifikalno odsluzi u ,, Gospi" 
arhiepiskop Nikola Bane. 

^ 17. Maja, Cons. Rog. passim. 
Za ovaj VIII razdio Glave II nasi su glavni izvori, osim po- 
menutijeh, jos ovi: Izvjestaj gen. konsula Fontona knezu Czar- 
toryskome, od 15. Juna 1806 R. A. br. 85. IzvjeStaj gen. konsula 
Timonija grafu Stadionu, od 28. Maja 1806 B. D. A. Druge <^emo 
izvore citovati u toku pri6anja. Pisanijevo pridanje o ulazu 
Francuza u Dubrovnik (op. cit. 170 — 172) mozebit je najloSije, 
najmrSavije i najtendencioznije mjesto u Citavoj knjizi. O tome 
ce se Citalac lako uvjeriti prostim uporegjenjem iinjenica. 



Senat saznaje za Lauristonov pohod. 



177 



Na p6 ure po podne^ (alle ore 16) stize Gospodi 
glasnik koga bjese izaslao kancelar Republike u Sla- 
nome. Poruka je kancelarova glasila, da su tamo 
stigli odredi francuske vojske sa jednim gjeneralom, 
da ta vojska hita put Dubrovnika, ali ne putem 
primorskijem nego brdskijem, kojim se misljase da 
jedna regularna vojska ne moze da marsuje. I Malo 
Vijece i Senat sastadose se bez odlaganja. Prizvatom 
Fontonu bi odma saopstena kancelarova poruka. 
Na pitanje ruskoga predstavnika o mjerama koje 
Senat misli da uzme, odgovore mu da vijest nije 
provjerena i da vlada ceka drugoga glasnika koga 
je narocito onamo poslala. Vlada toliko vise sumnjase 
u istinitost vijesti, sto vlastelin zapovjednik Stona, 
gdje govorahu da su se Francuzi iskrcali, ne bjese 
nista javio o njihovu dolasku. Nedostajanje, dakle, 
Stonjskijeh vijesti, a ponovno uvjeravanje Francuza 
da ce postovati neutralnost Republike, bijahu dosta 
jaki razlozi da Senat posumnja u ispravnost onijeh 
prvijeh glasova o dolasku Francuza. Fonton, ma 
koliko uvjeren o dobromislenosti vlade, ne mogase 
se primiriti. Na njegovo zahtjevanje, ministar ino- 
stranijeh djela, senator Bonda, preda mu originalno 
saopstenje kancelara u Slanome. Fonton bez od- 
laganja uputi, po narocitom glasniku, dva pisma u 



^ Ovaj je sahat tacno zabiljezen i od paroka na Orascu, 
dum Miha Radilovica, u njegovoj ,,Memoria delle cose successe 
nel 1806" koju je izdao prof. Aleksandrov u Kazanu god. 1895 
i u biljeskama anonimnoga pisca, koji je nesumnjivo bio ocevidac 
ispricanijeh dogagjaja, nagjenijem megju spisima pok. Fra Ino- 
^enca Culica, a publikovanijem od Makuseva u Moskvi god. 1865. 

L. Vojnovic, Pad Dubrovnika. ^2 



178 



Vijecanja sa Fontonom. 



Boku Kotorsku, jedno ruskom gjeneralu Musin- 
Puskinu, a drugo Sankovskome za admirala Sinja- 
vina. Ovo je potonje glasilo:^ ,,Dubrovnik, 26. Maja. 
Cast mi je saopstiti Vasemu Prevoshodstvu da je 
vlada ove Republike primila u ovaj cas vijest, da su 
francuske trupe sa jednim gjeneralom stigle suho- 
zemnim putem nocas u Slano, mjesto na konalu od 
Kalamote, udaljeno deset milja od ovoga grada. 
Kancelar Republike u Slanome nadodaje da su ove 
trupe krenule put Dubrovnika. Ja sam porucio sve 
ovo gospodinu Snaksarevu u kono, kako bi on 
preduzeo potrebne mjere koje bi u njegovoj vlasti 
bile, da sprijeci zauzece ovoga grada francuskom 
vojskom". 

Senat vijecase, megjutijem, vec nekoliko sahata, 
1 ne bijase kadar da dovijeca. Vlastela i puk, jednako 
uprepasceni, iscekivahu po ulicama odluke vlade. 
,,Vladina nemoc, pise Fonton Czar tor yskome, bjese 
taka, da joj drugo ne preostajase nego da se savije 
pred zakonom nuzde i da izdjejstvuje najpovoljnije 
uslove od prvoga koji ce da zauzme njezinu otadz- 
binu". Svi se clanovi Senata izjasnise za obazrivo 
postupanje. Jedan je dalmatinski savremeni istoricar 
zabiljezio iz te znamenite sjednice glas, da je se- 
nator Dzivo Kaboga predlozio emigraciju en masse, 
pa da Dubrovcani, ukrcavsi svoje najdragocjenije 
stvari, otplove u Egejsko more da od Sultana izmole 
jedno ostrvo za Republiku. Izgleda da je i po velikoj 
tresnji od god. 1667 donesen bio slican predlog u 
vijece, pa opet trecom god. 1678 kad Kara Mustafa 

^ Prepiska Razumovski, R. D. A. br. 284 bis. | 



Vijecanje Senata. 



179 



zaprijeti Dubrovniku raspom. Mi ne znamo koliko 
istine ima u ovom predanju, ali mozda je zaista do- 
nesen taj predlog, jer je nesumnjivo da je Republika 
za Kara Mustafe promislila bila, za jedan cas, pre- 
nijeti svoju mucenu slobodu pod zakrilje Spanskoga 
Kralja.^ Ljubav k Dubrovniku, mocni ekonomski 
interesi koji jos ne bijahu ugrozeni kako ce biti mjesec 
docnije, odvratise Senat od radikalnijeh mjera. 
Prakticno rjesenje bi ovo : da se poslju dva senat ora 
ruskom zapovjedniku ratne lagje ,,Sv. Mihail" Snaksa- 
revu, koji bijase usidren izmegju Dakse i Kalamote, 
a dva senatora francuskom gjeneralu. I jednoj misiji 
i drugoj bi naregjeno, da predstave Rusu i Francuzu 
kriticni polozaj Republike, cija propast ne bi bila 
ni od kakve koristi ni Rusima ni Francuzima, pa 
da izdjejstvuju respektovanje neutralnosti Drzave. 
Snaksarevov odgovor bi prijateljski. Ali presudno 
bjese ono sto ce odgovoriti francuski gjeneral Sena- 
torima Tomu Baselju i Karlu Natali. 

Poslanici Republike bijahu dvije originalne lic- 
nosti, dva savrsena tipa one dubrovacke vlastele 
koji pocinjahu nalaziti da je ,,parva domus Ragusa" 
pozornica suvise tijesna u univerzalnoj Napoleonovoj 
tvorevini. Baselji,^ potomak sada istrazenoga dubro- 
vackoga doma koji se spominje kao vlasteoski jos u 
ispravama XIII. vijeka, bjese se vaspitao u Zenevi, 
tadanjem sredistu svijeh eksperimenata poznijega Veli- 
koga Prevrata. Ozenio se bio u inostranstvu sa kcerom 

^ Dokumentarne tvrgje za ovaj fakt iznijecemo u|drugoj 
jednoj nasoj radnji. 

* Bassegli, de Basileis. 



* 



i8o 



Misija Bassegli-Natali. 



njemackoga astronoma baruna Borna, stvar zazorna 
dubrovackoj vlasteli gdje se od vremena Frana Gun- 
dulica, pjesnikovoga sina, ne bjese vidio brak sa tu- 
gjinkom.i Zena se docnije razvede, jer joj jednolicni 
zivot dubrovacke aristokracije bijase dosadan. Baselji 
ostade u Dubrovniku zabavljajuci se filozofijom i 
lijepom knjigom. Njegova biblioteka bijase na glasu 
van granica Dubrovnika. Jednom predlozi u Senatu 
da se zabrani zakopavanje mrtvijeh u crkvama. 
Tomov predlog, odbijen a limine, bi uporegjen sa 
zlocinom uvrjede velicanstva. Njegov drug Karlo 
Natali,^ brat Dziva Natali^, vaspitan i on u fran- 
cuskoj knjizi, bjese se manje otugjio dubrovackome 
svijetu. On ce do posljednjijeh godina sluziti republi- 
kanskoj misli i proputovace, kao posljednji dubro- 
vacki diplomata, Balkansko Poluostrvo sa misijom 
k sultanu Mustafi IV. 

Senat bjese izabrao clanove podesne za tesku 
misiju. Poznavanje francuskoga jezika i drustva 
imahu da olaksaju Senatorima pregovore sa Lauristo- 
nom. Njihov kozmopolitski znacaj bi mozebit jedan 
od razloga da se u ono vrijeme, po padu Republike, 
stvori apsurdna legenda, da su se izaslanici Senata 
sa Lauristonom dogovorili za predaju Dubrovnika 
Francuzima. 

^ Frano Gondola ozeni se god. 1667 sa milanskom grafinjom 
Strozzi, dvorskom damom Carice Eleonore. 

^ Dom Natali bi pridruzen redu vlastele tek god. 1667 
po velikoj tresnji. Presretan dogagjaj, jer su Natali do kraja 
republikanske istorije predstavljali najgorljiviji patriotizam kako 
cemo opsirno vidjeti u ovome djelu. 

' Cf. glavu III. druge knjige ovoga djela. 



Misija Bassegli-Natali. 



i8i 



U cetiri sahata i p6 popodne, Baselji i Natali 
stigose u Gruz i odma uputise Senatu sljedece pismo : ^ 
,,U ovaj smo cas stigli u Gruz na Krst.^ Nasli smo 
Balda Trojani,^ koji nam rece da je neki mladicic, 
po imenu Nikola Tomusic, iz Vitaljine, stigao ovamo 
iz Stona gdje su stigli Francuzi na deset ,,trabakula"* 
Mi Vam ga odma saljemo tamo sa nasim glasnikom. 
Ne cemo da oduljimo, jer cete sve saznati od samoga 
Tomusica".^ 

Senatori produzise put i stigose na Orasac u 
8 sahata i p6 (alle 24),^ ali ne nagjose nikoga i po- 
slase ljude da izvide kojim li su putem krenuli Fran- 
cuzi. Saznavsi da je Lauriston stigao u okolinu 
Ljubacku, uzjasu konje i po noci stignu neprija- 
telja — tako ga zaista smijemo nazvati — na Osoj- 
niku. U tom brdskom seocu, povise gospodskijeh 
zaselaka Trstenoga i Orasca, u noci izmegju 26. i 27. 

^ Gravosa, S. Croce, 26 Maggio, ore 20. Original pisma 
u arhivu op^ine dubrovacke. Tamo je zabasao, po velikom slomu, 
iz navlaka Drzavnoga Arhiva. Mi smo ga lani sasvijem slucajno 
nasli u jednom sanduku krcatom drzavnijeh spisa koji bi se imali 
predati Drzavnome Arhivu. 

2 Tako se zovu crkva i dominikanski manastir u Gruzu 
(S. Croce) po kojima se do kraja XVIII. vijeka gruska luka zvala 
talijanski: Porto di S. Croce". 

^ Bogati gragjanin i trgovac kojim se Republika cesto 
sluzila za finansijske tranzakcije. Bi poslije francuski pristasa i 
clan francuskoga municipalnoga vijeca. 

* Dakle neometani od Rusa ! ! 

^ 2alibog nemamo zapisnika koji se nesumnjivo sastavio 
sa Tomusicem. Ali nije iskljuceno da se i taj nagje, kako, po 
sretnom slucaju, nagjosmo gornje pismo. 

^ R a d i 1 o V i c, Memoria, passim. 



Lauristonov put. 



Maja, rasprede se razgovor izmegju predstavnika 
municipalnoga Staroga Rezima u Evropi i gjenerala 
u sluzbi prevratnog imperijalizma. Lauriston, nepri- 
jatno iznenagjen da su ga Senatori na samom djelu 
uhvatili, vidjevsi da je osujecena tajnost koju mu 
je Car tako toplo preporucio bio, primi brutalno du- 
brovacku vlastelu. Zapita ih osorno (brusquement) ^ 
kako li su oni saznali da se on tamo nalazi sa 
vojskom i pokaza se otvoreno ozlojegjen da 
nijesu uspjele mjere koje bjese u Slanome preduzeo 
da sakrije svoj pohod.^ Najzad, prinudi senatore 
da p j e s i c e prate njegovu vojsku da bi mu po- 
mogli prevesti se preko Rijeke, a da im ujedno one- 
moguci povratak u Dubrovnik da jave Senatu sto su 
culi i vidjeli. Putem Lauriston zadrza Karla Natali, 
a Basel j a zamoli da pogje hitno u Rijeku i da 
sve pripravi za prelaz vojnika. Ocevidno je Lau- 
riston, u tacnom izvrsenju Napoleonovijeh naredaba, 
Senatorima rekao ono sto je docnije ponovio pred 
vratima od Grada : da on marsuje put Boke Ko- 
torske protiv Rusa i da trazi dozvolu od Senata da 
,,progje" sa svojom vojskom, kao prijatelj i zastitnik. 

Dvadeset sedmoga Maja, u 7 sahata i p6 u jutro, 
Tomo Baselji uputi Senatu iz Sustjepana^ ovo pismo 

^ Fonton Czar tor yskome, passim. 

^ ,,et il temoigna tout son depit de ce que les mesures qu'il 
avait prises pour cacher sa marche n'avaient point eu leur effet 
a Slano**, Fonton. 

^ Sustjepan (S. Stefano) prvo selo DubrovaCke Rijeke na 
desnoj obali za onoga koji ide uz Rijeku. 

* Izvornik talijanski nalazi se u arhivu dubrovaCke op6ine. 
S. Stefano, ore 11 (bez druge oznake, ali nesumnjivo 27. Maja). 



Lauristonov put. 



,,Vase Ekscelencije, Francuzi dolaze domalo tamo. 
Mi smo ih sreli na Osojniku sa gjeneralima Lauri- 
stonom i Testom. Upitali su me, sa nestrpljenjem, 
koliko lagja ima u Gruzu i u Rijeci, pa da ih, bez 
odlaganja, posljemo ovamo na prijevoz (al traghetto) 
u Rijeku. Izvjestavam o tome Vase Ekscelencije 
da ih odma posaljete. Gospar Karlo Natali ostao je 
s njima na onoj drugoj strani, a mene su poslali 
ovamo da im posljem sve lagje koje se nagju ovdje. 
Ja sam u Sustjepanu i cekam Vase naredbe". 

Pomoci, savjeta ni od kud. Ruski brod pred 
Zatonom cutase. Zacutase i oci Dubrovnika. 

Stize, megjutijem, u grad i glasnik koga bjehu 
poslali u Ston. On isprica Gosparima, da je fran- 
cuski gjeneral bio 25. stigao u Ston, da je zauzeo 
bio Ston Veliki i Mali, sve putove po suhu i po moru, 
da je gubernatoru Republike zaprijetio bio smrcu 
ako li saopsti svojoj vladi dolazak francuske vojske — 
sto ovaj zaista bjese i precutao — i da je, najzad, 
bio naredio da se uapse dvije ruske uhode koje San- 
kovsky drzase puna dva mjeseca u Stonu, a koji 
ga ovom prilikom, kako, sa malo zloradosti, uvje- 
ravase Fonton svoju vladu, vrlo rgjavo posluzise.^ 

^ Ovaj se izvjeStaj potpuno saglaSava sa francuskim izvorima 
koje jeupotrebio g. Du Cas se u Memoarima Princa Eugena. (II, 298.) 
Prve Lauristonove cete 23. pjeSadijskoga puka pod gjeneralom Del- 
gorgueom stigose u Ston 25. Maja u 4 sahata u jutro ; Delgorgue 
— ne Lauriston — uapsi ruske uhode i presijece veze Stona sa 
Dubrovnikom. On tamo i ostade u pocetku, sa 450 ljudi i 10 tob- 
dzija. U Stonu nagje nekoliko bronzanijeh topova koje odma 
upotrebi. Lauriston krene iz Stona onoga istoga dana u 6 sahata 
u vecer sa 1000 momaka. On se nadase da ce do Dubrovnika 



Lauristonov put. 



U 9 sahata i p6,i Lauriston se preveze kraj 
Mokosice^ u Sustjepan pak sa prvim odredom vojske, 
od prilike 800 veterana talijanskijeh ratova, pope 
se uz Kono na Posat i ugleda Mincetu i bedeme 
Dubrovnika. S Posata sagje na Pile. Bijase podne. 
Vrata od Grada bijahu zatvorena. 

(40 milja) stidi u 34 sahata, dakle 27. Maja u 5 s. u jutro, ali se 
prevari. Putovi bijahu uzasni. Prva njegova kolona stigne u Slano 
tek 26. u 2 s. iz jutra i tamo morade ostati do podneva kad 
i ostale trupe pristigose. Uz prkos mjerama obazrivosti, glasnik 
Slanskoga kancelara provuce se i pohrli u Dubrovnik sa pome- 
nutom porukom. U noci od 27. Lauriston krene iz Slanoga i kod 
Ljupca sastade dubrovacke izaslanike. Malo poslije stigne mu 
hitna Bruerova poruka, da uskori mars, jer su Gospari saznali 
iz Slanoga njegov dolazak, Fonton da je, usljed toga, predao 
arhiv konsulata ruskom zapovjedniku Snaksarevu na cuvanje 
i svaki se cas, govorase, iscekuje ulaz Rusa! (Mem. Eug. ib. 300). 

^ Alle ore tredici, anonimni pisac. 

2 Seoce suproc Sustjepanu. 



GLAVA TRECA. 

MARSILJEZA. 

(27. Maja — 6. Jula 1806.) 



< 



Glava treca. 



I. 

Velika vrata bijahu zatvorena, ali se otvore mala.^ 
Spusti se most, a dva Senatora pogju u susret gjene- 
ralu. U istoriji se prvom zbivase, da clanovi republi- 
kanske vlade sretnu pred gradskim vratima glavno- 
komandujucega gjenerala jedne osvajacke vojske. 
U onaj majski dan, koji vec naginjase k zapadu, 
Ideja sretase Silu, bez oruzja, u obliku dva stara go- 
spara koji, na savijenijem legjima, nosahu hiljadu 
godina slobode. Svak osjecase tragicnost onoga casa. 
Mi joj cujemo odjek u izvjestajima diplomatskijeh 
predstavnika Velikijeh Sila koji, nemocni, prisustvo- 
vahu jednom od tolikijeh Napoleonovijeh pogubljenja. 

Gjeneral Lauriston izjavi Senatorima da im ne 
moze nista da rece, nego licno samoj vladi. Zatrazi 
samo dozvolu da se njegove trupe okrijepe u gradu, 
pa da produze mars za Boku Kotorsku.^ Izaslanici 

^ Anonimni pisac zove ih ,,fenestrelle" i zaista prema vratima 
igraju ulogu prozora. Kako vrata tako i ,,fenestrelle** zatvarahu 
se jos za nasega djetinjstva, ove za uru docnije od onijeh. Sad 
j se vise ne zatvaraju. Mosta za podizanje (pont-levis, ponte le- 
1 vatojo) nestade pod razornom rukom zenijske vlasti. Sad se jo§ 
! samo mogu vidjeti ianci i gvozdene sprave sa kojima se most 
spustase i podizase. Most od kamena, produzenje ovoga, jednako 
postoji. Sagradio ga je Giovanni da Siena u XIV. vijeku. 

^ Anonimni pisac govori, da je Lauriston zaiskao od kneza 
500 boca vina i da je tim stratagemom francuska vojska usla 
I u grad. Ovo je iskanje u ovakom obliku izmisljeno docnije. Sam 



Lauriston pred vratima. 



Republike pozvase ga u grad. Pracen Senatorima 
i otpravnikom poslova Bruerom , gjeneral stupi 
preko praga Dubrovnika. Vojska ostade postrojena 
na drugoj strani mosta. Knez, sa Malim Vijecem, 
primi Lauristona u audienciju u Dvoru.^ Tamo Lau- 
riston zbaci obrazinu. On izjavi, da je dobio od Cara 
Napoleona naredbu da zauzme sva utvrgjenja 
Dubrovacke Drzave, sto ni po cemu ne ce dirati u 
neprikosnovenost i slobodu Republike. To je, rece, 
mjera obazrivosti. Sada sto su sve jadranske luke 



Lauriston (Pisani op. cit. 171) tvrdi, da je trazio okrjepe u opce 
Precizirao nije nista. U ostalome, vlada je znala da Lauriston 
ima da ,,progje" i nije trebalo stratagema da gjeneral ugje u grad. 

^ Ovdje imamo da ispravimo dvije istorijske zablude. Jedan 
dubrovacki pisac spominje predanje, da je Knez glavom dodekao 
Lauristona pred vratima od grada, pod nebom (baldakinom), 
sa svim atributima vrhovne vlasti. Ovo se predanje, ma koliko 
izgledao slikovit takav prizor, ne moze nikako vjerovati. Prvo 
i prvo, u izvjestajima stranijeh diplomatskijeh zastupnika o 
tako izuzetnom dogagjaju nema ni spomena. A drugo, i bez tijeh 
direktnijeh izvora, ne moze se vjerovati da je Knez uiinio tako 
veliki izuzetak drzavnome ustavu i ceremonijalu, po kojima 
on ne mogase izaci iz Dvora nego samo u odregjenijem danima. 
U koliko je nama poznato, tri su izuzetka ovome pravilu u6injena 
u dubrovackoj istoriji za tri vladaoca : za Cara Dusana, (1349) 
za Cara Sigizmunda (^396) i kad je imao u Dubrovnik da 
dogje Papa Pio II (1464). Sva tri puta Senat je naroCitim 
zakljuckom dozvolio Knezu da izagje iz Dvora. 

Drugase pogrje§ka nalazi u Memoarima Princa Eugena. Tamo 
g. Du Casse govori, da je Lauriston poslao u grad sa Bruerom 
artiljerijskoga pukovnika Triquenota, da pregovara sa 
vladom o ulazu trupa (Op. cit. 300). Ni to ne stoji. Lauristonov 
pomenuti izvjestaj Caru Napoleonu naroiito pominje da je on, 
glavom, otisao u Dvor. 



Ulaz. 



189 



zatvorene engleskim i ruskim brodovima, Dubrovnik 
ne moze da ostane jedino pristaniste otvoreno la- 
gjama Francuskoj neprijateljskijeh drzava.^ Sto je 
mogao Knez da odgovori? Sila bjese na vratima, 
zaista vrlo mala, ali, u potpunom izolovanju Du- 
brovnika, za Republiku i suvise velika. Partija u 
Senatu, sklona sporazumljenju sa Francuzima, bjese 
unaprijed dala pravac odgovoru Republicinoga pred- 
sjednika. Lauristonu se pre dado se kljuci tvrgjava. 
Pukovnik Testa^ ugje sa cetama u grad, u bojnom 
redu. Dobro poznati dobosi francuskijeh pjesaka, 
pratise vojsku koja u najkrace vrijeme zapremi 
,,korap od gvardije", arseno, tvrgjave, luku, mana- 
stire, crkve. Na otarima lezase oruzje ispremijesano 
sa svjetionicima od srebra i sa prasnim telecacima 
vojnika. Stave se straze na Lovrjenac, ali se ne dirnuu 
zastavu Svetoga Vlaha. Tek osam dana docnije 
istaknu se na tvrgjavi francuska mimo, ali ispod nje. 
Za nekoliko ura nikoga ne propuste iz grada. Novi 
francuski mali odredi jednako prilazahu. Ruski brod 
,,Sv. Mihail" bjese ucinio djetinju demons traciju 
u Gruzu, izaslavsi nekoliko lagja da iz njih pucaju 
na francuske pjesake. Broj osvajacke vojske naraste 
na 1500 ljudi. Sve najbolje kuce, svi manastiri, pro- 
vrgose se u kvartire za oficire i za vojnike. Lauriston 



^ Ovu Lauristonovu deklaraciju sam drzavni ministar, Se- 
nator Orsat Bonda, saopsti gjeneralnom konsulu Timoniju. Ona 
se nalazi u Lauristonovom izvjestaju ovako isto zabiljezena. 

2 Ne gjeneral kako ga zovu Fonton, Timoni i poslanici 
Zlatari6 i Basel ji. Testa bi proizveden na gjeneralski cin tek neko- 
liko nedjelja poslije. 



igo 



Proklamacija. 



zatrazi odma 2000 obroka za vojsku. Ona se noc, 
od 27. na 28. Maja, spusti na Dubrovnik, osvojen bez 
boja, bez slave. Sav se grad bjese pretvorio u jedan 
veliki nocni logor. 

Sutradan na gradskijem zidovima osvanu pro- 
klamacija koju Napoleon bjese diktovao Lauristonu 
kao glavni gjeneralov akt. Stampana, preko noci, 
u Dubrovcanina stampara Antuna Martecchinija u 
tri jezika: francuski, talijanski i ilirski, ova je pro- 
klamacija polazna tacka nove istorije Dubrovnika 
i mi je donosimo ovdje u ,,ilirskom*' tekstu:^ 

Napoleon Prvi 
Car Franceski i kralj od Italije. 

S mnozijem dopustanjem prignuta k neprija- 
teljom od France, bijase se stavila Republika Dubro- 
vacka u jednom bicu od neprijateljstva toliko vece 
naudno, koliko skroveno bijase pod nadvornjom pri- 
kazom od prijateljstva i od mirovanja. 

Dosastvo Vojske Franceske u Dalmaciji, mjeste 
da bi ustegnulo tako djelovanje, samo bi jedna nova 
prigoda nasijem neprijateljom za sve to ve<^e njihovu 
oblast prostirati po Dubrovackoj Drzavi : i kojigod 
bili jesu uzroci od prignuca vladaoca od Dubrovnika, 
Car Franceski nije mogao toga ne stavit se. Trijeba 
bi da svrhu stavi zapletu toga djelovanja toliko su- 
protivnu zakonima od mirovanja. 

^ Prilozena Timonijevoj depesi od 30. Maja. Izmijenili smo 
samo fantastiCnu ortografiju koja se u dandanasnji ne moze viie 
iitati. 



Proklamacij. 



191 



Zica toga, u ime i po zapovijedi Cara Franceskoga, 
Kralja od Italije vlast uzimjem Grada i Drzave Du- 
brovacke. 

Nista ne manje, dajem na znanje da hotjenje 
Svijetle Njegove Krune jest spoznati slobodu i miro- 
vanje ove Drzave, potom Moskovi uzbudu ostavili 
Arbaniju njegdar mletacku, Krf i ostale otoke njegdar 
mletacke, i posli da bojna drijeva moskovska slo- 
bodnu i mirnu ostavile budu dalmatinsku Krajinu. 

J a obecujem pomoc i obranu svijem Dubrov- 
canom ; ja cu ciniti da se slidi obsluzivati prijasnje 
zakone i obicaje, i svakomu svoje branit i uzdrzat.^ 
Na svrhu, po nacinu kijem se budu podnositi Du- 
brovcani, ciniti cu da se uzimabudu samo faliti od 
dosastva vojske franceske u njihovu mjestu. 

Prijasno je vladanje u bi6e ostavljeno ; iste ce 
poslove opravljat ; imati ce istu oblast ; isto ce, ko 
i do sad, opciti s kraljevinam koje su u miru i prija- 
teljstvu s Francom. 

Gospar Bruere, do sad komisar od trgovackijeh 
posala, bit ce odsle, kod Dubrovacke Gospode, Carski 
komisar. 

U Dubrovniku, na 28 Svibnja 1806. 
General od Divizijoni, Ajutanat od Kampa Cara 
Franceskoga Kralja od Italije, Vojevoda Vojske 
Franceske u Drzavi Dubrovackoj 

Alexandro Lauriston. 

^ Evo primjera ortografije teksta: ,,Ja obechjujem pomoch 
i obranu sviem Dubrovcjanom ; jachju ciniti da se slidi obslu- 
xivati prijascne sakone i obicjaje i svakkomu svoje branit i us- 
daerxat**. Francuski tekst proklamacije u Dodatku br. VIII. 



192 



Protestacija turskog predstavnika. 



Ova prava napoleonska proklamacija navijestase 
Dubrovniku primjenu jednolicne praktike koju Car 
bjese generalisao, narocito poslije Austerlitza, po 
cijeloj Evropi. On ce slicnim proklamacijama za- 
zueti i Dancig, i Rim, i Njemacku i Italiju. On je 
usavrsio formulu koju je gotovu primio od Revolu- 
cije. Rijec koja ce od sad unaprijed svaki cas doci 
pod njegovo pero jest : o k u p a c i j a, prvi akt 
potpunom ukinucu slobode zapremljene teritorije. 
,,Faites occuper ce pays, d'abord comme occupation 
militaire"^ pise one iste godine svome bratu Napulj- 
skome Kralju o Beneventu i Ponte-Corvu koji pri- 
padahu Papi.^ Lauristonova proklamacija nije nego 
parafraza ove kratke formule. 

Po Lauristonovom ulazu u grad, turski konsuo 
uputi gjeneralu protestaciju u ime Porte. Grad Du- 
brovnik i njegova drzava, govorase turski zastupnik, 
isto su kao grad i drzava turska. Ulaz francuskijeh 
trupa u Dubrovnik povrjeda je neprikosnovenosti 
Turske Imperije. Lauriston odgovori okolisno i ne- 
jasno. Neka radije pripazi, rece mu, da Crnogorci 
ne ugju u Dubrovacku Drzavu, jer su Francuzi u 
miru sa Portom. Ovaj odgovor bijase i poruga i iza- 
zivanje. Konsuo, sretan da je ispunio jednu formalnost, 
nemajuci uputstava i zeleci se, u istini, pokazati pri- 
jatelj Francuza, obeca Lauristonu da ce nastojati 



^ ,,Naredi da se zauzme ta zemlja, najprije na£inom vojne 
okupacije". 

* Saint-Cloud, 26. Juna 1806. Corr. Nap. XII, 10.314. 



Lauriston trazi kontribuciju. 



193 



da sprijeci ulaz Crnogoraca, nominalnijeh turskijeh 
podanika. Kako? To nije znao ni taj posteni Turcin 

Onog istog dana francuski gjeneral demantova 
sva svoja obecanja. Postovanje nezavisnosti, zakona, 
obicaja zbog kojega ce se Dubrovcani ,,samo faliti 
od dosastva vojske franceske u njihovu mjestu" 
prometnu se odvratnom pljackom. Kako bjese dosao 
u potpunom nedostajanju stvari, on ce zivjeti od za- 
uzete zemlje po tradiciji po prevashodstvu revo- 
lucijonarnoj jos od Dumouriezovijeh vremena, po- 
mlagjenoj od Luja XIV. i tridesetgodisnjega rata. 
Poslusan Carevoj naredbi, Lauriston bez odiaganja 
trazi kontribuciju" — ne vise ,,zajam" — o d 
jednog milijuna franaka. Istu je sumu 
trazio sto pedeset godina nazad Veliki Vezir Kara 
Mustafa. Zbog nje, na dalekom mocvarnom rukavu 
Dunava, bjese ispustio svoju veliku dusu Nikolica 
Bona, ali Dubrovnik ostade nepovrijegjen. Sada, 
god. 1806 onu sumu trazi, u samom gradu, drugi 
dusmanin, naoruzan. Treba platiti, ali Republika 
nema. To je saglasno misljenje i ruskog i austrijskog 
predstavnika. ,,Bice nemoguce, pise Fonton Czarto- 
ryskome^, da se nagje u dandanasnji toliko gotova 
novca u Dubrovniku, pa ce se bez sumnje uzeti srebro 
iz crkava". A Timoni 27. septembra pise Stadionu:^ 
,,Kontribucija koju Lauriston trazi mrtvacko je zvono 
za Dubrovcane". 

^ Appendini, 9 — 10. O Appendinijevom dnevniku cf. 
odio IV ove glave. 

* 15. Juna ibid. 
' B. D. A. 

L, Vojnovid, Pad Dabrovnika. ^3 



194 



Rekvizicije. 



Lauriston bjese dosao u Dubrovnik misleci da 
ce naci kule zlata. Svi Francuzi, govori Timoni, 
bijahu uvjereni da ce naci jedan mali Pariz. Raymond, 
nesugjeni poslanik kod Republike, razuvjerivsi se, 
priznavase docnije da je, dolazeci u Dubrovnik, 
mislio da dolazi u zemlju krcatu zlata. To su vjero- 
vanje zlomisleno podrzavali francuski trgovci De- 
voulx,^ zakleti dusmani republikanske vlade, i Bru- 
erov sin, Marko, bijesni zakobinac, tek docnije po 
srcu Dubrovcanin. A to misljenje bjese nerazdvojno 
od rijeci: ,,Dubrovnik", magicno ime koje bjese pri- 
vuklo Comeyrasa, Murata, Molitora, koje za vrijeme 
republikanske francuske vlade u Jakinu, na suprotnoj 
jadranskoj obali, bjese sinonim mnogovjekovnoga, 
tajanstvenoga gomilanja blaga, neke vrste malog 
evropskog Meksika. Ogromna djelatnost Dubrovcana, 
prostrane njihove trgovinske i pomorske veze sa 
cijelim starim poznatim svijetom, podizahu k Du- 
brovniku kolektivno postovanje kao k jednoj finan- 
sijskoj sili. To misljenje zadade Dubrovniku osjetlji- 
vijeh udaraca sa strane Turaka ; ekonomska jacina 
ovoga grada nesrazmjerna s njegovom obrambenom 
silom odvede Republiku na Alzir i Tunis, dovede 
Francuze, a za njima Ruse i Crnogorce. Dubrovnik 
i bi zaista na mahove bogat u svojoj dugoj istoriji. 
Na osvitku XIX. vijeka njegova trgovacka marina 
bijase jos jedna od najznatnijih u Sredozemnome 
Moru, ali u posljednje dvije godine neprekidne po- 

^ Zbog ove trgovacke kuce Republika je imala nekoliko 
sukoba sa francuskim dvorom i njima se ima pripisati francuska 
vojna demonstracija u Gruzu god. 1766. 



Rekvizicije. 



195 



morske blokade i nepostovanje neutralnijeh zastava 
bjehu znatno smanjile republicine prihode. Kad ga 
Timoni prvom posjeti, Lauriston mu rece : ,,Dubrov- 
cani su se trgovinom znatno obogatili", na sto mu 
austrijski predstavnik do bad : ,,ali su mnogo i po- 
trosili, a dobar su dio ulozili u brodove i u pomorske 
operacije (cambio marittimo) ; ako ima pojedinaca 
u Dubrovniku sa 2000 piastra u kasi, oni trebaju taj 
novae u ovim presudnim trenutcima kad ruska flota 
moze da im unisti cijelu marinu". Gjeneral slegne 
ramenima i odgovori Austrijancu : ,,Ja se nadam 
da to ne ce dugo trajati I"^ Republika neka megju- 
tijem plati cast okupacije ! 

Istoga se dana sastade Senat. Njegovi zakljucci 
rjecito utvrgjuju uprepascenje Visokoga Zbora; a 
posteriori dokazuju neosnovanost zakobinskog, pa i 
ruskog, predanja da je Republika taj no pozvala 
Francuze u Grad.^ Senat izabra tri svoja clana da sa 
Lauristonom povedu pregovore o trazenoj kontribuciji. 
Petar Sorgo, Dzivo Kaboga i Marojica Zamanja 
prime odma, jednoglasne, instrukcije : i. da izdjej- 
stvuju od gjenerala sto manju kontribuciju, 2. da u 
najgorem slucaju pristane da se polovica sume isplati 
u policama deponovanijem u Becu, Rimu i Napulju, 
a za drugu polovicu da im dozvoli sto duzi rok, kako 
bi Senat mogao narediti jednu opstu kontri- 
buciju; 3. da Senatori budu opunomoceni, u slu- 

^ Timoni Stadionu, 27. Septembra. 

2 Cons. Rog. 1806 passim D. D. A. U. Pisanijevom djelu 
zaman ce citaoci traziti ove za Francuze porazne dogagjaje. 
•G. Pisani ih je na prosto precutao. 



196 



Rekvizicije. 



caju skrajne potrebe, da ponude Lauristonu 50.000 
dukata u gotovu novcu u roku od 24 ure, a da 
mu ujedno izjave da po isplati gornje sume Re- 
publika ne ce moci vise nista da potrosi za rekvizicije 
i potrebe vojske. Najzad se jednoglasno naredi dr- 
zavnim kovnicarima da popisu sve srebro po crkvama 
i manastirima Dubrovacke Drzave kao sto i ono 
sto se nalazi u udruzenju Jevreja (Scuola degli Ebrei)^ 
Malome Vijecu bi data punomoc da stavi na raspolo- 
zenje francuskoj vojsci dom popova manastira Sv. 
Klare i svijeh onijeh crkava u kojijem se ne bi na- 
lazio Sveti Sakramenat. Postelje, drva, bakreno po- 
sugje iz manastira Sv. Klare da se stavi na raspolo- 
zenje drzave. U pomenutim anonimnim biljeskama 
zabiljezeno je, da se izvijesna tezina srebra uzela u 
manastiru i crkvi Sv. Klare, u crkvi Sv. Frana, u 
crkvi Sv. Dominika i u onoj dumana Sv. Marije.^ 
Sve se to srebro rastopilo i pretvorilo u dubrovacke 
dukate za francuski ,,zajam". Iz Blagoga Djela uze 
se velika suma o kojoj cemo docnije govoriti. Du- 
cani papucara i crevljara ispraznise se da se vojska 
snabdije obucama. Prvijeh dana glavna komanda za- 
trazi po 4000 komada papuca (para) kosulja i gaca ; 
sve je to imala vlada da pre da u sto kracem roku, a 
bez ikakve odstete. Domovi vlastele bise isto tako 
nepostegjeni kao sto i domovi pucana. Vec 31. Maja 
Senat naredi Malome Vijecu^ da francuske oficire 
namjesti i u kuce vlastele ,,osim kuce pokojnoga 



* Sifru je pisac ostavio neispunjenu. 
Sa 17 protiv 13 glasova, Cons. Rog. 1806 D. D. A. 



Incident sa turskim prahom. 



197 



NikSe Ghetaldi jer u njoj nema muskijeh glava". 
Ovo bijahu prvi akordi Marsiljeze ! 

All Lauriston ne bjese dosao samo bez novaca 
i bez obuce za vojnike. On nemase ni ratne municije. 
Jedan sretan slucaj, u kome bi neki mogli nazreti 
i prst Usuda, rijesi francuskoga gjenerala i ove ne- 
volje, utvrdivsi ga jos jace u zauzetom gradu. 

U samoj gradskoj luci nalazase se veliki turski 
brod krcat municije za bosanskoga vezira ; 500 kvin- 
tala praha, 300 kvintala mitralje.^ Narociti turski ko- 
mesar danomice iscekivase naregjenje iz Bosnedase 
municija suhozemnim putem prenese u vilajet. Ali 
pasina naredba, kao prava naredba turska, ne stizase 
nikad. Fonton, znajuci za tu municiju, i predvigjajuci 
da ce je Francuzi sekvestrovati jer nemahu puscanog 
praha, obrati paznju turskom eminu^ na vjerovatnu 
sekvestraciju broda sa strane Francuza, cim bi Porta 
i nehote dala neprijatelju Rusije nacina i oruzja da 
se odbrani od ruskijeh ratnijeh lagja. Fonton bijase 
ubjegjen da bi, uz prkos artiljeriji nagjenoj u samom 
Dubrovniku, Francuzi bili porazeni zbog nedosta- 
janja praha. Emin ne samo ne poslusa Fontonov savjet 
da udalji iz Dubrovnika turski brod, nego jos izjavi 
ruskome zastupniku, da je Porta, kao prijateljica 
j Rusa i Francuza, ubjegjena da ce i jedna i druga 
I ratujuca Sila postediti municije koju ona pod svojom 
zastavom siljase u svoje provincije. Sutradan (30.) 

^ IzvjeStaj ruskoga poslanika Italinskoga u Carigradu knezu 
Czartoryskome, R. D. A. 

^ Tako se zva§e turski konsuo u Dubrovniku, koji, zbog 
( carinske kontrole, nastavase na Plocama. 



Lauristonova prepiska sa vladom. 



Lauriston, ne mareci za neutralnost Porte, sekvestrova, 
dogovorno sa eminom, cijelu municiju ! Pasi poruci 
da ce mu vojna uprava u Dalmaciji povratiti sve sto 
mu je uzeo, a samom Senatu naredi da objasni bo- 
sanskom carskom namjesniku kako je primoran bio, 
saglasno sa eminom, da municiju sakrije od — Rusa ! ^ 
Evo kako je Lauriston mogao prkositi do posljednjeg 
trenutka rusko-crnogorskoj vojsci i sacekati Molito- 
rovu pomoc ! ^ 

Zabuna je u Dubrovniku, narocito prvijeh dana 
ogromna, kao pred posljedicama jedne velike tresnje. 
Senat je pao do posljednjega stepena servilnosti, ne- 
mocan da se razabere pred brutalnijem faktom jednoga 
gospodara u drzavi u kojoj od nezapamcenijeh vre- 
mena vladase sama impersonalna kolektivnost. Nema 
nista sugestivnijega od prepiske Lauristona sa Se- 
natom kroz godine 1806 i 1807 koja se nalazi u 
Drzavnom Arhivu Republike i koju je i onaj jedini 
francuski istoricar te se narocito zabavio ovom epi- 
zodom Napoleonove najezde sasvijem i ne bez razloga 

^ Pismo Lauristona Senatu od 11. Juna. Corr. generali fran- 
cesi D. D. A. XVIII. 600. 

2 Lauriston Princu Eugenu, 3. Juna: ,,Ja vidim da V. C. V. 
misli da ima praha u Dubrovniku. Nema ni jednoga zrna. Bih 
prinugjen da uzmem turski prah, a sada Cujem da ga bosanski 
pasa iste, sto me stavlja u vrlo neprijatan polozaj". Mem. Eug. 
308. Napoleon naredi Princu Eugenu 27. Juna da pise Molitoru 
za taj prah. Car stavljase Pasi na raspolozenje veliku kolicinu 
praha u Spljetu, jer ,,on a ete oblige de se servir de la poudre 
du Grand- Seigneur qui etait a Raguse, parceque la notre n'etait 
pas arrivee". Iz Spljeta, pise Car, bide mu lakSe prenijeti prah 
u Bosnu nego li iz Dubrovnika. lb. 470. 



Lauristonova prepiska sa vladom. 



199 



precutao.^ Ove naredbe koje padaju kako grad na 
Knezevski Dvor, izmjenice i ozbiljne i smijesne, naj- 
bolji su komentar ,,mrzosti opuscenja" koja se uhvati 
nad dubrovackom zemljom. 

Sutradan po ulazu francuskijeh trupa (28.) Lau- 
riston uputi vladi tri pisma sasvijem razlicite sadr- 
zine. U prvom saopstava Knezu i Malom Vijecu da 
je pukovnik Triquemaux postavljen za komandanta 
artiljerije cijele vojske. ,,Ja Vas pozivljem, pise fra- 
nacki vojevoda, da svim njegovim pitanjima koja se 
budu odnosila na naoruzanje mjesta zadovoljite i bez 
mojeg potpisa." 

,,Saznao sam, Gospodo, pise u drugom pismu 
,,da je veceras u ovu luku stigao brod krcat bakaljara 
(de Stockfisch). Porucite da se odma kupi kako bi 
se sutra u jutro razdao trupama." Da ironija bude 
potpunija, Lauriston se potpisuje : ,,Vas prepokorni 
i najposlusniji sluga" (J'ai I'honneur d'etre votre tres- 
humble et tres-obeissant serviteur). Ali ce i te ga- 
lantne formule za cas nestati i zamjenice se sa : 
,,J'ai rhonneur de Vous saluer" ! Istoga dana, gje- 
neral pozivlje vladu da naredi da se odma iskrca 
zito iz svijeh brodova koji se u Dubrovniku nalaze, 
a narocito iz broda kapetana Paska Politike. ,,Vi 
dete sabrati to zito u magazin i trazicete od zapovjed- 
nika mjesta ljude potrebne za taj rad." Ovo, dakle, 

^ Lauristonova su pisma u D. D. A. pod ve<5 pomenutom 
signaturom. Ima ih u sve 72 od kojijeh 28 otpadaju na god. 1806, 
39 na god. 1807, a 5 je pisama bez datuma. Odnosni odgovori 
Senata, u koliko su se nezgodom vremena sacuvali, nalaze se 
u vec pomenutijem Lettere di Levante e di Ponente. 



200 



Lauristonova prepiska sa vladom. 



u praktici znaci, da je ,,prijasnje vladanje ostavljeno" 
da ce ,,iste poslove obavljat" i da ce ,,imati istu oblast". 
Vlast naregjenja je u rukama francuskoga ge- 
nerala, dubrovacka je vlada i z v r s i 1 a c. Podanici 
dubrovacki primaju od narodne vlade zapovijesti, 
pak sto se trazi vise? Po cijem impulsu ta vlada na- 
regjuje, to se, po napoleonskoj logici, naroda ne tice. 
Dvadeset devetoga Maja, Lauriston sprovodi vladi 
spisak stvari potrebnijeh za novoustanovljenu vojnu 
bonicu. Kako bi se suvise potrosilo novaca i vremena 
da se gradi novo zdanje, francuski je gjeneral zauzeo 
najljepsu i najprostraniju kucu, jezuvitski Collegium 
Ragusinum. Potreba je predvidjena za 150 bolesnika, 
ali kako ih sada nema nego 30, vlada ce se najprije 
postarati za ove, pa malo po malo za one ostale. 
Lauriston ide jos dalje. On se cak uplice u drzavnu 
organizaciju Republike koja bi, po opstim pravilima 
odregjenijem u proklamaciji, imala stajati van po- 
drucja okupacione vlasti. ,,U sadasnjim konavoskijem 
prilikama, pise 31. Maja, treba knezu u Konavlima 
pristaviti jednoga pomocnika koji ce mu olaksati 
prepisku sa francuskim zapovjednikom. Molim Vas 
da ga bez odlaganja naimenujete i da ga meni uputite 
prije njegova polaska u Konavle." Prvoga juna 
gjeneral trazi dubrovacke valute za mletacki novae, 
750 libra odregjenijeh za platu vojnicima, ogromna 
suma koja se velikodusno placa iz francuske kase ! 
,,Ja Vas, gospodo, pozivljem, pise 3. Juna, da mi po- 
saljete spisak svijeh porodica pravoslavnijeh (grecques) 
koje nastavaju u gradu ili u predgragjima. U sa- 
dasnjim prilikama treba vrsiti nad njima narocit 



Lauristonova prepiska sa vladom. 



201 



nadzor. Konavljane koji su, sa svojim porodicama, 
dosli u grad i koji se po ulicama setaju i tree amo 
tamo treba poslati u okolna sela." Izgleda da su Ko- 
navljani gjeneralu zadavali veliku brigu i da ih je 
smatrao za neprijatelje od kojijeh se treba braniti. 
Jer u pismu od istoga dana, nemiran zbog mnozine 
Konavljana naoruzanijeh u gradu, nemocan da na- 
silno izvede razoruzanje naroda, upucuje Senatu 
,,molbu", da Zupljane, koji simpatisu s Francuzima, 
pozove na oruzje protiv onijeh ,,hajduka" (brigands) ! 
,,Hajduci" ce sedam godina docnije opravdati Lauri- 
stonove zabrinutosti ! 

Lauriston se nikako nije mogao sprijateljiti sa 
komplikovanim, drevnim dubrovackim ustavom. Nje- 
gova francuska logika trazase da se uprosti rad dr- 
zavne masine u korist okupacije. Od presudna mu 
je interesa da vidi pred svojim ocima dva, tri lica 
koja ce njemu biti odgovorna, a ne impersonalne 
zakljucke drzavnijeh vijeca. Toga je radi odma 
po ulazu nametnuo vladi, dogovorno sa ratnim kome- 
sarom, izbor 4 sekcije biva : za opstu ishranu vojske, 
za bonice, za saobracajna suhozemna i pomorska 
sredstva i najzad za javne i privatne gragjevine i za 
cistocu grada. A finansije? One mogu ostati u rukama 
Maloga Vijeca, koji ce vrsiti tacniju kontrolu i naci 
podesnija sredstva da se zasiti osvajac. U sjednici od 
31. Majabise izabrana cetiri senatora : Marojica O. 
Giorgi, Mato N. Sorgo, An tun Karlo P. Natali i Rafo 
G. Gozze da predsjedaju pomenutijem sekcijama. 
Tako bi zavedeno radikalno ogranicenje u djelokrug 
Senata, ma da je opste politicka, megjunarodna i 



202 



Prekinuce diplomatskijeh odnosa sa Rusijom. 



finansijska vlast ostala jednako u rukama njego- 
vijem. Na trideset i dva clana prisutna sjednici dvanaest 
bjehu glasala protiv Lauristonove naredbe. 

Mi cemo se jos docnije povratiti na Lauristonove 
odnose sa vladom Republike. Red nam je sada po- 
menuti prekinuce diplomatskijeh odnosa sa Rusijom 
usljed francuske okupacije. 

Vidjevsi sva nasilja prvoga dana i fakticnu 
eklipsu vlade, Fonton pohita da, na svoju odgovornost, 
prekine odnose sa Republikom dok mu ne bi stigle 
nove instrukcije iz Petrograda. U tom ga rjesenju 
podrzavase i fakt, da je zapovjednik ruske eskadre 
u dubrovacko-kotorskijem vodama, Henrik Belli, 
proglasio narocitom proklamacijom u stanju nepri- 
jateljstva i blokusa sva ona mjesta na Jadranskome 
Moru u kojima se nalazahu francuske trupe. Dva- 
deset osmoga Maja u jutro Fonton uputi Senatu slje- 
dece pismo:^ ,,Dohod jedne francuske vojske u ovaj 
glavni grad, okupacija svijeh utvrgjenja Republike 
i razliciti akti samodrzavnosti koji se zbise kroz 
jucerasnji dan, ne dozvoljavajuci vise potpisniku da 
u sadasnjem polozaju dubrovackoga Senata prizna 
nezavisnost i slobodu vlade kod koje ga je Nj. Veli- 
canstvo Car sviju Rusija blagovolio akreditovati, pot- 
pisnik smatra kao svoju duznost da prekine u ovom 
trenutku svoje funkcije do nove naredbe svoga Dvora. 
On ne moze nego da duboko zali Republiku u dan- 
danasnji izlozenu bolnim posljedicama tako ocevidne 
povrjede one neutralnosti na kojoj ona osnivase sva 



1 Fo XXIII br. 647. D. D. A. 



Prekinuce diplomatskijeh odnosa sa Rusijom. 



203 



svoja nadanja i cija je dobrocinstva ona i uzivala 
sa strane zapovjednika Nj. V. Cara u ovijem stranama. 
Potpisnik nosi, megjutijem, u sebi zadovoljstvo da 
se u svim teskim trenutcima svoga rada rukovodio 
iskljucivo prijateljskim osjecajima kojima je njegov 
Uzviseni Gospodar bio prozet prama ovoj Republic! 
i svojom licnom zeljom da doprinese, u granicama 
svojijeh sila, dobrostanju ne samo vlade kod koje 
bjese akreditovan, nego i njezinijeh podanika. 

Potpisnik moli vladu da mu blagoizvoli saopstiti 
je li on sa svojom porodicom u sigurnosti za kratko 
vrijeme sto je prinugjen da ostane jos u ovom gradu. 
On ima cast da postavi to isto pitanje i za sve ruske 
podanike koji se nalaze u Dubrovniku i koristi se 
ovom prilikom da ponovi gospodinu Senatoru Bondi, 
I najmlagjemu clanu Maloga Vijeca Republike, uvje- 
I renje o svom najdubljem postovanju." 

Bonda odma odgovori Fontonu^ sprovodeci mu 
proklamaciju gjenerala Lauristona iz koje ce ,,go- 
spodin gjeneralni konsuo vidjeti u kojem se stanju 
j nalazi ova Republika. Ali je — pise Bonda — gje- 
neral ucinio nesto vise. On je vladu pozvao, da go- 
spodinu Fontonu saopsti, da za 24 sahata on, njegova 
porodica i personal Carskoga Konsulata imaju da 
izagju iz Dubrovacke Drzave, a da ce im vlada 
j Republike dati potrebne pasaporte koje ce gjeneral 
1 legalizovati, a koje ce Francuzi postovati. 

,,Gospodin Konsuo, produzava ministar, moze 
lako zamisliti bol sto potpisnik osjeca saopstavajuci mu 



^ Dalla Segreteria di Stato, ore 18 (2 ure i p6 po podne) 
j D. D. A. 



204 Prekinuce diplomatskijeh odnosa sa Rusijem. 



gornje. On ga uvjerava da 6e ostaviti u Dubrovniku 
zivu uspomenu njegovijeh odlicnijeh osjecaja i skladnog 
nacina kojim je umio saglasiti dobrohotne naredbe 
Njegova Uzvisenog Vladaoca sa napretkom ove 
Republike za mudroga vrsenja njegovijeh funkcija." 

,,Senat, pise Fonton knezu Czartoryskome, bjese 
osjetio svu okrutnost naredbe u stanju u kome se 
nalazah, kaosto i nemogucnost da krenem u tako 
kratkom vremenu sa cijelom porodicom i sa jednim 
djetetom na prsima koje nije moglo bez opasnosti da 
putuje po moru. Saznadoh docnije, da je Senat naj- 
toplije zamolio bio francuskoga gjenerala da bi ga 
mimoisla neprijatnost onoga saopstenja. Naveo je 
bio precedens u Krfu gdje okupaciona ruska armija 
bjese dozvolila francuskome konsulu da ostane na 
ostrvu. Ali mu gospodin Lauriston odgovori, da ne 
moze dozvoljeti da u Dubrovniku ostane jedan ruski 
agent jer Republika ne smije da podrzi diplomatske 
veze nego sa Silama ili prijateljskim Francuskoj ili 
neutralnim." Senat se savi pred neumoljivom silom. 
Jedan sekretar dogje jos i licno Fontonu da mu izjavi 
zaljenje Senata sto je primoran bio da ispuni volju 
francuskoga gjenerala. Fonton zatrazi kod Lauristona 
audijenciju. Razgovor izmegju ove dvojice bi ko- 
rektan. Fonton zatrazi ne kao ruski cinovnik, nego 
kao ,,nesretan otac" da mu se produzi rok. Lauriston, 
zaleci da je primoran da postupa ovako, izjavi Fon- 
tonu da ne ce gledati na 24 ure vise, ali pod uslovom, 
da mu casnom rijeci obeca da kroz ta dva dana ne ce 
imati prepiske sa ruskim zapovjednicima u Boki 
Kotorskoj. 



Prekinude diplomatskijeh odnosa sa Rusijom. 205 



Tridesetoga Maja, Fonton, sa porodicom i sa se- 
kretarom poslanstva Palladoclisom, ostavi Dubrovnik 
na jednom austrijskom brodu,^ posto dva dana prije 
bjese potanko izvijestio Sankovskoga i gjenerala 
Musi n-Pu ski na o brojnom stanju francuske vojske, 
koja, po Fontonovom racunu, brojase 30. Maja 3000 
ljudi. Putem stize ga oluja koja mu gotovo raznese 
brod. Na drugom brodu, pod papskom zastavom, 
Fonton stigne na Senjsku Rijeku i tamo i ostade kao 
gjeneralni konsuo za Rijeku i za cijelo ,,ugarsko" 
primorje. Iz Rijeke, vrlo zgodnoj opservacionoj tacki, 
posla knezu Czartoryskome svoj vise puta pomenuti 
izvjestaj o dubrovackim dogagjajima, pa tako i pro- 
duzi, izvjestavajuci ruskoga ministra o nezgodama 
Republike Svetoga Vlaha. Sa ovim postenim covjekom 
Republika izgubi mudroga i bespristrasnoga savjetnika. 
Ona je sada mogla s puno razloga zaliti sto je u ne- 
I koliko prilika narocito god. 1804 vodila otvoren rat 
j protiv Fontona i to samo zato sto je ovaj savijesni 
I diplomata trazio od Senata tacno izvrsenje Livornske 
I konvencije sklopljene izmegju Alexisa Orlova i Frana 
Ranjine za gragjenje pravoslavne kapele u Du- 
brovniku. One godine Czartoryski vec bijase ministar. 
Izaslaniku Republike, grafu Alvisini, on izjavi svoje 
najvece nezadovoljstvo o Republicinom drzanju 
prema Rusiji. Senat scase na Fontona da baci svu od- 
govornost za spor kome on sam bjese pokretac. 
j Fonton ostade na svome mjestu i u teskim momen- 

' ^ Ostkde, Lauristonovom dozvolom, u Dubrovniku nasta- 

njeni penzionisani ruski gjeneralni konsuo, osamdesetgodisnji 
starac graf Ghica. 



206 



Je li se Dubrovnik mogao braniti ? 



tima ukaza Republici neinteresovano prijateljstvo, 
ne sjecajudi se da je Senat protiv njega radio i u Pe- 
trogradu i u Carigradu. Czartoryski ostade ministar, 
pa ni on, ni njegovi nasljednici ne zaboravise spor 
sa Dubrovnikom u kom Jezuviti imase znatna dijela. 
Republika ce vjersku intoleranciju ispastati na bec- 
kom kongresu^. 

II. 

27. Maja godine 1806 tako je znamenit i presudan 
dan u nasoj istoriji, da smo se duzni na njemu jos 
malo zadrzati prije nego li produzimo nase zaista 
neveselo pricanje. U prvom redu imamo da odgovo- 
rimo na pitanje koje se van sumnje nametnulo citao- 
cima u toku ispricanijeh dogagjaja 26. i 27. Maja. 
Kako se to moglo dogoditi, da jedna saka vojnika, 
iznurenijeh dugim i mucnim marsom, bez topova, 
•a gotovo i bez municija, zauzme bez boja jedno tako 

^ Pisani je narocito okomio svoje strijele na Fontona, samo 
kako bi staroga Bruera uzvisio. Istina je naprotiv ova, da je 
Bruere bio neprijatelj Republike, intrigant prvoga reda i, sa 
sinom Markom, jedan od glavnijeh inspiratora dubrovaCke oku- 
pacije. To dokazuje sve njegovo ponasanje, o kome cemo jos 
imati prilike da govorimo, to eklatantno dokazuju njegova otrovna 
pisma upucena Direktoriju (Ispisana iz Pariskijeh Arhiva od 
g. I. K. Svrljuge u Starinama Jug. Akad. XIV). Fonton je mozda 
bio osorljiv u nacinima, narocito jer mu Republika u god. 1803-05 
nije pristedila bila ni jednu jedinu neprijatnost. Ali on nije 
intrigirao protiv Republike, sta vise, cesto joj je u pomoc pri- 
skoCio. Fontonovu blagorodnost najbolje dokumentuje obrana 
Republike o kojoj nize govorimo i koju je Czartoryskome uputio 
kad on vise nije imao veza sa Dubrovnikom i kad se mogao 
lako osvetiti Senatu da je htio. 



Je li se Dubrovnik mogao braniti ? 



207 



utvrgjeno mjesto kakav bjese Dubrovnik? Kako se 
dogodilo, te se spustio most na Pilama i kroz otvorena 
vrata propustio franacke cete? I sve to bez opozicije, 
a, u pocetku, i bez protestacije? Napoleon bijase za- 
ista izdao naredbu svom gjeneralu da s i m u 1 i r a 
mars na Kotor i da pregovarajuci dogje do 
gradskijeh vrata. Ali je ipak republikanska vlada 
znala jedan cijeli dan prije za mars Francuza, a jos 
od 5. Maja ona je sasvijem jasno bila cula o nastajnoj 
najezdi Napoleonove vojske. Zasto se, dakle, nije spra- 
vila da odvrati pohod? Zasto nije opcuvala silom 
svoju neutralnost, spasivsi se tako i od opasnosti 
sukoba sa Rusijom? Ali zapitajmo najprije : da li je 
mogla da se brani? U jednom odregjenom smislu, 
jeste. Dubrovnik je mogao da vodi ocajnu, defenzivnu 
borbu. Na nju ga upucivahu gorostasni bedemi i utvr- 
gjenja koji su se za ono vrijeme, a za relativno male 
neprijateljske sile, mogli nazvati nesavladljivim. Du- 
brovnik imase jaku i mnogobrojnu artiljeriju, ako i 
zapustenu a dijelom i u arsenalima zaboravljenu^. 



^ Po Appendiniju (Dnevnik, 7 — 8) Francuzi nagjose u Di- 
voni 15.000 topovskijeh metaka razlicitijeh kalibara, nekoliko 
hiljada bomba, 133 bronzanijeh topova od 8, od 12, od 18, od 24 
i od 36. U Minceti nagjose veliki jedan top od 60 kome na- 
djenuse ime : ,,la belle femme". Nagjose suvise 500 sanduka 
ubojnijeh metaka biva 40.000 libara olova. U magazinima bi- 
jase mnogo slankamena i sumpora. Gotova praha ne nagjose. 
Ali bijase ga po kucama, a mogase ga se i poruciti iz Italije 
vrlo lako. Appendini govori, da je veci dio ovijeh municija poslao 
bio 3panski Kralj Karlo II (ne I, kako on govori, jer je p r v i 
Spanski Karlo bio Car Karlo, u Njema^koj p e t i) Republici 
da je obrani od naumljenoga Kara Mustafinoga pohoda. Appen- 



208 



Je li se Dubrovnik mogao braniti ? 



Osim odreda regularne vojske u samom gradu, 400 
vojnika od prilike, mogahu se latiti oruzja i gragjani, 
pa uciniti ono sto ce god. 18 13 tako slavno zapoceti. 
Uz prkos neospornoj defenzivnoj moci, Dubrovnik 
se nije suprotio osvajacu. Zasto? Zato sto je prvo 
i prvo u vojnom pogledu Dubrovnik bio, od gotovo 
nezapamdenijeh vremena, izgubio smisao i ideju rata 
zamjenivsi ih sa diplomatisanjem bez sankcije sile. 
Kako u velikom stilu Mleci, tako i mali Dubrovnik 
bjese u istini bez oruzja, narocito u potonje vrijeme 
kad su u neutralnost i jedna i druga drzava bile po- 
lozile sva nadanja i sam spas slobode. Ali u vojnom 
pogledu, Dubrovnik se nalazase na stepenu ogromne 
inferijornosti prema Mlecima. Usnula velika Republika 
imase na svijem stranama utvrgjenja : Verona, Vi~ 
cenza, Peschiera, Padova, Mestre, Udine sve to bijahu 
etape koje mogahu zadrzati neprijatelja i bile 
bi ga zadrzale da je mletacki patricijat imao jos 
u svojijem zilama malo krvi Angjela Ema. Ali Du- 
brovnik? Osim tvrgjave Stonjske, izolovane od glav- 
noga grada, njegova teritorija bijase otvorena svakom 
oruzanom pohodu. Takijeh je u istoriji Dubrovnika 
bilo mnogo. Zauzecem teritorije obrana grada bjese 
samo jedna duza ili kraca opsada koja nemase izgleda 



dini govori istinu. Ali je Republika primila bila municija i od 
drugijeh vladalaca: iz Napulja, iz Pjemonta itd. Po Du Casseu 
(Mem. Eug. II, 300) Lauriston bi bio na§ao nekoliko topova, 
ali bez lafeta, 7 baiava praha i oko 8000 topovskijeh zrna razli- 
ditijeh kalibara. Appendini je, bez sumnje, tadnije izvijeSten. 
njegovoj preciznosti i savjesnosti govoridemo na drugome 
mjestu. 



Je li se Dubrovnik mogao braniti ? 



209 



na uspjeh. ,,Hocemo da odgovorite Njegovoj Sve- 
tosti, pisase dubrovacki Senat jos u doba Svete Lige 
svome poslaniku u Rimu,^ da se mi nalazimo u ja- 
kome gradu, vrlo dobro utvrgjenom i ljudima i arti- 
Ijerijom i svim onim municijama koje su potrebne 
za njegovu obranu i ne bojimo se od ma kojega vla- 
daoca, jer se nadamo da cemo pomocu bozjom, 
nasim radom i dobrim strazama sacuvati glavni nas 
grad, ali se bojimo da Mlecici ne navale na nasu 
teritoriju, jer bi tada Turci odveli u ropstvo nase 
podanike, a nama bi ostala jedina obrana grada puna 
suza i gorcine." Ova poruka iz XVI. vijeka mogase 
se rijec po rijec primijeniti i na Dubrovnik XIX. vijeka. 
Upad Francuza u dubrovacku oblast bio bi prvi akt. 
Upad Rusa drugi. Pridolazenjem novijeh sila propast 
Dubrovnika bila bi samo odgogjena, ali neizbjeziva. 
Napoleon kaznjavase svaku obranu samostalnosti kao 
zlocinstvo. A suzna i gorka obrana Grada izgledase 
atavistickim utilitarcima na malom dubrovackom 
prijestolu kao stvar izlisna, sta vise, daleko opasnija 
od bezuslovne predaje. 

Ali da je do toga stanja duse bio Dubrovnik spao 
na osvitku XIX. vijeka ko bi imao prava da se cudi? 
On se predao kao Mleci, kao Gjenova, kao Rim, 
predao se kako kraljevsko dostojanstvo i cijeli Stari 
Rezim koji nemase vise vjere u svoju defenzivnu 
moc, ni u svoju misiju.^ Ali neka razlika ipak postoji. 

^ Senat Franu Gondoli poslaniku kod Pija V, i. Jula 
1570. Lett, e Comm. di Ponente 1566 — 1570. c. 224 D. D. A. 

^ Konstatujemo naknadno sa zadovoljstvom, da je istorik 
Adalbert Wahl u svom clanku „Uber die Ursachen der Franzo- 

L. Vojnovic, Pad Dubrovnika. 



210 



Abdikacija Staroga Rezima. 



Jer dok Dubrovnik, po onoj prvoj abdikaciji, cutljivo 
podnosase zakon naoruzanoga osvajaca, on se p o 1 i- 
t i c k i nikada sam ne eklipsova, poput svojijeh dru- 
gova u Italiji, nego je trebalo upotrebiti brutalnu silu 
da se jedna saka vise manje isciljenijeh aristokrata 
skine sa prijestola.^ 

Tako je, usljed jedne precutne trenutne abdika- 
cije vlastele i puka, posljednja drzava Staroga Rezima 
u Evropi primila bez opozicije ,pjesake Revolucije 



sischen Revolution" (Historische Zeitschrift, 1908, loi Band) 
slavodobitno pobivsi stereotipna tvrgjenja o apsolutizmu, o ne- 
snosljivom stanju puka, o nepravdama, o nedostajanju reforama 
za posljednjijeh godina francuske monarhije, izdvojio kao pre- 
sudni uzrok Velikom Prevratu neko osobito raspolozenje duhova 
u smislu prekomjerna individualizma i slabljenja ideje o isto- 
rijskom razvijanju drustva — djelo knjizevne propagande — 
i sljedstvenu bezgranicnu slabost vlastodrzaca kojima nedostajahu 
energija i promisljenost. Ovi su isti uzroci kumovali propasti 
Venecije i Dubrovnika ciji su narodi neiskazano sretniji bili pod 
Starim Rezimom nego li pod vladama koje im nametnuse Revo- 
lucija i poznija Reakcija. 

1 Treba u savremenim pismima citati samoubistvo Mle- 
taka, pa da se vidi potpuni moralni slom jedne nekada slavne 
Velike evropske Sile ! Vlastelin Paolo Querini pise bratu Alvizu 
u inostranstvo, Maja 1797: ,,Ti koji zivis daleko od otadibine, 
nijesi sam te ne razumijes sto se ovdje zbiva ; ni mi sami ne razu- 
mijemo nista ! I zaista, kako da objasnimo da se vlada predala 
u ropstvo Francuzima imajuci 500 t o p o v a od kojijeh se niti 
jedan nije ispalio? ... Mi smo utonuli u stravu i ne vidim pred 
nama nego li strasnu tamu.'* A drugi savremenik, Giuseppe 
Gennari, biljezi u svoj dnevnik : „Potomstvo ne ce vjerovati da 
je jedna Drzava, na glasu zbog veliiine svojijeh poduzeda i 
zbog dugoga svoga iivota, u malo dana izgubila slobodu i 
nezavisnost !" Kovalevsky, Op. cit. 259 — 260. 



Nije bilo tajnoga sporazuma. 



211 



koji — i oni sami Cezarovi sluge — nastupahu da za- 
robe Dubrovnik uz akorde jedne slobodnjacke pjesme ! 

Reklo se, da je Lauriston uljegao u grad na osnovu 
tajnoga sporazuma sa Senatom. Ustvrdilo se, da je 
u nociod26. na 27., na Ljupcu, kod Osojnika, dubro- 
vacka misija imala dogovor sa gjeneralom, pa da su 
Natali i Baselji s njim uglavili ceremonijal ulazenja 
francuskijeh trupa koje bi se, po tome, bilo svelo 
na odvratnu komediju, na izdajnicku predaju 
Grada. Jedan francuski pisac iznio je ovu podvalu 
na osnovu nekijeh dokumenata koje nigdje ne na- 
vodi.^ Ovako tesko optuzivanje ne bi smjelo izaci 
iz pera jednoga istorika, a da ga ne utvrdi ne opstom 
frazom, nego tacnim navogjenjem i savijesnom ana- 
lizom izvora. Ko je prisustvovao toj konferenciji, ko 
je zapisao sto se izmegju izaslanika Republike i Lau- 
ristona govorilo? Nije dosta reci, kako g. Pisani, 
da u toj konferenciji, ciji smo tok mi po Fontonovom 
I potankom izvjestaju ispricali, ,,avait du etre 
j arrete le programme de 1' entree des Fran9ais 
I a Raguse" nego treba moci, na temelju neospornijeh 
I svjedocanstava, ustvrditi da taj program ,,f u t arrete". 
I Takvijeh svjedocanstava nema i ne moze ih ni biti.^ U 



^ Pisani, Op. cit. 171. 

^ Gosp. Pisani veli, nacitovanomemjestu, da se kod Dubrov- 
\ canina kapetana Antuna Kaznacica nalaze neki dokumenti, iz 

kojijeh izlazi (resulte) da su Senatori imali u Ljupcu konfe- 
j renciju sa gjeneralom Lauristonom, pa nadodaje: ,,c'est la qu'avait 
I du etre arrete le programme de I'entree des Frangais a Raguse". 
I Da primirimo nasu ,,istorijsku" savijest, pisasmo prijatelju kape- 

tanu KaznaSicu i zamolismo ga za objasnjenje onoga mjesta u 



212 



Fonton brani Republiku. 



izvijesnijem krugovima kruzio je zaista glas da su 
Dubrovcani z v a 1 i Francuze u grad. Fonton sam 
bjese cuo za tu podvalu i mi od njega saznajemo da 
je ona dosla iz Boke Kotorske i rasprostrla se 
do Rijeke i Trsta. Fonton, saopstavajuci ovo knezu 
Czartoryskome,^ pise ministru da su ovaki izvjestaji 
plod ,,izvijesnijeh privatnijeh spekulacija i neprija- 
teljskijeh osjecaja" pa produzuje ovako : ,,Ovo je 
misljenje, Monseigneur, i lazno i nepravedno. Da bi 
ono moglo imati i najmanja osnova, trebalo bi pred- 
postaviti da su Dubrovcani htjeli laka srca predati sve 
sto imaju nasoj pomorskoj sili i tako sebe upropastiti, 
da bi pozvali Francuze od kojijeh nijesu imali da se 
nadaju nikakvoj koristi. I zaista je poznato da u Du- 
brovackoj Drzavi nema ni industrije, ni trgovine ; da 
je jedina njezina ishrana pomorstvo, a kako je go- 
spodin zapovjednik de Bailie u pregjasnjem svom 
manifestu proglasio za neprijateljska sva jadranska 
mjesta gdje se nagju francuske trupe, iz toga je slije- 
dilo, da brodovi dubrovacki, koji do onoga casa plo- 
vljahu spokojni i sa dobiti pod zastitom neutralne 
zastave Republike, imahu od sad unaprijed izgubiti 
tako vanrednu korist i postati plijenom nasi j eh fre- 

Pisanijevom djelu. Gosp. Kaznacic imao je dobrotu da nam 
odgovori, da nema nista osim prijepisa biljezaka paroka na Orascu 
dum Miha Radilovica u kojima je, kako vidjesmo, zabiljezeno 
samo to, da su Baselji i Natali imali na Ljupcu poznati sastanak 
sa Lauristonom. To je, po rijecima samoga gosp. Kaznaci6a 
,,il document© al quale allude il Dottor Pisani". Svaki bi komentar 
ovome bio izlisan. Evo kako je i u kojem je duhu gosp. Pisani 
opisao posljednje dneve Republike ! 

^ Senjska Rijeka, 30. Juna br. 86. R. D. A. 



Fontoti brani Republiku. 



213 



gata i nasi j eh gusara od onog casa kad Francuzi stu- 
pise na dubrovacku teritoriju. Dozivljuci Francuze, 
koja li je perspektiva mogla skloniti Dubrovcane na 
postupak tako protivan njihovijem najmilijem inte- 
resima, na ugrozavanje i gubitak njihova imanja i 
njihova brodarstva? Meni se cini da je sama ta 
refleksija vise nego dovoljna da utvrdi apsurdnost 
onoga cim se Dubrovcani krive. U ostalome, Francuzi 
usav§i u Dubrovnik, nijesu nimalo s njima postupali 
kao s prijateljima, ni kad su im nametnuli kontribu- 
ciju, ni kad su ih nasiljem primorali da im prehrane 
vojsku. J a sam ostavio vladu i stanovnike Dubrovnika 
u tjeskobi i ocajanju, i priznajem da pred jednim 
stanjem stvari koji sam ja tako blizu promatrao 
ne bih nikad bio mogao ni zamisliti da bi se nesretni 
Dubrovcani mogli okriviti da su bili u sporazumu 
s Francuzima da im predadu svoju zemlju. Ja se 
sta vise usugjujem izjaviti Vasem Prevashodstvu da 
bi Dubrovcani bili predusreli Francuze i da bi bili 
trazili od nas garni zonu ne sastavljenu od Crnogoraca, 
nego od Rusa, da su samo mogli predvidjeti prave 
I osnove Francuza, uz prkos cesto ponovljenijem obe^ 
canjima o protivnome, jer to bjese jedini nacin kako 
oni mogahu spasiti za jedan cas svoje brodove koji 
sacinjavaju sve njihovo bogatstvo".^ 

Ovoj refutaciji tako bespristranoga svjedoka kakav 
bijase Fonton pridruzuje se i Timoni. ,,Prijetnje Rusa 
sluzbeno saopstene Malome Vijecu, pise ministru 

Stadionu 13. Jula, da ce poplaviti Drzavu ako bi 

1 — 

t ^ Zbog vaznosti ove Fontonove depese, mi joj iznosimo 

originalni tekst u Dodatku br. IX. 



214 



Ruska pasivnost. 



Francuzi stavili nogu na dubrovacku teritoriju, i slom 
koji po tome nastade, sto Malo Vijece predvigjase sa 
cijelim narodom, dovoljan su dokaz (une preuve 
suffisante) da obrane Republiku od optuzbe da je 
zvala francuske trupe."^ Sa ova dva znacajna svje- 
docanstva, moze se, preko neopravdanijeh insinuacija, 
preci na jednu drugu pojavu koja je i jos cudnija 
od trenutne slabosti i abdikacije Dubrovnika, a to je 
potpuni nerad Rusa. 

Nakon svijeh onijeh deklamacija ruskijeh voj- 
nijeh i diplomatskijeh krugova, nakon zauzeca Kotora 
i cijele Boke, sa uhodama na svijem stranama, sa 
pomorskom silom u dubrovackijem i kotorskijem vo- 
dama, vice-admiral Senjavin, nista ne sluteci, sjedi 
spokojno u — Trstu, ruski se gjenerali u Boki ne cuju 
ni da su zivi, a gospodin Snaksarev stoji u konalu od 
Kalamote sa linijskom fregatom ,,Sveti Mihail" i ne 
pokusava nista ni prije ni poslije Lauristonovoga 
marsa da Dubrovniku priskoci u pomoc. Oni koji 
docnije krive Dubrovnik da je prekrsio neutralnost, 
podnose se kao da se njih sve ovo nista ne tice, kako 
da su se oni obvezali prema Dubrovcanima i Francu- 



^ Corr. Timoni, B. D. A. U pregjasnjoj depesi od 9. Jula, 
Timoni pise Stadionu, da je Senjavin onaj te je okrivio Republiku 
s tajnoga dogovora sa Francuzima. Senat ne htjede da ta podvala 
ostane bez protestacije. 27. Septembra uputi Marmontu izaslanstvo 
moledi ga da mu dozvoli da pise Senjavinu da postedi u buduc- 
nosti grad i teritoriju dubrovacku demantujudi glas da je Senat 
pozvao Francuze u grad (che, attesa la voce, che i Russi incolpino 
la nobilta di Ragusa dell'ingresso dei Francesi nello Stato nostro, 
noi desideraressimo di disimpressionarlo di cid). Cons. Rog. 1806. 
D. D. A. 



Ruska pasivnost. 



215 



zima na najstrozu neutralnost. Rusi propustise naj- 
podesniji trenutak da Francuze proceraju iz Dubrov- 
nika, sto bi bilo imalo nedoglednijeh posljedica. Lau- 
riston, kako pomenusmo, bjese dosao u nedostajanju 
najpotrebnijih uslova za jednu vojnu operaciju. 
Nemase ni municije, ni hrane, ni artiljerije uz prkos 
tacnim instrukcijama Napoleona. Na osnovu pogrjes- 
nijeh izvjestaja francuske kolonije u Dubrovniku, on 
se, zaista, kako cemo vidjeti, protiv svoje volje, na- 
kani na vratoloman mars. Savlada put uspjehom, 
ali samo za to, sto je, po sretnom slucaju, nasao put 
Slobodan. Lauristonov pohod nije, dakle, kako su 
neki ustvrdili ,,jedna od najljepsijeh stranica vojne 
francuske istorije" (Pisani) nego je naprosto sretno 
uspjeli raid. Potpuna pasivnost Rusa, koji su odista 
umjeli blokirati Dubrovnik jos prije dolaska Francuza 
j i plijeniti Republicine lagje, ali se nijesu znali po- 
sluziti vanredno povoljnim prilikama u dnevima od 
25. — 27. Maja, provrze Lauristonov mars u bezopasnu 
vojnicku setnju. Lauriston to sam priznavase docnije 
Timoniu. ,,Da je gospodin Snaksarev, pise Stadionu 
I 13. Jula, na prvu poruku Maloga Vijeca i svoga kon- 
I sula, zauzeo tvrgju Lovrjenac sa samo 300 ljudi i sa 
dvije topovnjace u Rijeci sprijecio Francuzima jedini 
prelaz po moru sto imahu, gjeneral Lauriston sam 
I priznaje da bi ga ta operacija bila prinudila na velik 
j obilazak i tim bi dao bio Rusima iz Kotora vremena 
I da priskoce u pomoc Dubrovniku."^ Isto su tako 
I Rusi znali za tursku municiju u dubrovackoj luci. 
I Ali Snaksarev i tome se ucini nevjest, zbog cega 
1 Ibid. 



2l6 



Ruska pasivnost. 



imase, govori Timoni, puno razloga da se kaje. 
Austrijski diplomata nadodaje da se Lauriston ne bi 
bio mogao nikako odrzati u Dubrovniku ,,sans cet 
article de premiere necessite ou si les navires russes, 
qui en avoient conoissance, s'en fussent 
saisis". Timoni j eve rijeci potvrgjuje sam francuski 
gjeneral. ,,Ja Vam priznajem, Monseigneur, — pisase 
Eugenu 8. Juna — da jednako strepim na pomisao 
da sam bio na rubu da izgubim svoju cast. Da nijesam, 
po najcudnovatijemu slucaju, nasao turski brod krcat 
municijom, mi bismo vec odavna bili zatvoreni u 
tvrdinji i primali topovske i puscane metke, nemocni 
da im odgovaramo.''^ I u istom se pismu povraca na 
predmet : ,,Samo nebo, govori, poslalo mi je onaj 
turski brod Ne, nije nebo, nego ruska apatija i ne- 
umjesnost. 

Nacin kako Rusi pustise Lauristona u Du- 
brovnik, nalici na jednu primitivnu zamku. Poznija 
opsada i bombardovanje Dubrovnika dok s jedne 
strane — ma koliko mlitavo i nejedinstveno vogjeni 
bili — utvrgjuju da bi Lauriston 27. Maja bio proceran 
iz Dubrovnika onakom istom lakocom kojom bjese 
usao, dokazuje z druge strane i to, da su junski na- 
padaji bili u stvari vise namjenjeni Dubrovniku nego li 
Francuzima i da su neke tmaste sile rade bile vise 
osvetiti se Republici i predati je pljacki i raspu, nego li 
nanijeti francuskim gjeneralima usudan udarac. 

I tako se sve zavjeri da Dubrovnik, koji bjese 
sretno prebrodio tolike mucne trenutke sred naj- 

* M6m. Eug. II, 322. 
Ibid. 326. 



Prvi dnevi okupacije. 



217 



potresnijih dogagjaja modernoga svijeta, koji bjese 
preturio preko svojijeh starijeh bedema i Revoluciju 
i propast Venecije i pohote Direktorija i prve pobjede 
Bonaparta, da taj mali i sretni politicki organizam 
padne u sake nezasitnoga vojskovogje koji se jednako 
lakomljase i na Vjecni Grad i na njegove najmanje 
moraine kolonije. 

Nad Dubrovnikom se nadvi plac i neopisiva tje- 
skoba. Sam je francuski pisac^ prinugjen da prizna 
konsternaciju Dubrovcana, on koji ce nam poslije 
htjeti prikazati nekakav Dubrovnik blazen da se 
otresao narodne vlade. 

,,Gragjani su, pise FontonCzartoryskome,^ prosto 
u ocajanju, gledajuci svu hrpu nesreca koje ih isceki- 
vaju usljed potpune propasti svijeh brodova, jedinog 
izvora njihova blagostanja . . . Grad bjese slika bola 
i beskonacne zalosti." 

,,Konsternacija naroda prevazilazi svaku granicu, 
porucuje Timoni Stadionu,^ . . . sve su tri klase, 
vlastela, pucani i pomorski kapetani, osim maloga 
broja posjednika zemalja, potpuno upropasdeni." 
Manifest ruskoga zapovjednika „mje mogao da umnozi 
bol Dubrovcana . . . i veliki i mali suzama u ocima 
nalik su, bez precerivanja, na zive Ijesine (grands et 
petits les larmes aux yeux ont, sans exageration, la 
figure de cadavres ambulants).* Tako se isto izraza- 
vaju dubrovacki anonimni pisci. Gjeneral Lauriston, 

1 g. Pisani. 

2 Depesa 15. Juna cit. 
^ Depesa 28. Maja cit. 

* Depesa 30. Maja ibid. 



2l8 



Prvi dnevi okupacije. 



koji ne bijase covjek bez srca, u tajnoj prepisci sa 
princom Eugenom drukcije ne zove dubrovacki narod 
nego li : ,,malheureux" (nesrecan). Posto vidje kobne 
posljedice svoga ulaza, sa otezavajucom okolnosti 
maloga broja, priznade i on da je narod ,,dostojan 
sazaljenja". ,,Vadim iz njega sto mogu, pisase pod- 
kralju 3. Juna, ali njegova je trgovina unistena, nista 
mu vise ne dolazi, sve mu oduzimlju ruske krstarice." 
A 8.: ,,Nesretni su stanovnici bezutjesni. Trgovina 
im je unistena, imanja opustosena, osjecaju duboko, 
ali nam nista ne predbacuju".^ 

Osim nekoliko pozakobincenijeh Dubrovcana,^ koji 
u srcu bjehu zamijenuli ljubav k Dubrovniku sa 
ljubavi k revolucijonarnoj frazi, manjine koja je, kroz 
bracu Stulli, sa demagoskim bjesnilom obojila i fal- 
sifikovala istoriju onoga vremena, ogromna vecina 
dubrovackoga naroda bijase u dnu duse nesretna. 
Savrsen tip narodnoga misljenja nijesu ono pedeset 
pristasa francuske centralisticne birokracije, nego oni 
pomorci, cija cemo dirljiva pisma iznijeti na drugo 
mjesto, koji se ne scahu razdvojiti od zastave Sv. 
Vlaha i u tugjini podrzavahu na sijelima nadanje u 
povratak stare vlade.^ I jos ona zena iz puka, Luce 
Sambrailo, koja javno obruzi neku vlastelu pomirenu 
s Francuzima i kad je kaznise i zabranise joj da ih 
grdi, klanjase im se govoreci : ,,Vi znate sto to hoce 

^ Mem. Eug. II, 309, 320. Toliko je malo psihologije u ovijeh 
gjenerala Revolucije ! Cf. o Spaniji sto govori Sorel, VII, na 
vi§e mjesta. 

2 Od prilike 80 o kojima ce docnije biti govora. 

3 Cf. knj. II gl. I— IV. 



Talleyrandova objaSnjenja Porti. 



2x9 



rijet." Ovim se svjedocanstvima pridruzuje glas sa- 
moga Dubrovackoga Hercega, koji nije u svojim 
memoarima mogao da precuti priznanje, da su 
Francuzi onome ,,sretnome narodu" oduzeli ,,mir 
i blagostanje".! 

III. 

,,Gospodine gjenerale Lauristone , pisase Car 
tri nedjelje nakon onijeh dogagjaja, saznao sam sa 
zadovoljstvom Vas ulazak u Dubrovnik"^, pa pri 
kraju — bas u trenutku zauzeca peterovjekovne 
sticenice Porte — nadodaje : ,,Odrzavajte najbolji 
sporazum sa Turcima i preporucite to Vasim vojni- 
cima. Ja sam u najboljoj slozi sa Sultanom i hocu da 
zivim u dobrim odnosima s njim". I zaista u ime toga 
velikoga prijateljstva trebalo je da da nekakva objas- 
njenja slabome Selimu. Otpravnik poslova Ruffin, u 
ocekivanju poslanika gjenerala Sebastianija, saopsti 
Porti 17. J una okupaciju Dubrovnika. 

Ruffin je imao da naglasi ,,provizorni" znacaj 
te okupacije. Otpravniku poslova u Dubrovniku 
Talleyrand porucivase da je Lauristonov ulazak filo- 
zofski zaglavak prezivjeloga sistema ,,malijeh dr- 
zava", a pred otpravnikom poslova u Carigradu, da 

1 C'est cette heureuse population a laquelle nous sommes 
venus enlever brusquement la paix et la prosperite. Memoires 
du Marechal Marmont, Due de Raguse, III, knj. XI, 72. 

2 „Monsieur le general Lauriston, j'ai appris avec plaisir 
votre entree a Raguse'*. Iz Saint-Clouda, 20. Juna 1806 Corr. 
Nap. XII, 10.387. Talleyrand cestita sutradan Princu Eugenu. 
Gavrilovic, Ispisi br. 61. 



220 



Talleyrandova objasnjenja Porti. 



se ne bi odma ustalasalo javno misljenje na Bosforu, 
pravda vojnu okupaciju trenutnim potrebama carske 
politike. 

,,Potpisani Otpravnik Poslova Njegova Veli- 
canstva Cara Francuza i kralja Italije kod Visoke 
Porte hita da saopsti Njegovoj Ekscelenciji Reis 
Efendiji jedno pismo primljeno iz Dubrovnika 29. 
Maja od Njegove Ekscelencije Aleksandra Lauristona 
gjenerala, zapovjednika francuske vojske u Dubro- 
vackoj Drzavi. 

Njegova ce Ekscelencija vidjeti, da je pomenuti 
gjeneral, po naregjenju Njegova Velicanstva Cara 
Francuza i kralja Italije, zapremio Dubrovnik i nje- 
govu teritoriju, da je izdao proklamaciju na francus- 
kom, talijanskom i ilirskom jeziku ciji jedan prijepis 
u prvom od ta tri jezika ima potpisnik cast da prilozi 
ovome pismu; da je namjera Njegova Velicanstva 
da odnosi Dubrovnika sa Visokom Portom ne stradaju 
nimalo kroz tu okupaciju, izazvanu nacinom postu- 
panja one Republike i sjegurnoscu francuske vojske 
u Dalmaciji, i koja se ima smatrati trenutnom.^ 

Jedno pismo francuskoga otpravnika poslova 
u Dubrovniku od istoga dana saopstava, da je Senat 
zadrzao svoje zakone, svoju formu i svoju admini- 
straciju ; da ce se povratiti u pregjasnju vlast cim 
budu Rusi napustili Boku Kotorsku i Jonska Ostrva, 
a njihova eskadra ostavila dalmatinsku obalu ; da 
ovaj dogagjaj moze da bude stetan dubrovackom po- 
morstvu, ali da su Rusi namjeravali da zauzmu Du- 



,,Ce qui ne doit etre considere que comme momentan6". 



Sebastijanijeva misija u Carigrad. 



221 



brovnik, da ih je trebalo predusresti, jer bi Dubrovacka 
Drzava bila propala bez pomoci (!) pod ruskim vla- 
danjem." 

Ruffinov interim primicase se kraju. Gjeneral 
Sebastiani, koji je za Bonapartovoga konsulata bio 
ispunio odlicnim uspjehom jednu misiju u Cari- 
gradu i uspostavio vjekovne veze sa Portom, imao 
je sada kao ambasador da zastupa Carevu politiku 
na Istoku. Njegove instrukcije su zamasan dokumenat 
u kom je nacrtana sva istocna Careva politika.^ Ali, 
razumije se, samo onakoju je onmogao povjeriti pismu, 
dok je naprotiv Talleyrand, depozitar Carevijeh tajna, 
znao sto one u istini znace. ,,Cijelj moje politike je 
trojni savez izmegju mene, Porte i Persije, taj savez in- 
direktno ide protiv Rusije^ . . . Moj ce poklisar posto- 
jano podrzavati nepovjerenje protiv Rusije . . . On 
ima nastojati da Bosfor ostane Rusima zatvoren . . . 
J a ne cu diobu Osmanskoga Carstva, pa ni onda kad 
I bi mi nugjali tri cetvrtine one drzave . . ."^ Ali u 
I stvari ovo veliko prijateljstvo imase da bude pred- 
hodnica diobe Turske po njegovu receptu, u nje- 
govu duhu. Napoleonu je puno stalo do toga, da 

I ^ Driault, Op. cit. 591. Ulomci tog znamenitog spisa 

{ koji se odnose na Balkanske poslove i na Dubrovnik ispisao je 
Gavrilovic, br. 55. Ali datum je pogrjesan. Talleyrandova redakcija 
i je od 21. Juna. Cf. Driault, 60. 

^ U Januaru, pruski poslanik javljase iz Pariza svojoj vladi 
I da Napoleon snuje nekakav tajni dogovor sa Portom, Dubrov- 
I nikom i Persijom i da sprema pohod u Tursku. Fournier, II, 
I 165 — 166. U Maju, Caru se podesnije ucini da od ta tri ugovor- 
I nika najmanjega sekvestruje ! 

3 Cf. Sorel, VII, 54. 



222 



Sebastianijeva misija u Carigrad. 



Sebastiani objasni Selimu III znacaj okupacije Du- 
brovnika i trenutnost one mjere. Ali u isto vrijeme 
naregjuje svome poklisaru, da se prvenstveno zadrzi 
na dokazivanju potpune beznacajnosti suzerenskijeh 
odnosa Porte prema Dubrovniku. Ovo je mjesto u 
Carevom spisu najzanimljivije. On osjeca potrebu da 
rivendicira Dubrovniku potpunu nezavisnost i samo- 
opredjeljenje kako bi jace opravdao svoju nasilnu 
mjeru. Okupacija Dubrovnika kaodrzave Porti 
V a s a 1 n e mogla bi izazvati protestacije, sta 
vise, diplomatsku intervenciju Turske. Okupacija tog 
istog Dubrovnika megjunarodno nezavi- 
s n o g a ne tice se vise Porte nista. To je posao izmegju 
Cara i Republike. I tako ce sloboda Dubrovnika biti 
oruzje protiv njega, olaksace i uskorice robovanje ! 

,,Proslost dokazuje, pise Talleyrand Sebastianiju, 
da je dubrovacki danak bio p 1 a t a za izvijesne 
usluge i da je obavezan bio samo u koliko su te usluge 
bile potrebne. Od istoga je vremena protekcija Gusar- 
skijeh Drzava i odnosna novcana pomoc koja im se 
davase. Ako je Porta u firmanima Dubrovcane nazi- 
vala r a j o m, to je prosto s razloga, sto su svi oni 
kojima se davaju firmani uobrazeno smatrani kao 
podanici, ma da se iz toga nije izvijalo ni ma kakvo 
podloznistvo.^ 

Vi se mozete, Gospodine, pozvati na ova raz- 
matranja i dodati jos i ovo, da Dubrovnik ne bi bio 
uvrijedio Njegovo Velicanstvo bez saznanja svoga su- 

^ I tako je Talleyrand jos god. i8o6 sasvim ispravno od- 
govorio zlomishnoj Ljubi(5evoj tezi! Cf. nase djelo : „/^y6poBHHK h 
OcMaHCKo HapcTBo'-, I, gl. II. 



Drzanje Rusije. 



223 



zerena da je zaista bio zavisan od Porte. I vi cete se 
narocito zadrzati na provizornom harakteru 
okupacije Dubrovnika, potrebne za sjegurnost fran- 
cuskijeh i t u r s k i j e h zemalja sve dok Rusi ostanu 
tamo u susjedstvu." 

U ovoj zaglavnoj primjetbi sadrzana je sva Na- 
poleonova misao. Ako je s jedne strane toliko udarao 
na nezavisan harakter Republike, on je tako govorio 
ne samo da opravda okupaciju pred Portom nego da 
i udalji od sebe svaku sumnju o jednoj manje pri- 
jateljskoj namjeri prema Sultanu. Ako je pak z druge 
strane htio da jos bolje sakrije svoje planove i jace 
priveze za svoj brod Tursku, trebalo je da se Porta 
uvjeri da je okupacija Dubrovnika k o r i s n a obrani 
Carstva. Tim je trasirano i drzanje Rusije. Ne samo 
njezini vojni i gragjanski zapovjednici u Boki, nego 
sam petrogradski kabinet postavlja sebi diametralno 
protivan zadatak. Rusi j a ima da ubijedi Sultana, da 
je okupacija Dubrovnika izazivanje Porte, mjera njoj 
neprijateljska koja je ugrozavase u zivotnim intere- 
i sima. Znamenita je potpuna saglasnost izmegju ruske 
i i dubrovacke diplomacije u toj akciji u Carigradu, 
peremptorni dokaz da je Republika bez prekida mi- 
slila na rivendikaciju svoje nezavisnosti. 
I Radnja Rusije izvija se iz depesa poslanika 

I Italinskoga knezu Czartoryskome.^ Knez Dimitrije 
Morusi, Portin dragoman, Grk odan Rusiji, saopsti 
j Italinskome sadrzinu povjerljivog razgovora izmegju 



^ Correspon dance du Prince Czartoryski avec Mr. Italinsky 
Arch. Min. Aff. Etrangeres. Constantinople, 1806. 



224 



Drzanje Rusije. 



Reis Efendije i Ruffina.^ Francuski otpravnik poslova 
promuci se da dokaze turskom drzavnom sekretaru 
Wassif Efendiji da je okupacija Dubrovnika mjera 
koju je Francuska uzela u korist Porte, a na statu 
Carskoga Ruskoga Dvora. Gomilajuci argumente na 
argumente, Ruff in nastojavase da Turcina uvjeri 
kako postoji ogromna razlika izmegju v o j n e o k u- 
pacije (occupation militaire) i uzimanja u 
p o s j e d (prise de possession), na sto je Wassif Efen- 
dija sa zadovoljstvom prihvatio ovu pravnu distink- 
ciju i odobrio razloge koji su rukovodili Francuze da 
osvoje Dubrovnik. Konferenciji prisustvovase i se- 
kretar Ahmeci Efendija. Zgagjen Rsis Efendijinom 
snishodljivoscu Ahmeci ne scase da njegove deklaracije 
zabiljezi u zaplsnik, ali ga ministar primora da ih 
,,najtacnije" zabiljezi. Ruffin, osokoljen Reis Efen- 
dijom, pogje dalje. Dotaknu se eventualne okupacije 
Crne Gore. Reis Efendi mu odvrati da ta okupacija 
nije potrebna, da ce Porta umjeti sama svojim silama 
sprijeciti ruske planove protiv one zemlje. Ruffin ce 
na to ministru, da mu on o tome nije govorio da iz- 
radi pristanak Portin, nego samo da mu saopsti 
dace se ta mjera preduzeti. Evo kako 
bjese nisko pala Selimova vlada i kako se Francuzi 
osjecahu gospodari ! 

Da pravo recemo, Italinsky se ne predavase ilu- 
zijama. ,,Ja sam, pise Czartoryskome istoga dana, 
od nekoliko mjeseca i suvise upoznao raspolozenje 
Porte, a da bih se jos mogao nadati da ce moji savjeti 
moci da je odvrate od preceranoga straha od Francuza 

^ Italinsky Czartoryskome 14 jula, br. 207 ibid. 



Drzanje Rusije. 



225 



ili od njoj omiljene ideje, da ce u njima lako nad 
jednu potporu ili 6ak sredstvo da potisne na§ upliv. 
Uz prkos ovoj neprijatnoj situaciji koja se, kako 
vidim i kako mi je duznost da Vam izjavim, danomice 
pogorSava, ja ho6u i moram istrajati do svrsetka i 
upotrebiti sva sredstva da otvorim odi otomanskijem 
ministrima, da ih podsjetim na prave njihove interese 
u sadaSnjoj krizi." 

Rukovogjen ovakim pobudama, Italinsky se po- 
vrati Cehaji Begu da mu obrati paznju na okupaciju 
Dubrovnika i na vrlo te§ke posljedice koje bi snaSle 
Portu ne samo u sluCaju pristanka, nego i kad bi 
se pokazala prosto ravnoduSna prema onome dogagjaju, 
ma kakvi bili varavi razlozi sa kojima Francuzi bez 
sumnje trazahu da je opravdaju. U razgovoru sa Por- 
tinim ministrom, Italinsky ga zapita da li on moze 
ozbiljno da vjeruje Francuzima kad govore da su 
zauzeli jednu njezinu vasalnu Republiku pod iz- 
govorom da su je htjeli Rusi da zauzmu ! Ne vidi li 
da sa ovakim i sliCnim izgovorima, a naroCito sa 
smijesnom i vrlo opasnom distinkcijom izmegju jedne 
vojne okupacije i uzeda u posjed (kako on, Italinsky, 
,,sumnja§e" da je Ruff in imao naredbu da utvrdi) 
Francuzi namjeravaju da redom zauzmu sve oto- 
manske posjede koji im pod ruku dogju, a narodito 
Hercegovinu i Crnu Goru? Usljed Czartoryskove po- 
novne depese, Italinsky se povrati na napadaj. Ali 
Cehaja Beg, uvjeravajudi ga da Porta nije nimalo 
indiferentna prema jednoj okupaciji koja zaista iz- 
gledase da ce brzo da se prometne u zaposjednu6e 
i uvjeravajuci Italinskoga da je on Ruffinu izjavio 

L. Vojnovi6, Pad Dubrovnika. 



226 



Drzanje Rusije. 



Portino nezadovoljstvo zbog okupacije jedne vasalne 
drzave, ne bez ironije podsjecavase Italinskoga, da 
Francuzi pravdaju okupaciju Dubrovnika sa ruskom 
okupacijom Kotora. Cehaja Beg pokazivase se ruskome 
poslaniku kao zbunjen maglovitim Ruffinovim od- 
govorima. Na svako Cehajino pitanje da li ce Fran- 
cuska evakuirati Dubrovnik nakon evakuacije Kotora, 
Francuz odgovarase : ja mislim, ja se nadam i da 
nema ni naredaba, ni instrukcija. Najzad se Cehaja 
gordo ispravljase izjavljujuci Italinskome, da je Porta 
tvrdo rijesena ne trpjeti ni najmanju uzurpaciju 
svoje teritorije ako bi se Francuzi na to 
odvazili ! 

Nakon toga izlisno je bilo produziti razgovor sa 
Portom. Ali petrogradski kabinet drzase da mu je i 
duznost rasprsiti i najmanju sumnju o svojim lojalnim \ 
i nesebicnim namjerama u pogledu integriteta Dubro- • 
vacke Republike. Ne kao da se Aleksandar ne lakom- \i 
Ijase na turske provincije i na sam Carigrad. Dioba j; 
Turske stajace na prvenstvenom mjestu njegova j 
programa, toga 6e radi inaugurisati alijansu sa Napo- | 
leonom u Tilsitu. Ali nemajuci trajnijeh interesa na j , 
Jadranskome Moru, dobro mu bjese doslo dubrovacko 1 
pitanje da dokaze Porti da ce u Petrogradu nad j 
potpore protiv nasrtljive i nezasitne politike Cara ' 
Francuza. Za Aleksandra dioba Turske bijase pre- 
uranjena stvar i on mogase, sa dovoljnom dozom 
iskrenosti, ustati na obranu integriteta Otomanske Im- 
perije. Toga radi, Czartoryskov nasljednik gjeneral 
Budberg uputice Italinskoga da u ime Cara Aleksandra 
najsvecanije izjavi otomanskoj vladi, da ce ,,sva na- 



Drzanje Austrije. 



227 



stojanja Njegova Carskog Velicanstva na jadranskim 
stranama teziti na to da udalji od osmanskijeh zemalja 
opasnosti koje im prijete usljed susjedstva Francuza. 
Da ce trupe Njegova Carskog Velicanstva ostati 
samo trenutno u Dubrovniku ako ih bojna srec^a po- 
sluzi da ga zauzmu, da ce ruske trupe izaci iz Du- 
brovnika, povrativsi sve u pregjasnje stanje, tek 
dusmanin da dovoljno garancija da ne 6e vise ugro- 
zavati sjegurnost i integritet one vasalne 
Portine Republike."^ 

S istoga gledista promatrase dubrovacku okupaciju 
Austrija, ali sa koliko manje junastva! Onaje, nakon 
Austerlitza, kao u porogjajnijem mukama. PlaSe, 
drSce. Stadion gubi glavu. Moli i kumi Vincenta da 
sa najvecom obazrivosti govori sa strasnim Impera- 
torom. Ako Napoleon nije odma odgovorio Franu na 
pismo, umaljuje se, pise Vincentu da ne izgubi 
hladnokrvnost, da ne trazi reciprocitet, ali da 6e 
Francuska razumjeti lojalnost Austrijinog postupanja. 
,,Nasa je trenutna situacija tako kriticna (,, Notre 
situation momentanee est si critique") pise ministar 
Vincentu,^ da nam ne moze biti zao da se izmire 
zaracene sile". Ali ta nesretna okupacija Dubrovnika — 
o kojoj ce, megjutijem, Vincent bolje uciniti Caru 
da ne govori — sve je isprikovratila, sve je dovela 
opet u pitanje. Cemu je Lauriston pohitao da za- 

^ Budberg Italinskome, 22. Jula br. 63 R. D. A. Budberg, 
pisu^i gornje retke, nije znao da je Sitavijeh 16 dana prije Molitor 
oslobodio Lauristona i natjerao Ruse u bijeg ! On poznavase samo 
prve uspjehe ruskog oruzja. 

* 21. Juna B. D. A. 

* 



228 



Drzanje Austrije. 



uzme Dubrovnik? Da usplahiri ugrijane glave (pour 
enflammer les tetes exalt^es) ruskijeh agenata i Grka 
u onijem krajevima?^ Ako se predaja Boke opet za- 
docnila, jedini je tome uzrok ulaz gjenerala Lauri- 
stona u Dubrovnik, njegova proklamacija, postupanje 
Francuskoga Dvora. ,,Mi bismo imali pravo da se po- 
sluzimo ovim dogagjajem koji nam namede na pravdi 
Bozjoj (trds-gratuitement) nove i teske zrtve. Ali cete 
Vi, gospodine Barune, najbolje rasuditi smijete li to 
redi u sadanjem casu i u ovom naSem polozaju."'^ 
Austriji u torn trenutku nije bio ni na kraj pa- 
meti integritet Otomanske Carevine. Ona je okupaciju 
Dubrovnika smatrala iskljuCno sa gledi§ta svoje sop- 
stvene bezbjednosti. I ne mozemo je za to kriviti. 
Na prvi glas o zauzedu Dubrovnika Rusi se u Boki 
bjehu uskomeSali. Sprovodedi Fontonovu depeSu, San- 
kovsky, vrlo zbijeno i znajudi da ce ugoditi tajnim 
osnovama svoga kabineta, porudi Senjavinu u Trst : 
,,Situacija je izmijenjena. Treba se biti sa Francuzima 
i procerati ih. Vase je prisustvo ovdje neodlozno po- 
trebito".^ Razumovsky 7. Juna uputi Sankovskome 
tajnu depeSu da odlozi predaju Boke.* U isto vrijeme 
ruski poslanik izjavi beckome kabinetu zacugjenje svoje 
vlade da se Cesar rijesio na zatvaranje austrijskijeh 
luka ruskoj i engleskoj zastavi i na zauzece Kotora 



^ 13. Juna ibid. 
» 14. Jula ibid. 

* Iz Hercegnovoga, 27. Maja, prilog Senjavinovoj depeii 
Razumovskome ad br. 284 pis. R. D. A. 

^ Je n'ai pas besoin de Vous recommander un secret im- 
penetrable sur ce que je Vous ecris aujourd'hui." 



Drzanje Austrije. 



279 



silom. ,,Na§ uzviseni Gospodar, pise Budberg za- 
mjenik Czartoryskoga, 4. Juna, s j e c a s e, da je 
Njemacki Cesar odma po pozunskome miru z a 1 i o 
sto nije imao vremena da saopsti ru- 
skim gjeneralima u Sredozemnome 
Moru naregjenja ugovora odnosno 
Boke Kotorske u cijelji da bi pretekli 
Francuze, ma i u vidu izgonjenja 
a u s t r i j s k i j e h t r u p a.^ Sjecajuci se ove okol- 
nosti, Njegovo je Carsko Velicanstvo jos jace razalos- 
ceno, gledajuci kako se Becki Dvor rjesava na korak 
koji jasno utvrgjuje, da on ne pozna drugog nacina 
kako da se obrani od Bonapartovoga despotizma nego 
li postupajuci neprijateljski s nama." Udarac bijase 
osjetljiv. Rusija otkrivase jednu tajnu koja bacase 
dudnu svjetlost na Becki Dvor i koja, da se u Parizu 
mogla saznati, bjese kadra da raspali Napoleona do 
novoga rata. Austrija bjese uhidena in flagranti u 
potpunoj neiskrenosti. Rusija je vezivase za svoj brod. 
Stadion precuta dusku.^ 

^ . . . En se rappelant (sc. l' Empereur de Russie) les regrets 
de 1' Empereur d'Allemagne immediatement apres la conclusion 
du traite de Pressbourg de n'avoir pas eu le temps de donner avis 
aux generaux russes dans la Me dite ranee de la stipulation re- 
lative aux Bouches de Cattaro, afin qu'ils aient pu y pr^venir 
les Frangais, quand c'eut €te meme avec I'apparence d'en chasser 
les troupes autrichiennes . . . Budberg Razumovskome, 4 Juna 
br. 46. R. D. A. 

^ Budbergova depe§a utvrgjuje nas u misljenju da u ko- 
torskoj aferi becki kabinet nije tako cist kako ga prikazivahu 
Ghisilieri i Stadion i kako se moderni austrijski istorici trude da 
ga predstave. 



230 



Times.* 



Vidjeli smo kako su Rusija i Austrija posmatrale 
dubrovacku vojnu okupaciju i u kojem se vidu Fran- 
cuska trudila da je predoci Porti. A Engleska? U ne- 
dostajanju sluzbenijeh prepisaka ministara Velike Bri- 
tanije, mi imamo jasno izreceno misljenje i vlade i 
naroda engleskoga u Timesovom clanku od 24. J una 
1806. ,,Gjeneral Lauriston, pisase taj magnum or- 
ganum londonske City, zauzeo je 27. Maja grad Du- 
brovnik i Dubrovacku Republiku. Proklamacija koju 
je tom prilikom izdao, izvanredan je dokumenat. Je- 
dini razlog koji se u njemu navodi za unistenje ne- 
zavisnosti one male Drzave jeste tamna insinuacija 
da su neprijatelji Francuza imali tamo suvise uticaja. 
Proklamacija ne pominjeu kojem li se pogledu taj uticaj 
ukazao stetonosnim za Francusku, pa i ako izgleda da 
je Buonapartovo^ dostojanstvo trazilo da se tome 
stavi kraj. Gospodin Lauriston bio bi mnogo bolje 
ucinio, da je prezreo svako objasnjenje, da je ostavio 
stvar na njenoj bezosnovnoj podlozi drzavne nuzde 
i prava jacega. Proklamacija otkriva, megjutijem, vrlo 
vazan fakt. Predaja Kotora izgleda ne ce zadovoljiti 
Cara Francuza. On iscekuje evakuaciju Krfa, i svijeh 
SedamOstrva, kao sto i odstup Ruske eskadre iz Ja- 
dranskoga Mora. Dok se sve to ne izvrsi, on ce ostati 



^ Englezi nijesu drukcije zvali Napoleona nego Buona- 
parte" t. j. oblikom kojim se od starine pisala njegova ku6a, 
a ne Bonaparte" kako se on za rana bio poceo da pise. Onaj 
veliki narod uzivase u ovoj sitnici. I ministri ga zvahu tako. Po- 
znato je da Engleska nije nikada priznala Napoleona za Cara. 
Fox ga naziva§e ,,sefom francuskoga naroda". Na ,,Bellerofonu" 
koji ga odvede na Sv. Elenu, davahu mu titulu gjeneralsku ! ! 



Lauristonova nespremnost. 



231 



u Dubrovniku. Ali ima li koga da vjeruje, da bi on 
uspostavio onu Republiku u svoju pregjasnju ne- 
zavisnost da nema ruskoga flaga ili stacije u Albaniji 
ili na Jadranu?"^ 

Dok se tako diplomacija i javno misljenje tru- 
gjahu da utvrde najnovije odgovornosti za produzenje 
Austerlickoga ,,mrtvoga mora", puce glas da je Lau- 
riston zatvoren u Dubrovniku, da su Rusi i Crnogorci 
otvorili neprijateljstva na grad nad kojim se sa Srgja 
vigjase leprsanje francuske trobojnice. Rijec sada 
imahu prah i olovo. 

IV. 2 

Lauriston skupo pladase svoj drski raid. Stupajuci 
preko mosta od Pila sa malom vojskom koja, sa 
sefom Zajedno, misljase da Napoleonovo ime moze 

^ Originalni ,,Times"-ov ^lanak u Dodatku br. X. 

2 Izvori kojima smo se posluzili u pricanju nastajnijeh 
dogagjaja jesu u glavnome ovi : i. Appendinijev dnev- 
nik dogagjaja god. 1806 — 07 publikovan od gg. Ko- 
lendida i Nagya (Dubrovnik, Gracit5, 1906) dokumenat prvoga 
reda koji zbog svoje iskrenosti, tacnosti informacija, bespristra- 
snosti i mnozine opservacija, obasjava sasvijem novom svjetlosti 
istoriju opsade, bombardovanja i poznijih dogagjaja u Dubrovniku 
i van njega i baca definitivno u zaborav i onako pristrasni i 
suhoparni Stullijev zurnal i sve ostale do Appendinijevoga 
dnevnika nagjene dubrovacke memoare ; 2. Rukopisne bi- 
Ijeske Dziva Natali o kojima govorasmo u glavi 
prvoj ; 3. Izvjestaji vice-admirala Dimitrija 
Senjavina Caru Aleksandru I, ispisani iz arhiva 
c. ruskoga ministarstva inostranijeh djela, dokumenti isto tako 
presudna znaCaja i koji zgodno kontroliSu Appendinijev zurnal, 



232 



Lauristonova nespremnost. 



nadoknaditi nedostajanje i broja i municije i hrane, 
francuski vojvoda nije slutio da ce se nakon malo 
dana onaj isti most opet podici, vrata od grada za- 
tvoriti i da ce on odsjecen, izolovan, porazen, naci u 
Dubrovniku grob svojoj vojnoj reputaciji. Lako je 
bilo omanuti i nadjaSati stare Gospare u napraha- 
nijem parukama. Teze bje§e braniti se sa dvanaest 
stotina vojnika od neprijatelja salecelijeh sa sjevera 
i sa juga. Na toj skrajnoj jadranskoj obali Francuze 
sacekase srpski gorstaci udruzeni sa ruskim lovcima 
i mrnarima. Otvori se usudna borbakojoj podlegoSe sjaj 
i bogatstvo Dubrovnika, a od koje se francuski gjene- 
rali rijesi§e blagodareci samo skrajnoj neumje§nosti 
njihovijeh nadmocnijeh protivnika. Onim poznatim 
pismom Princu Eugenu Napoleon bjese dao samo 
ideju i direktivu. Ali on pocimase nositi breme 
svoje giganticne tvorevine Grand Empira, 

potvTgjuju ga, a gdje gdje ga isprarljaju ; 4. Depese gjene- 
ralnoga konsula T i m o n i j a m i n i s t r u grafu 
Stadionu (B. D. A.);5. Dokumenti iz francu- 
skoga m i n i s t a r s t V a inostranijeh djela i 
najzad 6. Memoires et Correspondance du 
Prince Eugene de Beauharnais, Vice-Roi 
d' I t a 1 i e. Na Pisanijevo djelo osvrnuli smo se samo u koliko 
navodi one originalne depeSe gjenerala Lauristona i Mo- 
lit o r a kojijeh nema u prepisci Princa Eugena, koje, megju- 
tijem, gosp. Pisani ni iz daleka nije savijesno iscrpao. Fran- 
cuski pomenuti pisac mnogo fali Timonijeve depeSe, ali gotovo 
vazda izbjegava da ih iznese u pricanju dogagjaja. On ih je samo 
letimice prelistao, pa ih je i konsekventno precutao, kako ce se 
vidjeti, kad je god Timoni, o kome i sam govori da je ,,un homme 
calme et loyal", zigosao Lauristonove pogrjeske ili zakobinsku 
tiraniju. 



Lauristonova nespremnost. 



233 



nemocan, na posljetku, da kontrolile naredbe koje 
SiljaSe na 6etiri kraja Evrope. ,,Beskonacnost Carevine 
udruzena sa manijom za sitnice, pile njegov naj- 
noviji istoricar,^ prinugjavase Napoleona da se ra- 
zaspe. Njegov duh izgledaSe hitriji no ikada ; ali nije 
imao viSe vremena da kontroli§e, jedva jedvice imase 
vremena da slu§a : tacnost u sitnicama bjese u njega 
zamijenila kontrolu ; od sad unaprijeda varade ga 
svijet sa preciznos6u." Lauristonova dubrovacka eks- 
pedicija ide u kategoriju ovijeh carevijeh razasutijeh 
naredaba koje se, dalecinom i osobitim prilikama, 
otimahu Carevoj kontroli. Za to ce do Marmontovog 
dolaska sve i6i traljavo, bez reda ni plana, kao sto 
6e i poslije dolaska budu<5ega Dubrovackoga Hercega 
ostati vazda nekoliko zagonetaka i nesto tmine u 
djelovanju Napoleonove centralisticne moci na na- 
semu primorju.^ Francuzi, odma po dolasku u Du- 

Ne pisu6i nego o dogagjajima te se neposredno odnose na 
pad Dubrovnika, mi smo o bokeskijem dogagjajima ispridali 
samo koliko bjese potrebno za razumijevanje dubrovacke kata- 
strofe. Upucujemo ditaoce na odnosne glave u Pisanijevom djelu 
koje je dobro, gdje se god ne potice o Dubrovnik ! U ostalome, 
jednako lezi neobragjen ogroman materijal u ministarstvu ino- 
stranijeh djela u Petrogradu, narocito prepiska ruskoga guver- 
nera Boke Kotorske Stefana Sankovskoga (1314 listova) i pre- 
piska Vladike sa Sankovskim i sa konsulom Mazurevskim. Pre- 
piska grafa Gjorgja Vojnovi<5a, ruskoga majora, sa Sankovskim 
nalazi se kod pisca. 

1 A. Sorel, Op. cit. VII, 191. 

2 Lauriston se docnije, kad ga zatvorise Rusi i Crnogorci 
u grad, zaljale Princu Eugenu na Molitora da ga je ovaj naveo 
da krene na Dubrovnik bez dovoljne brojne sile. Princu Eugenu, 
6. Juna. Odnosno municija koje bjese sekvestrovao kod Turaka, 



234 



Ruska blokada. 



brovnik, zauzese sve pozicije od Cavtata do Gruza 
i Lapada nesrazmjerno slabim odredima. U torn istom 
trenutku, rusko-crnogorske sile sa suha i s mora, 
koje precutno i zlomisleno bjehu dopustile Lauristonu 
da bez boja zauzme Dubrovnik, pojave se kao iz 
zasjede, sve naokolo. Na celu im stajase Vladika 
Petar I Petrovic Njegos, koji u odsustvu vice-admirala 
Senjavina od prvog dana uze da rukovodi krstasku 
vojnu protiv zakobina. Nakon tri mjeseca, prijetnje 
Sankovskoga doslovce se ispunjaVahu. Sva diploma- 
cija Republike ne bi kadra da odvrati od svoje teri- 
torije najezdu kojoj mozemo nad nesto slicna samo 
u upadima njemackijeh placenickijeh ceta u pitomu 
Italiju. 

Da su Ruse pri napadu na Lauristona i na grad, 
zauzet francuskom vojskom, rukovodile u svojijem 
i suvise zbunjenijem operacijama zelja da se produzi i 
rat i kotorska okupacija, to se lako moze razumjeti I 
i opravdati. U ostalome, naredba zapovjednika mrske | 
ruske eskadre od 15. Marta bjese sasvijem jasna. U j 
cl. I on izjavljivase u ime svoje vlade da ce sve luke I 
na desnoj i na lijevoj obali Jadranskoga Mora te pri- j 
padaju Francuzima ili neutralnim drzavama, 
a u koje bi se po nesreci Francuzi uvukli, 
biti podlozene najstrozoj i najjacoj blokadi, dakle | 
bide drzane kao neprijateljske. Rusija u svom po- j 
stupanju imase logiku na svojoj strani. Ali zasto je 

Lauriston pi§e Eugenu 8. Juna : ,,Pomisao da nijesam pri dolasku 
imao praha jednako me mu6i (me chiffonne toujours) ; ja sam 
gjeneralu Molitoru predskazao svoj sadasnji polozaj". Mem. Eug. 
II, 314, 326. 



Crnogorski pokret. 



235 



ona prizvala u pomoc Crnogorce i sto je ove nagnalo 
da se pridruze vojni koja ih se ni po cemu nije ticala? 
Njihov napad na Dubrovnik ima da se svede nesto 
na religijozni momenat, ali mnogo na neodoljivu i uro- 
gjenu potrebu pljacke, na nagon patrijarhalnoga, gor- 
skoga naroda da prigje malo blize moru, gospodstvu 
i bogatstvu. Svi savremeni dokumenti saglasno kon- 
statuju ova dva momenta. Vanredno je, u tom po- 
gledu, znacajna jedna Appendinijeva biljeska. ,,Ovaj 
rat, pise taj pronicavi prijatelj Dubrovnika, bi od 
Grka objavljen kao vjerski rat. Za to se slegose Mor- 
laci iz Hercegovine i Bosne, a govori se 6ak iz Zagreba 
i svak sobom ponese na konju svoju hranu, jer je 
imao u ratu svak da misli na sama sebe"^. Na dru- 
gome mjestu,^ pominje zanimljiva nastojavanja da 
se predobiju Crnogorci i nevoljne incidente o pravo- 
slavnoj kapeli u Dubrovniku koji se, naduveni ad usum 
lakovjernijeh onijeh naroda, pronosahu kao izazi- 
vanje Republike protiv Rusije i pravoslavlja. ,,Nadi- 

! manje i prkos sa kojima Grk pritrca na opsadu Du- 
brovnika, zbog religijoznijeh vise nego li zbog osta- 
lijehra zloga, upravo su nevjerovatni". Ostali su raz- 

I lozi ipak bili jaci. Od davnijeh vremena bjese duboko 
zasagjeno u srcu okolnijeh plemena neraspolozenje 

1 prema jednoj vladi koja pisase njima srpski, a mis- 
Ijase dubrovacki, to jest latinski, koja bez oruzja 

i bjese podigla na obroncima njihovijeh gora neprohodnu 

I barijeruizmegjusebei tursko-vizantinskoga slovinstva, 

1 



1 Op. cit. 8. 

2 ibid. 34—35. 



236 



Crnogorski pokret. 



koja ga zaista scase i opjevati i tjeSiti, ali ga ujedno 
brizljivo udaljavase od svojijeh granica. Toj se za- 
visti pridruzi strast pljackanja, ogromna neka j a c- 
q u e r i e prosjackijeh plemena, strasna Vladicina 
zudnja da zauzme poetski, vladicanstveni, bogati Grad 
prema kome imase onu smjesu obozavanja i osvajac- 
koga bjesnila sto ga imahu germanske poglavice ili 
spanski pjesaci Karla Petoga prema Rimu. Pa sa 
svijeh strana druge prasine naroda oblijetahu oko 
bogate trpeze kojom Car Pravoslavni nugjase svoje 
vjernike ! I tako se ponovi od prilike ona ista situ- 
acija kojoj Dubrovnik gotovo podleze god. 1667. Kako 
onog udesnog Aprila, po Velikoj Tresnji, Mlecici, 
Turci, Hercegovci, turske i hriscanske haramijeiz bliza 
i iz daleka navrvjese na rascareni Grad, tako sada, 
Juna 1806, Rusi, Francuzi, Crnogorci, Bokelji, turske 
i hriscanske haramije okupise se oko Grada da raz- 
nesu ono sto pokoljenja po tresnji bjehu pomorskom 
radnjom nagomilale i ponovile u sjaju raskosnoga 
Setedenta. 

A zalibog se ne moze ni o tome posumnjati, da 
su se mnogi podanici Republike pridruzili bijesnim 
pljackama o kojima cemo da progovorimo. O tome 
imamo nesumnjivijeh svjedocanstava od savremenika 
onijeh dogagjaja. Ona su sva potvrgjena i sintetizovana 
od Appendinija u teskoj optuzbi koju mirno i lojalno 
iznosi u svom dnevniku. Mi cemo se na tu zalosnu 
pojavu povratiti. Ona tragicki zaokruzuje sudbinu Du- 
brovnika i mrkim plamenom obasjava svu pitomu 
obalu od manastira Sv. Jakova do Krstovoga mana- 
stira u Gruzu. 



Broj rusko-crnog. opsadre i francusk^i vojske. 237 



Nikada se ne 6e ta6no saznati broj opsadne, re- 
gularne i neregularne, vojske. Ni same Lauristonove 
trupe nijesu tacno zabiljezene. O tome faktu imamo 
nesumnjive tvrgje u nesaglasnim podacima samijeh 
francuskijeh gjenerala. Marmont, u Memoarima, go- 
vori, oCevidno da Lauristonu odreCe svaku vojnu 
sposobnost, da je defenzivna vojska brojila 4 — 5000 
Ijudi. U vojnom arhivu u Parizu ima jedno Molitorovo 
pismo od 23. Maja,^ iz kojega se saznaje da Lauriston 
raspolagaSe sa jedanaest stotina ljudi, docnije sa se- 
damnaest stotina. Sam Lauriston u raportu od 14. Jula 
govori da je imao devetnaest stotina ljudi. Lauristonu 
bismo imali vjerovati, jer je teSko zamisliti da glavno 
komanduju6i gjeneral nije znao tacan broj trupa pod 
svojom komandom. Imamo, dakle, driati, da je Lau- 
riston dobio izmegju 27. i 29. Maja postepena pojacanja 
i da je tako inicijalni broj od 800 — 1200 narastao na 
1900, maximum sile kojom je raspolagao i koja, ra- 
zumije se, nije nikad mogla da bude koncentrisana 
protiv neprijatelja na ogromnoj defenzivnoj liniji do 
onoga dana kad se, usljed poraza na Brgatu, Lauriston 
povukao u grad.* 

* Pisani, Op. cit. 173. 

^ 3 Juna Lauriston pisfe Eugenu da je doSao u Dubrovnik 
sa 1800 ljudi, ali da u gradu nema viSe od 1400, jer je jedan die 
male vojske imao da ostavi u Stonu. Mim. Eug. II, 306 : Po pre- 
gledu francuske vojne sile u Dubrovniku i Albaniji publikovanome 
od baruna Du Cassea u Meim. Eug. ib. 280 — 283 Lauristonova 
divizija u te dvije oblasti izno§a§e u prvoj polovici Juna 5700 
ljudi. Krajem Juna, po naroditim Napoleonovim naredbama, 
druga divizija (Raguse) kojom zapovjedaSe Lauriston, sa bri- 
gadnim gjeneralima Borbonom, Delgorgueom (po- 



238 Broj rusko-crnog. opsadne i francuske vojske. 



Protiv ova dva bataljona na ratnoj nozi — jer 
toliko iznosahu 1900 Ijudi — Lauriston imase Ruse, 
Crnogorce i Bokelje. 

Prvijeh, po priznanju samoga admirala Senjavina, 
bjese u vatri na visovima oko Dubrovnika 2300.^ 
Toliko se bjese iskrcalo na suho da potkrijepe crno- 
gorsko-bokeski napad. Na eskadri koja bjese pod za- 
povjednistvom vice-admirala Senjavina, kao glavno 
komandujucega, pa kontradmirala Sorokina i komo- 
dora Bellia, kao zapovjednika divizija, ostade znatno 
veci dio ruske vojske zbog neobjasnjive Senjavinove 
odluke da Dubrovnik zauzme blokadom, a ne na- 
padom. 2 

ginuo na Brgatu 17. Juna) i Delzonsom, brojase 6000 ljudi 
i to : 9 bataljona 2 talijanskog pjeSadijskog, 5 i 23 pjesadijskog 
puka, Chasseurs d' Orient, 24 pjesadijski lovacki puk. Chasseurs 
brescia .s (grada i oblasti Brescie), talijanski pioniri, 2 cete tali- 
janske, a 2 cete francuske artiljerije. Od ove sile najmanji je dio 
bio u Dubrovniku i u njegovoj - kolici. 

^ Senjavin Aleksandru I, iz Boke Kotorske, na admiralskom 
brodu ,,Salafail"-u, 20. Jula (po st.) R. D. A. Napoleon je, sa do- 
voljnom preciznoscu, poznavao brojnu silu Rusa, sta vise, on 
ispravlja Eugenove podatke koji su evidentno nadahnuti malo- 
dusnoscu njegovijeh gjenerala. ,,Primio sam Vase pismo od 27. 
Maja, pise Eugenu 6. Juna iz St. Clouda, nije istina da Rusi 
imaju u Boki Kotorskoj 6000 ljudi ; nemaju ni 3000". Mem. 
Eug, II, 426. 

- Eskadra ruska brojase s e d a m linijskijeh brodova, je- 
danaest fregata, goleta i topovnjaca. Pet linijskijeh brodova nala- 
zahu se u konalu od Kalamote, a dva izmegju Lokruma i grada. 
Tako je bilo krajem Juna. Timoni u svojoj depesi od 9. Jula govori, 
da je Senjavin stigao u dubrovacke vode sa s e s t linijskijeh bro- 
dova, sa dvije fregate, sa jednom ,,goletom" i tri topovnjace. Doc- 
nije se ruska eskadra umnozi na 18 brodova. 



Nedostajanje jedinstva u saveznickoj vojsci. 239 



Broj crnogorskijeh i bokeskijeh neregularnijeh 
trupa ne moze se utvrditi. Svi se do sada poznati po- 
daci osnivaju na usmenom predanju, a poznato je, 
da Crnogorci, u pricanju vojnijeh operacija, precera- 
vaju, po prirodnoj navici ratobornijeh, gorskijeh ple- 
mena. Mudri Appendini pominje cifru od 6000 ljudi 
u kojoj se evident no imaju razumjeti Bokelji i dobro- 
voljci iz okolnijeh zemalja pod turskom upravom. 
Prema ovome je najvjerovatnije da je pod Vladikom 
crnogorska vojska postepeno narasla na 4 — 5000 ljudi, 
i suvise visoka cifra ako se uporedi sa trupama koje 
je Crna Gora izvela god. 1875 — ^ protiv Turske.^ 

Nadmocnost je, dakle, rusko-crnogorske vojske 
bila svakako ogromna. Ali u neprijateljskom logoru 
vladase nesaglasnost, rascjepkanost, a na crnogorskoj 
strani i potpuna nesposobnost za regularno ratovanje. 
Oni se, i bez toga, bjehu u posljednjem casu vrlo 
tesko rijesili na kampanju na koju ih Sankovsky, 
odlican agent u fanatizovanju pravoslavnijeh masa, 

^ Sam Lauriston pise Eugenu 3. Juna, da bokesko-crno- 
gorska neregularna vojska iznosi 3 — 4000 ljudi. Pet dana do- 
cnije konstatuje, da su se ,,Grci-Turci** t. j. Hercegovci i Bosnjaci 
pridruzili Crnogorcima, ali im ne pominje broja. „I1 ne nous 
manquerait plus, nadodaje ocajnom ironijom, que d'avoir a 
batailler avec Czerny Georges'*. (Jos nam same nedostaje da 
se ogledamo sa Crnim Gjorgjem, Karagjorgjem). II, 326. 
Nakon boja kod Brgata, pod uticajem one neo^ekivane pogibije, 
Lauriston pise Eugenu, 21. Juna : ,,Crnogorski vladika stupa za 
ruskbm vojskom ; on sa sobom ima Crnogoraca, Bokelja, Grka, 
turskijeh podanika; racunajuda ih imaod 7 do 8000 hiljada ; ali 
broj im jednako raste . . . ' Ibid. 337. Ova je potonja cifra oce- 
vidno prederana. Crnogorci sa saveznim plemenima ni u kom 
sludaju ne nadma§ise broj od 5000 ljudi. 



240 



Prva £arkanja. 



bjese pozvao. U svom izvjestaju od 9. Jula, Timoni 
pisase Stadionu, da je ruska vlada u Kotoru teskom 
mukom zagrijala Crnogorce da ugju u dubrovacku 
teritoriju. Vladika stavIjaSe Sankovskome precizne 
usiove. Pravoslavno odusevljenje ustupi mjesto prak- 
ticnijim pogledima. Tek na obecanje da 6e se Crno- 
gorcimadozvoljeti pljackanje Dubrovacke Drzave, koje 
ce se u ostalome dijeliti sa Rusima, rijesi se crnogorska 
vojska na ofenzivu.^ 

Moralno jedinstvo komande, ako i u slabijim ru- 
kama, bjese na francuskoj strani, kao sto i sam utvr- 
gjeni grad. AH malobrojnost i vratolomnost Lauristo- 
novog pohoda imahu da se osvete i njemu i nesret- 
nome gradu. ,,Njihov je rad bio dobar" pi§e oraSki 
parok dum Miho Radilovi6 koji je, u prostoti svoje 
duSe, izrekao zgodnu rijec : ,,ali mali broj njihovijeh 
vojnika donese na§oj Driavi potpun rasap".^ 

V. 

Prva carkanja zapoSese odma po Lauristonovom 
ulasku u Grad. Sukobi izvidnica u okolini Cavtata 
u kojima Francuzi prvom upoznaSe Crnogorce i 
njihov nacin ratovanja. Kod Zvekovice (30. Maja) 
sto Francuza borise se pet ura sa tri stotine Crnogo- 
raca, RiSnjana i Bokelja izmjenidnom sre6om. Kod 

^ ,,Le gouvernement russe de Cattaro n'a r6ussi d les fairc 
marcher, k ce qu'on m'a assure, qu a la promesse expresse du 
pillage de I'Etat de Raguse, qui se partage cependant avec les 
troupes russes". Stadionu, 9. Jula B. D. A. 

* Op. cit. 10. 



Ulaz crnogorske vojske. 



241 



Rijeke se Francuzi sukobiSe sa odredom od i6o Rusa, 
iskrcanijeh sa divizije kojom zapovjeda§e komodor 
Snaksarev, i Rusi gotovo svi izginuSe. Ali 3. Juna 
crnogorske se ^ete bjehu pojacale. Slabi francuski 
odredi napuste Cavtat. Stanovnici odnijeSe iz ku<5a 
veci dio pokucstva. Sto ne mogoSe ponijeti unistise. 
Ali kad ugjose Crnogorci u taj drevni grad, kome 
kao da sugjeno bjese od nezapam^enijeh vremena 
da trpi od najezde slovenskijeh plemena, ,,oni, po 
azijatskome obicaju, pretresose preostale domove, 
opustosise ku6e u gradu i okolini, od cega ih, pise 
Senjavin Caru Aleksandru, nijesmo mogli uzdrzati".^ 
Stari vojnici, koji bijahu gledali smrt u oci u 
krvavijem bojevima kod Caldiera (29. — 31. Oktobra 
1805) protiv Austrijanaca nadvojvode Karla, bijahu 
sada kao izgubljeni pred ovim cudnim vojnicima 
u zutkastijem gunjevima koji guturalnim glasovima 
naval jivahu jataganima, ili za hridima cas pognuti 
kao risovi, cas skacu6i s kamena na kamen kao divo- 
koze, ne prastahu nikome, ne cinjahu zarobljenike, 
sijecahu glave i nosove. Ovaj narod i njegov nacin 
ratovanja uciniSe, pise Timoni, dvojaki upedatak 
na francuske vojnike : jedni postadose smjeliji u 
obrani, drugi strasljiviji.^ Ali pred bujicom morahu 



^ Iz Cavtata, na brodu „Salafail" 16 28 Juna, B. D. A. Lau- 
riston pi§e Eugenu, 3. Juna : Position insoutenable". II, 306. 

' Stadionu, ibid. U depeSi od 10. Jula 1805 upudenoj grafu 
Colloredu Timoni ovako crtase Crnogorce : „Harakter je crno- 
gorskoga naroda pretvoran, pa zato se ne moze racunati na nje- 
govu rijed ; pred neprijateljem na otvorenom polju su straSljivi 
i samo su junaci za liticama i najzad su pohlepni za darovima, 

L. Vojnovic, Pad Dubrovnika. 



242 



Senjavin i Vladika u Cavtatu. 



postepeno napustavati pozicije. Korak za korakom, 
neprekidnim carkanjima, Francuzi ispraznise svu 
cavtatsku okolinu, sve Konavle, Rijeku, Gruz. U 
noci izmegju 5. i 6. Juna uzmakose do visova Zupe 
i utvrdise se u jednoj jedinoj defenzivnoj liniji koja 
se protezase od Mlina i Srebrnoga do Brgata. Bjese 
i skrajno vrijeme da se Lauriston prikupi oko Du- 
brovnika. Osmoga Juna gros crnogorske vojske u 
tri kolone, preko Stravce, poplavi Konavle i donju 
Zupu, dok osam ruskijeh topovnjaca iskrcavahu 
morsku pjesadiju kod rta Pellegrino na zapadnoj 
strani Vale od Zupe, juzno od Kupara. Dva dni doc- 
nije Senjavin, koji, na glas o zauzecu Dubrovnika, 
bjese otplovio iz Trsta ostavivsi u luci linijski brod 
,, Moskva" fregatu Venus" i korvetu ,,Aftrol", bad 
sidro sa svojom eskadrom^ pred Cavtat. U njemu 
se vec nahogjase crnogorski Vladika. Ta dva covjeka 
se dogovore o nastajnim operacijama. Vladika 
izvijesti Senjavina o svijem dogagjajima od vre- 
mena dolaska Francuza u Dubrovnik do njihova 



za parama i za ratnim municijama koje su im potrebne za na- 
jezde u susjedne zemlje". Isti diplomata crtase malo vremena 
po svom dolasku u Dubrovnik (12. Juna 1805) Vladiku Petra u 
tri rijeci : ,,nepovjerljiv je, slavohljepan je i zedan nezavisnosti". 
B. D. A. Napoleon pise 28. Juna 1806 Princu Eugenu : ,,Duh Crno- 
goraca nalik je na onaj svijeh varvarskijeh naroda ; mir je s njima 
nemoguc, ako ih covjek nije strogo pokorio i ako im nije stravu 
ulio u dusu. Treba im opustositi zemlju, izgorjeti domove. Ovi 
ce stra§ni primjeri proizvesti u njima spasonosni teror. To je 
potrebno da bi se od njih rijesili", Mem. Eug. II, 476. Ovakav 
je upedatak crnogorski jeh plemena na Austrijance i na Francuze ! 
^ 4 linijska broda, 2 fregate, i goleta i 3 topovnjace. 



Senjavin i Vladika. 



243 



odstupa na liniju 2upa-Brgat. Ma da je Se- 
njavin, kao zastupnik Carev i kao glavno-koman- 
dujuci njegove pomorske sile u Jadranskome Moru, 
bio neosporni sef i rukovodilac cijele kampanje, on 
preda Vladici zapovjednistvo nad suhozemnim si- 
lama i ruskim i crnogorsko - bokeskim. Dualizam 
opasan, a u stvari neizvediv. Jer ruski gjenerali na 
suhu ne priznavahu Vladicin auktoritet i zaista 
primahu od Senjavina sve naredbe. Tako se ukr- 
stavahu tri zapovjedi : diplomatska i opsta operaciona 
bjese u rukama admiralovijem, covjeka plemenite 
i lojalne prirode, slijepog izvrsivaoca Careve volje, 
Rusa od glave do pete, ali nesposobnog za preduzi- 
manje jedne rjesiteljne, genijalne akcije. Nalik mnogo 
na jednog savremenog ruskog vojskovogju, odlicnoga 
u sitnicama, nedorasloga velikim situacijama. Crno- 
gorcima i Bokeljima zapovjedase Vladika, bez 
spreme za regularni rat bez pravog, vojnog aukto- 
riteta. Plemenska organizacija Crnogoraca, veoma 
nalik na organizaciju burskoga naroda, ne dozvo- 
Ijavase Vladici jedinstvenost u komandi. Toga radi, 
upotrebljava§e ovaj vise duhovno oruzje, prijetnje 
i anateme koje ne bijahu potkrijepljene bezuslovnim 
shvatanjem zapta sa strane njegovijeh suplemenika. 
Najzad ruski zapovjednici, megju kojima odvajaSe 
gjeneral knez Vjazemski, prozeti prezirom za nacin 
ratovanja jednog primitivnog naroda, rijeseni da 
se ne saviju pred episkopom-vojnikom koga ne uva- 
zavahu kao vojskovogju, koceni u svojijem kret- 
njama, primorani da se dogovaraju cas sa Vladikom 
na suhu, cas sa Admiralom na moru. 



244 



Lauristonove zalbe Senjavinu. 



U Cavtatu bi ugovoren najprije opSti napad na 
francusku liniju, pak, ne uspije li ovaj, stroga 
suhozemna i morska blokada i bombardovanje grada. 

Dvanaestoga Juna Crnogorci, sa jednim ruskim 
odredom, pokuSase da prodru kroz francusku liniju, 
ali bise prinugjeni na uzmak sa teskim gubitcima. 
Osvetise se, postaviv§i vatru na mnoge ku6e u 2upi. 
Prvi pokusaj se bjese izjalovio. Nove trupe ruske 
pridolazahu, megjutijem, iz Krfa i Kotora. Pritaje 
se tri dni , ocevidno spremaju6i opSti napad. 
Kroz to vrijeme, upravo 8. Juna, Lauriston uputi 
Senjavinu sa jednim parlamenterom sljedede pismo:^ 
,,Gospodine gjenerale, Vi ne mozete ne znati za var- 
varski nacin ratovanja Vasijeh vojnika i onijeh te 
ratuju pod ruskim zastavama ; u ratu je taj nacin 
do sada megju uglagjenim narodima bio nepoznat. 
Ja ne govorim samo o pljacki i o pofarima koji se 
u ovo potonjijeh osam dana svaliSe na nesretne sta- 
novnike neodgovorne za ovaj rat. Evropa 6e izredi 
svoj sud o njima. Ali ima nesto drugo, gospodine 
gjenerale, na sto mi je red traziti od Vas odgovora. 

U nekoliko bojeva od ovijeh posljednjijeh dana, 
ja sam vidio §est francuskijeh vojnika, odsjecenijeh 
i na najuzasniji naCin nagrgjenijeh glava. J a sam o 
tom izvjestio Nj. V. Cara Francuza, kralja Italije. 
Vi znate da u Francuskoj ima 18.000 ruskijeh 
zarobljenika i da su tamo s njima postupali na 
najcovjecniji nacin. Ja sam rad vjerovati, gospodine 
gjenerale, da dete podsjetiti Va§e trupe i one te se 



* 8. Juna, Eugenu. M6m. Eug. II, 317 — 318. 



Boj na Brgatu (ry. Juna). 



245 



biju pod VaSim zastavama na prava nadela rata". 
Senjavin odgovori Lauristonu da u koliko se to Rusa 
tice, oni se biju po naregjenjima ratnog megjuna- 
rodnog prava. A §to se ti5e Crnogoraca, i on zali 
ona svirepstva i stenje nad njima. Nastojace da ih 
uspregne, ali on mnogo ne moze, jer su Crnogorci 
u ratu nezavisna sila. Francuski gjeneral odgovori 
ruskome oficiru da je on svojim ocima vidio ruske 
vojnike kako pale ku6e po Zupi, a Crnogorci kao 
ruski saveznici da su i oni primorani pridr- 
2avati se megjunarodnijeh zakona. Nakon cetvrti 
ure razgovora, Lauriston ozlojegjen, otpusti ruskoga 
oficira.^ 

Boj na Brgatu, od sedamnaestoga Juna, rijesi 
prvu fazu borbe povoljno za napadade. 

Lauriston bjele koncentrovao na gornji Brgat 
gotovo dvije tre<5ine cjelokupne svoje sile pod zapo- 
vjednistvom gjenerala Delgorgua i Teste. On sam 
bjeSe ostao u gradu. Delgorgue se uSanci sa jakom 
artiljerijom tako, da je na lijevom krilu imao hrbat 
Srgja, na desnom jednu zapustenu tvrgjavicu tursku. 
Pred njim mali plateau. Paralelno sa njegovom li- 

^ Timoni Stadionu, ibid. Appendini, Dnevnik, 8 — 9. Se- 
njavin Aleksandru, ibid. I tu se Appendinijeve biljeske taSno 
sagla§avaju sa sluzbenim ispravama. Lauriston dva dana prije 
pisase Eugenu : „Rusi su obe§6a§<5eni crnogorskim savezom 
i strahotama koje im dozvoljavaju da dine. Oni se s njima nahode 
i ravnoduSno gledaju kako gore domovi i polja Konavljana. Svaki 
dan mi gledamo kuce u plamenu u udaljenijem mjestima koja 
su zapremili. Ne raspolazuci sa 23 pjesadijskim pukom, ne mogu 
da rasturim svoje txupe pa da kaznim one strahote". Mem. Eug. 
11. 311. 



246 



Boj na Brgatu (17. Juna). 



nijom prema istoku otvarase se do i put k Ivanici. 
U tako utvrgjenom polozaju naj pametnije bijase 
sacekati neprijateljev napad. Ali Sarkanja i nevidljivo 
crnogorsko puskaranje bjehu onog jutra enervirali 
Delgorgua.^ On naredi trupama da pregju u napad. 
Zapovijest bi data oko 3 ure popodne. Boj se razvi 
oko brezuljka koji zaStidavase sanCeve. Dva puta 
ga zauzese Rusi i dva puta ga moradose napustiti. 
Ovaj djelomicni uspjeh osokoli Delgorgua koji, 
vidjevsi da mu je uspjelo potisnuti saveznicke trupe, 
naredi ataku na bajonetu. U taj cas crnogorska re- 
zerva, pritajena za k6som koja silazi k Trebinju 
i koja se nalazi na turskoj teritoriji,^ obagje i potisnu 
Delgorgua izmegju dvije vatre. Razvi se zestok 

^ Osim Spanske i, mnogo godina docnije, ledenijeh poljana 
Poljske i Rusije, nista nije enerviralo i zamorilo Napoleonove 
vojnike kao sto nase kamenito primorje i gverilski rat sa Rusima 
i sa Crnogorcima po onijem hridima. Lauriston pise Eugenu 8. 
Juna : ,,Ovaj rat ubija vojnika ; jucer bih prinugjen narediti da 
marsuje jedno odjeljenje 23 pjesadijskoga puka jos umornoga 
od puta. Duzina puta sprijecila nas je da okruzimo neprijatelja 
kako bijah zamislio. Ovi su vojnici iziureni od marsa. Vase Carsko 
Visocajistvo ne moze ni zamisliti kako su ova brda i ovi putovi 
uzasni za saobracaj. Neprijatelj sa svojim brodovima ide kud 
ho6e. Njegove se trupe ne umaraju ; mi ga svuda odbijamo, ali 
ne tako da izgubi zelju da se vrati". Op. cit. II, 320. Pa na dru- 
gome mjestu : „Broj bolesnijeh i ranjenijeh iznosi danas 300. 
Ako se produze napadaji, ovaj ce broj rasti. Broj neprijateljskijeh 
brodova je toliki, da sve putove zatvara kojim bih mogao prodi". 
Ibid. 

2 Bosanski je Pasa docnije trazio od Senjavina zadovolj- 
stinu za povrjedu neutralnosti, ali ga ruski admiral usutka fran- 
cuskim primjerom protiv koga Turska ne protestova. Cf. Timoni 
Stadionu, 9. Jula B. D. A. 



Lauriston zatvoren. 



247 



boj. ,,Crnogorci i Bokelji, videci neustrasivost ruskijeh 
trupa pri jurisanju na baterije, pocese da se ne plase 
topova i uz Ruse napadose baterije".^ Pred nadmocnom 
silom Delgorgue naredi odstupanje, ali dockan. Testa 
se, sa nekoliko ceta, provuce niz zapadni obronak 
Srgja put Bosanke i ne zadrza se u bijegu nego povise 
Mincete. Delgorgue, opkoljen sa svijeh strana, vicudi: 
,,Naprijed, djeco !" bi smrtno ranjen kod jedne ba- 
terije. Crnogorci mu odrubise glavu.^ Trinaest to- 
pova padose saveznicima u ruke. Francuza ostade 
na bojnom polju sto mrtvijeh sto ranjenijeh 450 
(Senjavin). Oko 6 ura poraz bjese definitivno utvrgjen. 
Crnogorci natakose Delgorgueovu glavu na kolac i 
obagju sa krstasima i sa onom glavom tri puta kape- 
licu na Srgju kao u znak da ga uzimlju u posjed. 
Nove ruske cete utoliko pridogju iz Gruza. U malo 
vremena rusko-crnogorska vojska zauze sve visove 
oko grada od Zarkovice do Gruza, potisnuvsi jos 
i male francuske odrede s Kantafika, Lozice i Su- 
martina u Lapadu. Lauriston, nemocan, gledase sa 
cijelim gragjanstvom okupaciju Srgja i okolnijeh 
visova. Oko 5 ura naredi da se zatvori grad, da se 
isprazne Pile, da se organizuje obrana dubrovacke 
tvrdinje. Nastade strasno komesanje na gradskijem 

^ Senjavin Caru Aleksandru, 16/28 Juna B. D. A. 

* Pod upecatkom ovoga dogagjaja, Lauriston pisase 25. 
Juna princu Eugenu : ,,Vase je Carsko VisoSanstvo bez sumnje 
izvijesteno o varvarstvu neprijatelja prema na§im zarobljeni- 
cima i ranjenicima : sefovi ovijeh varvara placaju po cekin za 
svaku odsjedenu i njima donesenu glavu i eto s kakvim se raz- 
bojnicima udruzuju Rusi ! Kakve li pouke civilizovanoj Evropi ! 
M6m. Bug. II, 341. 



248 



Lauriston zatvoren. 



vratima. Zene, djeca nahrupiSe na most, padose u 
rov, mnogi slomise noge, mnogi ostadoSe smeCeni 
ill zaduSeni. Panika bjese opsta. Dva puta deputa- 
cija Senata predlozi Lauristonu kapitulaciju. On 
odbi predlog, kao nedasan. Uporno odrzavajuci ha- 
rakter neutralne Sile, Senat zamoli gjenerala za 
dozvolu da izaSlje deputaciju zapovjedniku ruske 
flote da bi prekinuo napadom i udestanim paljenjem 
domova. Lauriston ne dade odgovora. U noci od 
17. na 18. saveznici presjekose kono na Sumetu. Dok 
Dubrovnik ostajaSe bez vode, ruski brodovi plijenjahu 
sve dubrovacke lagje u Gruzu. Senjavin, gospodar 
situacije, mogase pisati Aleksandru : ,,Boj od 5./i7- 
Juna dokazao je Francuzima da za Vase trupe nema 
nepristupnijeh mjesta." Crnogorcima pripisivase veliki 
diouspjeha: ,,Iz svega se vidjelo da Crnogorci pro- 
izvode veliki uzas na Francuze, jer su ovi odma 
prelazili u bjegstvo, sto se najvise pripisuje i nji- 
hovoj vjestini u gagjanju i neobicnoj lakoci kretanja 
na najstrmijim liticama". 

S razlogom se mogaSe drzati, da je izgon Fran- 
cuza iz Dubrovnika pitanje od nekoliko dana, mozebit 
od nekoliko ura. Ali ruski glavno-komandujuci gje- 
neral ne pohita da upotrebi francusku paniku i 
odajno stanje zbunjenoga grada. Sutradan pokusa 
izlisan napad na Lokrum, ali bi prinugjen na uzmak 
pred slabijom silom. Brgatska pobjeda bi uspjeh bez 
trajnijeh posljedica. Rusi se rijese na blokadu i na 
bombardovanje, dok Crnogorci, opojeni zadovoljstvom 
da su nacerali u bijeg Napoleonove vojnike, zapo6e§e 
plja6ku u velikome stilu. Praceni nekim Konavlja- 



Dubrovnik pod ratnim zakonom. 



249 



nima, opljaCkaSe i popaliSe mnoge domove na Konalu 
i na PloSama, megju kojima kude Ghetaldi^a, Ko- 
bovica, Gromovi<5a, Natali<5a i dr. Bija§e kao neki 
varvarski pristup ulazu u Grad koji groznicavo is6e- 
kivahu. Na Srgju, pa sve do drevnoga manastira 
Sv. Jakova, dija skupocjena biblioteka bi potpuno 
uniStena, gorska plemena istakose svoje zastave, 
dvadeset na broju. Vladika Petar premjesti svoj glavni 
kvartir s Cavtata na Bosanku, na pogled Grada. 
Pruze mu slamnicu, razapnu mu nad glavom sunco- 
bran. Cete ga pozdrave velikom vikom. Cujahu se 
glasovi: ,,Gubavci Francuzi" (Appendini), U taj se 
isti cas sa dubrovadkijeh tvrgjava spusti bijeli flag 
Svetoga VI aha koji se vija§e do onoga dana na Lo- 
vrjencu, na MinCeti i na Revelinu nad francuskom za- 
stavom.^ Glavna komanda scase ovim aktom da pr- 
kosi saveznicima, da utvrdi pravo nad Gr adorn, cija 
drhtava vlada jednako u Dvoru produzavase da 
vijeia, predavajudi se nadanju u konacnu pobjedu 
svoje neutral nosti. 

Opsada, megjutijem, poznavase samo tvrdi vojni 
zakon. Po Gradu se mnozahu Lauristonove prokla- 
macije : svaka ce porodica podnijeti spisak namirnica 
kojima raspolaze ; izlisni stanovnici, pa oni koji ne ce 
da ustraju i oni kojima nedostaju sredstva, neka 
odma izagju iz tvrdinje ali im ne ce biti vise do- 
zvoljen povratak; u 8 sahata u veCer svak ima u 
svoj dom da se zatvori, voda ce se razdavati po iz- 
vijesnoj mjeri^ iz ,,gustijerna'* kojima obilovale grad. 

1 Timoni, passim. 

2 Po jednu p i n t u t. j. 0.931 litre. 



250 



Protestacija turskoga predstavnika. 



Rusi pocese, megjutijem, iznositi na Srgj^ arti- 
Ijeriju s eskadre. Od 20. do 24. namjeste, sa velikim 
naporom, sedam topova od kojijeh jedan zapoce bom- 
bardovanje 20. Juna, poslije podne, pogodivsi dom 
Antuna hercega Sorga gdje nastavase sam Lauriston.^ 
Ispunjavahu se dnevi Dubrovnika. Prije nego li ce 
da iscezne sa svjetskoga teatra, imase, kako bi ironija 
istorije bila savrsenija, da osjeti od hriscanske dr- 
zave sve strahote topovske paljbe, kojom ga postede 
najsilniji osvaja6ki Sultani pa i flote Dorija, Kolona 
i Morosinija. 

Predstavnik one nekada strasne imperije, zba- 
cene s ranga Velike Sile, ispuni sutradan duznost 
koju sama vlada slaboga Selima III ne bjese vise 
kadra da ispuni. Dubrovcani vidje§e u zoru Jemina na 
konju, u saruku, sa zelenom prorokovom zastavom. 
Turski se predstavnik uputi Senjavinu, da mu izjavi 
daje Drzava Dubrovacka ,,vasalna i saveznicka drzava 
Visoke Porte", da su Turci prijatelji Rusa i da je ne- 
ophodno potrebno da se prekine bombardovanje i da 
se pozari zatome. Ako je njegov stan na Plocama, 
na koje vec padahu topovski metci, nesiguran, on ce 
ostaviti Dubrovnik i o svemu 6e izvijestiti svoju vladu. 
Senjavin odgovori, da on zapovjeda samo na moru, 
a Vladika na suhu, da on ne ratuje ni s Turcima 
svojijem prijateljima, ni s neutralnim Dubrovcanima, 
nego samo sa Francuzima gdje se god oni na- 
1 a z i 1 i. Ako Francuzi napuste grad, Rusi 6e se po- 
ravnati sa Dubrovdanima kojima ne zeli zla. Dok se 

1 412 m. nad morskom povrSinom, 

^ Danasnja residencija dubrova£kijeh biskupa. 



Senat trazi kapitulaciju. 



251 



ovako admiral izvinjava§e na svom brodu, u gradu 
Lauriston drzaSe vijedu. On bjese odma prvoga dana 
po porazu na Brgatu poslao vanrednoga ulaka gje- 
neralu Molitoru u Dalmaciju moledi ga za hitnu 
pomoc, opisujudi svoje stanje kao odajno. Ratno 
vijece odbi i svaku pomisao o kapitulaciji. Pojacanja, 
misljase, ne mogu zadocniti. Iz Sinja, iz Knina, kroz 
tursku teritoriju koju Francuzi smatrahu kao svoju, 
stignuce zeljena pomoc. Senatu, koji uporno trazase, 
kao neutralna sila, da pregovara direktno sa Senja- 
vinom, Lauriston odrece molbu. Ako pogju, odgovori, 
pokazace Rusima da nijesu saglasni sa Francuzima (!) 
pak ce neprijatelj otezati uslove ; osim toga, bio bi 
to znak slabosti posade i opet bi Rusi postavljali teze 
uslove kapitulaciji ; najzad, grad moze da podnese 
duzu opsadu. Lauriston izjavi da ce do potrebe kapi- 
tulirati, ali samo u skrajnom slucaju i da ce u uslo- 
vima predaje Dubrovcane uzeti prvenstveno u pri- 
zrenje. Sutradan gjeneral ponovi ova uvjeravanja 
izaslanicima Maloga Vijeca Brnji Kabogi i Pijerku 
Sorgu, Lauriston ih sokoljase. Obecavase im u Carevo 
ime naknadu za sve stete koje ce Dubrovnik pre- 
trpjeti. Dozvoli im, na posljetku, da istaknu opet 
dubrovacku zastavu sred Place u nadi da Rusi ne ce 
pucati na neutralnu zastavu. ,,Ali, pise Timoni Sta- 
dionu, ovo nista ne pomoze. Ja izvjesih sutradan na 
krov moje kuce austrijsku zastavu, kako bih se od- 
branio odtanetai bomba''.^ Lauriston, sa svoje strane, 
u pismu na talijanskoga podkralja (21. juna) crtase 



Depesa 9. Jula, passim. 



252 



Bombardo van j e. 



polozaj ovako : ,,Tvrgjave i bedemi naoruzani su 
artiljerijom koja broji 41 top ; imam zita i vode za 
dva mjeseca ; ali je grad u tolikoj mjeri podloien 
brdu, da se bojim da ce ga neprijatelj sasuti bom- 
bama : na tom jedinom brdu neprijatelj je sabrao 
sve svoje sile ; s jedne strane more gdje su njegovi 
brodovi, a z druge rijeCki zaton (le val d'Ombla) koji 
se ne moze preci bez mnogo lagja . . . Treba se po- 
staviti na moje mjesto, pa da se vidi §to ja trpim. 
Ne mogu napasti neprijatelja koji je koncentrisan na 
visu odakle ce se zadovoljiti da smrvi grad. Sve je 
popaljeno i opljackano u okolini. Imam 400 bo- 
lesnika".^ 

U toliko, bombardovanje sve to vecom iestinom 
vrijegjase Grad. Rusi 22. iz jutra, pogodiSe Sv. Mariju, 
jezuvitski kolegij, provrgnut u vojnu bonicu, polaCe 
na Poljani, Bozdarev dom, a poslije podne do 4, preko 
50 topovskijeh zrna padose u grad, otkrise mnoge 
krovove i raniSe mnogo Celjadi.^ ZapoceSe dosadni 
i monotoni dani, zajednicki svakome bombardovanju. 
Appendini biljezi : 23. J una. Od 10 prije podne do 
I popodne"^ bombardovanje. Minceta, zgodnim metkom, 
usutka dva neprijatelj ska topa. 500 Rusa iskrcase se 
kod Sv. Jakoba. Kono opljackan. Na Srgju se vide 
Crnogorci kako skacu po ukragjenijem kanapama. 
Cuje se kako dovikuju da se gospogje ne 6e vise onako 
raskosno odijevati kad oni dogju u grad ! 24. J u n a : 
Produzava se paljba sa metcima od 30 funata i sa 

1 Mem. Eug. II, 338. 

2 Appendini, 10. 

^ Ure talijanske provrgosmo u nase po sadaSnjemu brojenju. 



Rusko-francuski pregovori ; izjalovljeni. 



253 



jednim od 60. Baterija na Srgju umno^ila se na 6 
topova ; 25.: bijesno bombardovanje ; 26.: bombar- 
dovanje sa znatnim Stetama gradu ; 27 : produzava 
se sve jace i jace. 

Kao kod svakoga bombardovanja, tako i kod 
ovoga, dok se gjuleta siljahu s jedne i z druge strane, 
vogjahu se pregovori izmegju dvije strane. Francuzi 
zapocese. S njima, jedini predstavnik neutralne Ve- 
like Sile koja je nehote bila izazvala taj nesrecni 
zaplet. 

22. Juna, za najjacega bombardovanja, sekretar 
francuske ambasade u Becu, La Grange, koji, sa 
ruskim savjetnikom Kaznakovom, bjese poslat da 
saopsti rijesenje Ruskoga Dvora da preda Boku, pogje 
sa Timonijem na ruski admiralski brod i preda Se- 
njavinu jedno Lauristonovo pismo. Lauriston sa- 
opstavase Senjavinu, da je Car Aleksandar rijesio da 
se preda Boka Austrijancima i trazase za La Grangea 
dozvolu da izagje iz tvrdinje. Senjavin ovo potonje 
odrece. ,,Dubrovnik bijase u tijesnoj blokadi, te nijesam 
mislio da imam prava uvaziti molbu gjeneralovu" 
pise admiral Caru Aleksandru. U poslu predaje Boke, 
rasprede se dug razgovor izmegju La Grangea, Timo- 
nija i Senjavina. Ovaj odma odvoji pitanje Dubrov- 
nika od pitanja Boke. Jedno ne mogase biti kompen- 
jzacija za drugo. Dubrovnik nije mogao biti cijena za 
Boku, ni ova za Dubrovnik. Francuska vojska imase, 
po admiralovom misljenju, evakuirati Dubrovnik bez 
kompenzacije. §to se tice Boke, Senjavin priznade Ti- 
[moniju da je primio jedno Bellegardovo pismo, ali, 
irece, Bellegarde ne moie njemu izdavati naredbe. 



il 



254 



Rusko-francuski pregovori ; izjalovljeni. 



Razumije se, odgovori Timoni, pa to nije bilo niSta 
drugo nego jedno prosto saopstenje o dogovoru iz- 
megju dva carska Dvora ! Timoni se zadrza na pri- 
canju dubrovackijeh jada, nastojavajuci da dime ad- 
miralovo dobro srce.^ Senjavin, sa bolom u du§i, 
priznade ogromnu nesrecu koja se bjese svalila na 
Dubrovacku Drzavu. On se, rece, nada, da ce se nadi 
nacin kako bi se spasila jedina njezina prijestonica. 
Timoni uhvati ove rijeci kao precutnu pripravnost 
na pregovore. Kao predstavnik neutralne Sile predlozi 
Senjavinu primirje. Senjavin odvrati da je spreman 
da uzme u prizrenje Lauristonove predloge, ali, kad 
mu Timoni dobaci, da Lauriston raspolaze mocnim 
defenzivnim sredstvima koji mu ne dozvoljavaju da 
predlozi kapitulaciju, La Grange ,,kao covjek mira'* 
rece admiralu da ce njegove predloge uzeti ad refe- 
rendum, neka se, dakle, izjasni. Senjavin predlozi 
tada predaju Dubrovnika. Garni zon, kao ratni zarob- 
Ijenik, prevesce morem u Italiju. La Grange se pre- 
stravi. Nekoliko puta zatrazi od admirala posljednje 
njegove predloge, ali Senjavin ostade pri onom prvom 
i nadoda znacajnu izjavu : ,,Neka Dubrovcani dadu 
nesto Crnogorcima da ih se oproste i da im ne pale 
domove. Ali, ako Lauriston ne pohita da svrsi ovaj 
posao sto prije, on, admiral, ostavice dubrovacke vode, 
predavsi grad Crnogorcima na milost i nemilost." 
Konverzacija bi prekinuta. Senjavin jos predlozi iz- 
mjenu zarobljenika i poruci preko La Grangea Lau- 
ristonu da je pronagjeno mrtvo tijelo gjenerala Del- 

1 ,,Le vice-amiral paroit avoir le coeur bien place". Timoni 
Stadionu, 9. Jula. 



Rusko-francuski pregovori ; izjalovljeni. 



25s 



gorgua i da je po njegovoj naredbi zakopano svim 
vojnim po6astima. 

Prvi se pregovori bjehu izjalovili, Timoni, sa- 
opstavajuci sve ovo austrijskome ministru, ne moze 
a da ne primjeti, da je admiralova prijetnja da 6e 
predati Dubrovnik Crnogorcima ,,un faux pas" (po- 
grjeska). Mogao je nadodati : i fanfaronada. I zaista 
sam Timoni prim j ecu je Stadionu, da se iz one izjave 
moglo razumjeti da ce Senjavin, po evakuaciji Boke, 
dobiti naredbu da se vrati u Krf, a ,,Crnogorci 
sami, bez ruske artiljerije, ne mogahu plaSiti nikoga". 

Mi, megjutijem, znamo kakve je tajne instrukcije 
imao Senjavin i zasto je postavljao onako nepomir- 
Ijive uslove. Znamo^ za naredbu Razumovskoga San- 
kovskome od 7. Juna koju je Kaznakov predao bio, 
secretissime, ovome u Kotoru. ,,Ja, dakle, mislim, 
u kratko ponavljaSe Razumovski, da, pokazivajuci 
pritvornu dobru volju da cak i ispraznite tvrgjave, Vi 
uznastojite sa razliditim izgovorima da zadrzite ruske 
trupe i nakon dolaska austrijskijeh. 
Sporazumite se u ovoj stvari sa admiralom Senja- 
vinom. Ne odrecite predaju, ali sprjecavajte je i ome- 
tajte je tako da je odugovlaCite koliko uzmozete 
! vise". 2 Ovo Timoni nije mogao znati, ali je s raz- 
I logom posumnjao bio u Senjavinove deklaracije i 
j trazio je druge pobude u admiralovoj poruci Lau- 
ristonu. 

Razumovski bjese, megju ostalijem, rekao San- 
kovskome : ,, Zadrzite ruske trupe i ako dogju Austri- 

1 Glava II, razd. IV, 251. 

' Razumovski Sankovskome, 7. Juna, br. 175 ibid. 



2S6 



Ponovni pregovori ; propadaju. 



janci". Pregovori, dakle, i sa ovima imahu biti za 
galeriju.^ Kod ponovnijeh pregovora 27. Juna, izbi na 
vidjelo dvoje : ubjegjenje Rusa da ce naiskoro za- 
uzeti Dubrovnik, kako i sam Budberg javljase Ita- 
linskome nakon boja na Brgatu, i rjesenje da se 
izgovorima odgodi predaja Kotora. Dan prije, austrijski 
drugi komesar, graf de L'Epine, stigne u Gruz na 
jednom briku. On imase da sazna Senjavinove 
namjere o predaji Boke. ,,Predpostavljajuci, pise 
Senjavin Caru, da nasilno zauzimanje Dubrovacke 
Drzave sa strane Francuza Vase Velicanstvo nr 
ce nikako odobriti, niti moze odgovarati Vasim 
namjerama, stavih sebi u duznost da sastavim prema 
tome i odgovor pukovniku de L'Epinu." Sutradan, 
na konferenciji kod Senjavina, sastadose se de L'Epine 
a u Lauristonovo ime komornik Thiard, sef eskadrona.- 
Bombardovanje se dogovorno prekine od podneva do 
6 ura popodne, ali, na energicnu Thiardovu reklama- 
ciju, admiral produzi primirje do 91^ u vecer. 

Dubrovnik se probudi kao iz jedne more. Malo 
i veliko izmilje iz rupa, iz magazina, iz manastir- 
skijeh celija na Placu, na Luzu, pred Dvor. Cinjase 
se, pise klasicki svjedok onijeh dogagjaja, da je dan 
vaskrsa iz mrtvijeh ! Svi se veseljahu, otirahu suze, 
matere, koje djecu dojahu u stravi i u oskudici, smi- 
jahu se porodu, misljahu svi da je to uzasno vrijeme 

* Cf. izvode iz prepiske grafa Razumovskoga u Dodatku br. XI. 

2 Senjavin Aleksandru ibid. Timoni Stadionu ib. i Appendini 
koji se, osim u nekoliko sitnica, potpuno saglasava sa izvjestajima 
prve dvojice, okolnost koja pridaje presudnu vaznost njegovu 
dnevniku. 



Ponovni pregovori ; propadaju. 



257 



proslo, da ce se Rusi i Francuzi sporazumjeti da 
kakomudrago rijese Grad i Republiku od nezasluze- 
noga raspa. 

Na admiralskom brodu ,,Salafailu" rjesavase se 
odgovor na ovaj kolektivni vapaj dubrovackoga na- 
roda. Senjavin zapoce izjavljujuci Thiardu, da pred 
francuskim postupkom u zauzimanju neutralne Du- 
brovacke Oblasti, u doba kad se vogjahu pregovori o 
predaji Boke, on ne mogase izvrsiti Imperatorovu 
volju u pogledu predaje Austrijancima sve dotle dok 
Francuzi dobrovoljno ne napuste Du- 
brovnik i njegovu oblast. ,,Videci, pise 
Senjavin Caru Aleksandrr, da francuski cinovnik po- 
kazuje zelju da sazna pod kakvim uslovima trazim 
napustanje Dubrovnika, ja sam mu ovo odgovorio : 
I. da francuske trupe sasvim napuste Dubrovnik 
i oblast i da se na brodovima vrate u Dalmaciju, a 
dozvoljavam da izagju sa vojnim pocastima ; 2. da 
ce nase trupe zauzeti Dubrovnik, koji ce, do konac- 
nijeh opredjeljenja o sigurnosti i neutralnosti Dubro- 
vacke Republike, sluziti kao jamstvo da Francuzi 
ne ce ponova stupiti u ovu oblast." 

Thiard, usvajajuci u nacelu misao o predaji, 
stavi protupredlog koji mu se cinjase casniji za fran- 
cusko oruzje. Neka Dubrovnik privremeno zauzmu 
austrijske trupe i neka u Dubrovniku ostanu do za- 
kljucenja opstega mira. Rusi i Francuzi bi se uzaj- 
micno obvezali da postuju njegovu neutralnost. Pro- 
pozicija bijase i mudra i casna za jednu i drugu Silu. 
AH Senjavin, jednako opojen Vladicinijem izvjesta- 
jima nakon boja na Brgatu i ubjegjen u uspjeh bom- 

L. Voinovid, Pad Dubrovnika. ^7 



258 



Bombardovanje se produzuje. 



bardovanja, odbi je, uz prkos pesimistickim izvjesta- 
jima kneza Vjazemskoga. On ponovi deklaraciju da 
hoce glavom da ugje u Dubrovnik, jer 6e se i onako 
tvrdinja morati predati. Thiard izmoli za dozvolu da 
admiralove uslove dostavi gjeneralu Lauristonu. Obeda 
da ce do 6 ura popodne donijeti odsudan odgovor. 
Ali gjeneral ponovi Thiardov predlog i gordo zatrazi 
od Senjavina odgovor bez odlaganja. ,,Kad je covjek 
najvise slab, primjecuje Appendini na ovome mjestu, 
i kad ima najmanje da izgubi, tada podigne najvise 
glas i pocne da prijeti." Lauriston uputi u isto vrijeme 
de r Epinu pismo u gornjem smislu. Senjavin ne s6ase 
ni da cuje o drugim uslovima. Nego ,,zakljucujuci 
da je gjeneral namjeran razvlaciti posao o Dubrovniku 
praznom prepiskom, ja sam naredio da dostave Lau- 
ristonu ,,da po posljednjem njegovu pismu, ne na- 
lazim uzroka da mijenjam moje prvo rjesenje".^ 

Pregovori tako propadose. Na lo i p6 bombar- 
dovanje iznovice zapoce i potraja do 2 sahataiz jutra. 
Ulice opustjese. Povracaj sumornoj realnosti bad gra- 
gjane u ocajanje. Sutradan bombardovanje potraja 
u najzescoj mjeri od 6 do lo i od 5 do 9 u vece. Ali 
dok Rusi sipahu vatru na grad, u saveznickom logoru 
izbijahu jake nesuglasice koje ometose i osporise tok 
operacija. 

Vladika, zadrzan na Srgju, nije mogao da pri- 
sustvuje pregovorima za kapitulaciju. Pa da se i na- 
lazio na admiralskom brodu, njemu bi se bili sakrili 
mucni trenutci kroz koje prolazase Ruski Dvor. Jer 
poslije one prve naredbe da se odlozi predaja i to 

* Aleksandru, 28. Juna ibid. 



Obrt u Vladicinom drzanju. 



259 



tako, da se Austrijanci i Francuzi podjednako izigraju, 
bjese stigla od Razumovskoga druga hitna depesa 
Sankovskome, da uskori predaju, jer nema nade da 
hi se mogao zadrzati Kotor kao kompenzacija i jer 
se Austrija nalazase u neopisivoj tjeskobi. Ovo se 
vise ne mogase kriti od Vladike kome dogovori grafa 
L' Epina, La Grangea i Thiarda sa Senjavinom bijahu 
sumnjivi, narocito nakon nekoga maglovitoga raz- 
govora sa francuskim komesarom u kome mu ovaj 
bjese otkrio mogucnost skoroga preokreta. ,,Dok se 
ovo (predaja Boke) moglo drzati u tajnosti, trupe 
crnogorske i primorske slozno i hrabro saradovase 
s nasim regularnim trupama, §to je mnogo pomoglo 
da 5./ 17. Juna odrzimo slavnu pobjedu. Ali kad je 
Sankovski poceo da sprema ugovor za predaju, onda 
vise nije moglo biti tajne, i od tada Crnogorci i pri- 
morske trupe budu<^i u potpunom neraspolozenju, 
nijesu vise pokazivale toliko hrabrosti. Uobrazavajuci 
da moraju biti austrijski podanici, a na jos ve6u ne- 
sre6u da budu i porobljeni od Francuza, to im sasvim 
ubi duh i od tada izgube svu svoju bodrost protiv 
Francuza. U takome stanju, uzdajuci se samo u re- 
gularne trupe, nista se nije moglo preduzeti za juri- 
sanje Dubrovnika, dosta jake tvrdinje koja ima od- 
licni garnizon, racunajuci same Francuze, osim pre- 
velikoga stanovnistva, dobro naoruzanijeh i rijesenijeh 
da se brane do iscrpljenja sila. Po sili okolnosti mora- 
dosmo se samo zanimati opsadom u ocekivanju predaje 
neprijateljske, ako iscrpe svoja sredstva ili zbog osku- 
dice vode." Tako Senjavin izvjestavase Cara u po- 
znijem raportu od i. Avgusta o promjeni koja se bjese 



26o 



Obrt u VladiCinom drzanju. 



izvrsila u saveznicima. Ali je on, u pocetku, imao jos 
i drugijeh razloga da se ne rijesi na juris. Porucivase 
Caru kako zna da su u Dubrovniku u nuzdi zbog 
hrane i vode, kako on hoce da izbjegne krvoprolicu, 
kako je juris gotovo nemoguc zbog maloga broja nje- 
govijeh trupa. ,Ja cu ga i dalje drzati u najtjesnjoj 
blokadi i a k o Francuzi ne dobiju silna pojacanja, 
nadam se da ce se morati predati na milost." Inteli- 
gentni i upuceni svjedok onijeh dogagjaja, nije za- 
boravio da zabiljezi ono crnogorsko raspolozenje. 
Appendini ga ne samo narocito spominje, nego, sta 
vise, iznosi misljenje, svoje licno ili svojijeh savreme- 
nika ne bismo umjeli reci, da je Vladika pomislio da 
ga Senjavin i Carsko Namjesnistvo u Boci varaju 
i izdavaju, spremajuci, uz prkos tolikim svecanim 
i religijoznim zakletvama, predaju Boke i mir sa Fran- 
cuzima. On je toliko vise imao pravo da tako misli, 
sto mu Thiard bjese rekao ,,da ce prije oli poslije 
postati francuski susjed, pa neka blagovremeno misli 
na sebe i na svoje posle".^ Ova tmasta predskazivanja, 
pak danomicne svagje sa Rusima oko ratnoga plijena 
i, najzad, ubjegjenje da ce on biti zrtva okajnica 
prinesena rusko-francuskom sporazumu, djelovahu 
na osjetljivoga crnogorskoga poglavicu takom silom, 
da nas Appendini posumnja, da je odstupanje Crno- 
goraca, poslije julskijeh dogagjaja, bilo Vladicino pro- 
misljeno djelo ! Tom istom prilikom nas Skolop, sa ata- 
vistickom finocom svoje rase, najostrije kori Lauri- 
stona i optuzuje ga politickim neznalastvom. Fran- 



^ Appendini, 31. 



Senjavin. 



261 



cuski gjeneral imase na dlanu jedinstvenu priliku da 
razdvoji saveznike. On nesumnjivo znadija§e da ce 
Boka pripasti Francuzima. Imase, dakle, govori 
Appendini, manifestom na Bokelje razdvojiti interese, 
imase reci da je Rusija prinugjena na predaju, da su, 
dakle, Vladika i Bokelji prevareni od Rusa i ruskijeh 
zapovjednika i neka oni razmisle o sopstvenijem in- 
teresima. Mjesto toga, Lauriston se zatvori u polaCu 
Sorgo, iscekivajuci onu blazenu pomoc, jednako ne- 
stalan i u vojnim i u diplomatskijem operacijama. 
Bi li bio on uspio da sa hitrinom rijesi Dubrovnik op- 
sade, a ne da, zatvoren, saceka iznenadno oslobogjenje, 
mi u ovoj udaljenosti od dogagjaja ne mozemo da 
utvrdimo. 

Saveznici produzise, dakle, blokadu i bombardo- 
vanje, ali izmegju vrhovne komande i suhozemnijeh 
sila ne bijase vise ni jedinstva, ni odusevljenja. A ipak 
Vladika nepravo sumnjicase Senjavina. Ovaj bjese 
iskreno zauzet za program Czartoryskoga i okretnog 
Sankovskoga. U Senjavinu ne bijase elemenata ni 
dubokog diplomate, ni genijalnog vojskovogje. Tvrdo- 
glav, do skrajnosti samostalan i nezavisan u svojim 
pogledima, bijase gorljiv vaspitanik Katarinine 
skole, pravoslavni ruski kavaljer koji sa zado- 
voljstvom ragjase za ostvarenje rusko-slavenskog 
projekta na obalama Jadranskoga Mora. Uz prkos 
nesuglasicama i sa samijem Vladikom, on prema 
Vladici imase simpatije pomjesane sa postovanjem 
prema svestenickom cinu. Vladika bijase „blago- 
castivi pastir", iskreno privrzen Caru pravoslavnome, 
a to za njega bjese dosta. A da je sa bolom 



262 



Senjavinov sukob sa knezom Vjazemskim. 



u dusi predvigjao konacnu propast ruskijeh osnova 
u Boci i na jadranskoj obali, svjedoci njegov raport 
upucen Caru 28. Juna u kojem podnosi prijestolu 
jednoglasni plebiscit bokeskijeh opcina kojim moljahu 
da ih Car ne preda Rimskome Cesaru, da ih ne ostavi, 
nego da ih uzme pod svoju mocnu zastitu.^ 

Ali se neko nalazase u opsadnoj vojsci koji u 
jednakoj mjeri bijase nezadovoljan i sa Senjavinom 
i sa Vladikom, koji ostroumnije prosugjivase opstu 
situaciju i sa kriticnim svojim nezadovoljnim duhom 
indirektno slabljase operacije. Taj novi elemenat u 
latentnom crnogorsko-ruskom nesporazumu bjese 
glavom zapovjednik ruske suhozemne sile, gjeneral- 
major knez Vjazemski. 

Precizan i kritican vojni duh, Vjazemski na- 
slucivase i primjecavase one sto Senjavin ne bijase, 
na admiralskom brodu, kadar ni da nasluti ni da pri- 
mjeti. Prinugjen da vodi operacije sa antipaticnim 
saveznicima, sa covjekom koga ni u koliko ne uva° 
zavase, Vjazemski dodijavase Senjavinu vrlo cestim 
raportima i predstavkama : i da vojnika ima pre- 
malo, i da se, nemajuci satora, ni prave hrane, mogu 
svi brzo razboljeti, i da se na Crnogorce i na Primorce 
ne treba uzdati i, najzad, da ce uskoro pristici jaka 
pomoc Francuzima i tako trupe pasti u skrajnu 
opasnost. Sve te argumente izvogjase na jednu stvar: 

^ Protestaciju sprovedenu Aleksandru I. potpisase pravo- 
slavne opcine: Kotor, Hercegnovi, Pastrovici, Zupci, Pobori, 
Maini, Braici, Risan i Vrapca i katolicke opdne: Skaljari, LuStica, 
Lepetane, Tivat, Dobrota, Perast, Stolivo i Budva. Raport Senja- 
vina br. 271 ibid. R. D. A. 



Senjavinov sukob sa knezom Vjazemskim. 



263 



da svakojako i bez odlaganja ruska 
vojska odstupi od Dubrovnika.^ To bi- 
jase bas ono sto Senjavin ne misljase da ucini. On, 
sa svoje strane, uvjeravase Cara, da ,,cast oruzja 
zahtjeva da bez nuzde ne napusti blokadu" da opas- 
nosti ozbiljne nema, da je Vjazemski candrljivi ne- 
zadovoljnik koji njemu, admiralu, zadaje nepotrebna 
posla i koji, bez razloga, vrijegja Vladiku gdje i kadgod 
moze. Ali Vjazemski, uz prkos Senjavinijevim zal- 
bama, ne odstupase od svoje uloge, da bude nasrtljivi 
savjetnik glavno-komandujucega admirala. 

24. Juna, on uputi Senjavinu raport ,,sa logora 
na visovima nad Dubrovnikom"^ koji se moze sma- 
trati kao sinteza i najpotpunija ilustracija pravoga 
stanja saveznickijeh trupa nakon boja od 17. Juna. 
Vjazemski iznosase Senjavinu u pet tacaka stanje 
opsadne vojske i svoje slutnje ovako : Cijeli polozaj, 
i ako visok, neobicno je velik. Iznosi najmanje 5 
vrsta.^ Ako gjeneral skrati defenzivnu (odbranbenu) 
liniju, bokove ce mu neprijatelj lako napasti ili ga 
s legja obici. Gjeneral nema povjerenja u crnogorske 
trupe. One su sasvijem nepouzdane, osim samoga 
casa boja u kome su, zaista, hrabre ; ali su za blo- 
kadu sasvijem nesposobne. Njihov broj ni danas nije 
poznat. Ali da ih i vise ima, oni su rastureni po pljacki 
po cijeloj Dubrovackoj Republici. Prevelik je njihov 

^ Senjavin Aleksandru 20, Jula (i. Avgusta) iz Boke Kotorske. 
R. D. A. 

2 Br. 280 prilozen Senjavinovom izvjestaju Caru Aleksandru 
br. 274. 

^ 5-330 kilom. 



264 



Senjavinov sukob sa knezom Vjazemskim. 



dio u rashodu, jer pljackano odnose u Crnu Goru ; 
a i zbog opljackane stoke mnogi odlaze, pa i oni koji 
su blizu logora, ne udaljuju se od pljacke i zanimaju 
se pasom stoke, koju u vecijem partijama docnije 
salju domovima.Ono malo sto ih ostane nije ni u kakvoj 
poziciji, na sto ih nicim gjeneral ne moze prinuditi, 
jer svak hita da se obogati. Odnosno njihove po- 
slusnosti Vladici, ta je poslusnost jedno uobrazenje. 
U stvari nikakve poslusnosti nema, o 6emu ima 
mnostvo prim j era. Pa i sam Vladika u mnogo je slu- 
cajeva gjeneralu otkazivao pomoc, kako n. pr. za 
napad na Lokrum, za hvatanje odsjeCenijeh u boju 
Francuza i Dubrovcana koji se skupljahu na pred- 
strazama. Vladika vazda odgovarase da ga u ovom 
Crnogorci ne ce poslusati. Korio ih je svima mjerama, 
skupljao ih, hrabrio junastvom, ali sve uzalud ; kad 
sasvim Republiku opljackaju, oni ce se zaista pri- 
kupiti oko logora, no ne ce ostati ni tri dana, kako 
sami otvoreno govore. U kratko, cilj je ovoga na- 
roda — p 1 j a c k a, a ne rat. Gjeneral uvjeravase 
Senjavina, sto, u ostalome, bijase izlisno, da on sve 
ovo moze ,,smjelo dokazati". U ma kakvom vidu da 
su Crnogorci predstavljeni, s njima se zajednicki rat 
ne moze voditi. Oni su dobri za upade — raids — od 
kojijeh su uvijek zivjeli, ali regularni rat ne mogu 
podnijeti. Dakle: zbog velikog polozaja i sto ne po- 
laze na Crnogorce, Vjazemski ima male sile ; on po- 
lozaj ne moze cvrsto odrzati akobineprijatelj 
dobio ma samo hiljadu ljudi pomo6i. 
On, usljed toga, moli Senjavina da se tacno izvijesti 
ho6e li neprijatelj dobiti potkrjepljenja i koliko i kad 



Senjavinov sukob sa knezom Vjazemskim. 



265 



6e suhim stici ! Bez ovijeh vijesti on i Vladika ne mogu 
biti. U okolini nema ni jednog seljaka. Zbog kritic- 
koga polozaja u kom se nalazi vojska, on mora za 
rana znati o priblizavanju te potpore, te da bi se 
mogao povudi, jer ga lako mogu obici s legja. Ako 
ne bude na vrijeme izvijesten, povlacenje ce stajati 
vise zrtava. Crnogorci nikako ne umiju da odstupaju. 
Cim cuju rijec : ,,nazad!" oni svi bijegaju i za tre- 
nutak vise nikoga od njih ne vidite pred neprijateljem. 

Senjavin odgovori Vjazemskomu istoga dana ,,sa 
broda „Salafaila" kod Dubrovnika" :^ ,,Pred Vas boj 
od 5./i7' Juna Vi ste dosli k meni i govorili ste o 
sumnjivosti uspjeha Vasega napada na neprijatelja, 
a poslije je boj svrsen slavno, i ako bez znacaja. I 
sad ce nam Bog pomoci. Vasi su navodi za 

d o b r e n j e, ali radi sluzbe Gospodaru nuzno je 
da se produzi blokada Dubrovnika i kako je ovdje 

1 mitropolit Petar Petrovic Njegos, to ne odstupajte 
nazad ni koraka, osim ako se on ukloni sa svojom 
vojskom ili ako ne budete hrane imali. Tada nare- 
gjujem da odstupite, ma i pravo na Kastel-Novo. 
Ako Vi i Vladika ne nagjete spijune, 
sumnjam dacuih janaci ma da se staram, 
§to je moguce vise, osim ako to ne izvrsi gospodin 
Sankovski kojega ocekujem svakoga casa. 

Ako bi cetiri to pa i pala u ruke neprijatelju, 
ja drzim da se za hiljadu dukata ne ce Gospodar 
ljutiti . . . Ja hrane na lagjama jedva imam za jedan 
mjesec za ovu ja6inu trupa i Vas ne mogu snab- 



1 Br. 198. R. D. A. 



266 



Senjavinov sukob sa knezom Vjazemskim. 



djevati. Vi ste duzni najprije razmisliti o ishrani 
Vasijeh trupa. Brasna i jecma morate imati dovoljno. 
Prilozeno naregjenje odma posljite na brod ,,Jaroslav" 
u grusko pristaniste. Tamo cete dobiti d e v e t o- 
d n e V n u hranu u beskotu, a, po tome, ako ne na- 
bavite sredstava da trupe snabdijete obicnom hranom, 
onda mi raportirajte na vrijeme i ja cu se po Vasoj 
zelji sloziti da odstupimo od Dubrovnika." 

Cudnovatije prepiske izmegju dva gjenerala pred 
neprijateljem sumnjamo da ima u ratnijem analima ! 
Informaciona sluzba bjese, kako iz nje vidimo, ne 
samo nikakva, nego prepustena slucaju : s broda na 
suho, sa suha na brod. Hrana i municija u postojanom 
pitanju. Ubjegjenje da jedna neprijateljska sila do- 
lazi od nekuda kao Usud od kojega nema pomoci, 
podrzavanje jedne blokade bez plana i sa sljedecom 
konacnom motivacijom kojom se Vjazemskove ,,do- 
sadne" predstavke slavodobitno pobijahu : ,,Ja, pise 
Senjavin Aleksandru, na neosnovane predstavke knjaza 
Vjazemskoga nijesam obracao paznje rijesivsi se da 
produzim opsadu, imajuci u vidu, ako Francuzi 
i stanovnici Dubrovnika nijesu snabdjeveni dovoljnom 
hranom, to moze ispasti da osvojim grad ili, k a d 
stigne pomoc, da odstupimo. Ja sam 
sasvim bio uvjeren da Francuzi ne 
mogu dobiti veliku pomoc zbog teske na- 
bavke hrane, a ako dogju u malom broju bice mo- 
guce ili ih razbiti ili odstupiti a da Vase 
trupe ne budu izlozene nikakvoj opasnosti, jer, za- 
glavljase Senjavin, polozaj mjesta koje mi zauzim- 
Ijemo, odstup slobodani brz sa obe strane 



Stanje Grada. 



267 



Dubrovnika, dovoljan broj brodova za prijem 
trupa i zgodno mjesto da se zastite brodnom artilje- 
rijom, sve mi davase nesumnjivu nadu" (u sretan 
odstup !) . . . I da dovrsimo ovu jedinstvenu sliku 
jednoga vojskovogje koji fatalisticki iscekuje ,,m a 1 u 
i 1 i V e 1 i ku" neprijateljsku pomoc i jedino se ra- 
duje kako ce ,,trupe Vasega Velicanstva" moci sretno 
odstupiti i zaklonit se u brodove, primjeticemo, da 
je admiral bio potpuno svijestan i slaboce polozaja 
i izlisnosti crnogorsko-primorske pomoci koju je Vja- 
zemski tako drasticno bio nacrtao. On u istom raportu 
na Cara melankolicno konstatuje, da je linija ,,vrlo 
velika za 2300 ljudi" a o Crnogorcima porucivase : 
,,Ovaj narod hrabar, ali nepriviknut poslusnosti, pored 
svih mjera njegova Mitropolita, po sklonosti svojoj 
zanima se vise pljackom, nego li sto se stara da po- 
maze, te je ostalo samo to spasenje, da Turci ne pro- 
puste neprijateija kroz svoje zemlje, jer bi tada nasa 
vojska dosla megju dvije vatre ; ali oni uvjeravahu, 
da bez krvoprolica ne ce propustiti." 

Nakon ovijeh incidenata produzi se bombardo- 
vanje nesretnoga grada, nu, kako smo vidjeli, bez 
vjere u povoljan ishod. 

Stanje Grada bijase sumorno. ,, Veliki broj na- 
roda koji se bjese zaklonio u grad umnozavase 
krajnju nevolju. Ma da smo imali hrane za tri mjeseca, 
osjetismo ipak odma u pocetku bijedu, nemajuci da 
se prehranimo nego zita. Mlini ne mogahu izbaciti 
brasna koliko je trebalo za toliko svijeta koji se bijase 
za hljebove te se jedva mogahu jesti i kojima se svi 
i veliki i mali imahu zadovoljiti. Svak primase iz 



268 



Stanje Grada. 



gustijerna pintu^ vode. Dnevni se obrok danomice 
smanjivase u strahu da se ne bi opsada produzila, a 
u nedostajanju nade u skoru pomoc. Prizor bijase 
toliko strasniji (effrayant) sto ovi nesretni stanovnici 
koji bijahu vec izgubili vas imetak i na moru i, pljac- 
kanjem crnogorskijeh ordija, na suhu, misledi da je 
defenzivna linija Zupe neprohodna za Crnogorce, na- 
gjose se u trenucu oka u opasnosti da ih zaklope 
rusevine njihove prijestonice." Ovome Timonijevom 
svjedocanstvu^ mozemo nadodati svjedocanstvo dru- 
gijeh ocevidaca. Po popisu koji se bjese ucinio malo 
dana po brgatskom porazu, bijase zatvoreno u gradu 
od prilike 15.000 Dubrovcana i 1200 Francuza. 2ita 
je zaista bilo i za 4 mjeseca, ali vina, octa, drva naj- 
vise za 15 dana, mesa nije uopce ni bilo osim 11 
glava svinja, vode ono sto se nalazase po gustijer- 
nama. Najljepse polace bijahu u rukama Francuza. 
Polaca Ranjina bjese kancelarija ratnoga komesara, 
polaca Sorgo stan gjenerala Lauristona. Po svijem 
ostalijem nastavahu francuski oficiri. Vlasteoske i 
pucke porodice, koje se ili ne mogahu ili ne scahu 
zakloniti u manastire, bijahu prinugjene da sjede 
ispod kuplja,^ prve na udarcu. Kako je bijeda sve to 
vise rasla, gjeneral naredi da se Konavoke sa djecom 
povrate u Konavle. Ove nejaci bilo je na broju do 
petnaest stotina. Izagjose iz grada 29. Juna u pred- 
vecerje kroz vrata od Pila. ,, Zaista placan prizor ! 
Jedan sam covjek pracase porodicu ako je takvu 

^ 0.931 litre. 

2 Stadionu, 9. Jula. 

' Tako se u Dubrovniku zove ,,tavan". 



Stanje Grada. 



269 



imao. Ako li je nemase, davase mu se jedna da je 
isprati. Tako se izmegju sedmoro celjadi, jedne zene 
i troje, cetvoro djece, vigjase jedan muski gdje ih 
vodi. Mnoge majke imahu po jedno dijete na prsima 
i u utrobi, a za ruku drzahu jedno trede koje opet 
vogjase maloga brata ili sestricu. Kogod mogase da 
nosi stogod u ruci ili na plecima bijase natovaren 
kakijem zamotom. I same majke nosahu torbe na 
plecima. Mali kakav, vodeci ili noseci u narucju 
mlagjega brata, imase da se stara o mazgi ili o to- 
varcicu koji nosase sve preostalo poljsko blago one 
nevoljne celjadi. Misao pak da ce taj svijet biti mozda 
potisnut u grad kako bi se ovaj od gladi predao, ili 
da ce izginuti putem, parase srce svakoga gledaoca. 
Govori se da im bijahu stavili na volju da ostanu ili 
da pogju ; da mnogi gospari ne scahu da ih puste 
uz prkos nestasici hrane, ali oni nesretnici bijahu se 
uopde rijesili na izlazak. Tako slatka bijase pomisao 
na mjesto rogjenja ! A tako strasna bijase opsada, 
da, ne mare(5i za opasnost, izlazahu iz grada sa nekim 
osjecajem zadovoljstva."^ Ta cudna vojska ne pogje 
daleko. Kod Sv. Jakoba, te zaduzbine Jakova Gun- 
dulica, ne propustise je Crnogorci. Tri Konavljana 
upute se na Bosanku da govore s Vladikom. Povrate 
ih. Jedan Vladicin sinovac zatrazi 300 dukata pa da 
ce ih propustiti.2 Konavljani nemahu tolike sume. 
Vratise se u Sv. Jakob, a odatle u — Grad ! 

Sutradan sastade se vijece kod Senjavina. Osim 
admirala, bijahu prisutni za Francuze Thiard, za 

* Appendini op. cit. 14 — 15. 
^ Appendini ibid. 



Posljednji pregovori. 



Crnogorce jedan zapovjednik njihov u ruskoj uniformi 
i cetiri serdara.^ Senjavin ponovi svoje pregjasnje 
xislove : predaju grada Rusima, prevoz francuske po- 
sade u Italiju. Admiral pise Caru Aleksandru da ga 
M pregovorima rukovogjase obzir ,,na nesretni polozaj 
gradskijeh stanovnika koji bijahu krajnje pritijesnjeni 
nasom blokadom, a i s toga sto im Francuzi bijahu 
oduzeli sav hljeb za svoje trupe". Lauriston opet 
predlagase predaju grada Austrijancima do zakljucka 
mira. Admiral tvrdi da su Francuzi trazili da Rusi 
ostave Boku, a oni da ce ostaviti Dubrovacku Re- 
publiku. Na to se Senjavin nije mogao privoljeti, jer 
su za Ruse ta dva pitanja bila odvojena, a ne od- 
regjena da jedno drugome bude kompenzacija. U istini, 
Lauriston, znajuci da ce Francuzi prije oli poslije 
dobiti Boku, misljase da nema nego dva casna iz- 
laska : predaja Dubrovnika austrijskoj vojsci, ili 
produzenje borbe, ,,jer, sam Senjavin porucivase 
Aleksandru, imaju, kako izgleda, dovoljnu kolicinu 
hljeba sto su uzeli od stanovnika, a tako isto i vode 
spremljene u cisternama koju takogjer cuvahu samo 
za trupe. Osim toga svakog casa ocekivahu pomoc 
da ih oslobodi opsade". Uz prkos svemu tome, uz 
prkos nesigurnosti svoga polozaja, Senjavin bi ne- 
pristupan razlozima. Lauristonovo pismo bi' protuma- 
ceno admiralu ruski, pa ga sam Senjavin Crnogorcima 
istumaci ,,ilirski". Lauristonov agjutanat bi otpusten 
i bombardovanje se produzi. 

1 Appendini govori da je i Vladika prisustvovao konferenciji, ali 
mucno mozemo vjerovati da je sef Crnogoraca u onijem trenut- 
cima ostavio Bosanku da se ukrca za malo casa na admiralski brod. 



Ispadi garnizona ; pljacke. 



271 



U noci od 30. Juna na i. Jul a Francuzi izvrse 
ispad. 150 vojnika sukobe se sa nadmocnom ruskom 
silom i podlegnu. Appendini s pravom nazivlje ispad 
,, inutile e pernicioso" (izlisnim i udesnim) jer odma 
za tijem Rusi i Crnogorci zapale najljepse kuce na 
Pilam i u Gruzu. Pozar potraja cijeloga i. Jula. 
Vlasnici nepovrijegjenijeh kuca predloze formaciju 
jednoga dubrovackoga odreda od 200 ljudi koji bi se 
svetili na palikude. Misao se izjalovi. Neki govorahu 
da je sama dubrovacka vlada, grcevito se drzeci ne- 
utralnosti, osujetila pohod svojijeh podanika, drugi 
tvrgjahu da se gjeneral Lauriston bjese opr'o ovom 
dobrovoljackom projektu, jer mu naoruzani Dubrovcani 
ne ulijevahu povjerenje.^ 

2. J u 1 a jedna bomba pade na ,,Gospu" ali se 
pozar blagovremeno savlada. 

3. Vladika naredi jednom crnogorskom odredu da 
sagje na Pile i da zapali najblize kuce do grada iz 
koji j eh su ih Francuzi uznemirivali.^ 

Crnogorci se rasture po Ilijinoj Glavici, po Pi- 
lama, po Dancama. Stotinu Pilara preprijece im u 
Pilama put. Kod kapelice Sv. Gjorgja pod Lovrjencom 
gragjani pucahu na Crnogorce, ali ne mogose sprije- 
citi da ovi ne podmetnu vatru na 30 najljepsijeh kuca 
u predgragju. Jak zapadni vjetar (maistro) siljase 
I velike perjanice dima u grad, dok, sred neprekidne 
pucnjave, sa Srgja Crnogorci valjahu velike stijene 

^ Appendini Op. cit. 17 — 18. 

2 Senjavin Aleksandru ibid. Appendini op. cit. 19. 
i Senjavin narocito govori da je sam Vladika tog dana poslao 
I Crnogorce da pale. 



272 



Bezizlazna situacija. 



put grada urlicuci od veselja. Oko osam sahata francuski 
grenadiri priskoce Pilarima u pomoc. U sumraku na- 
stade kratka borba bez znacaja. Crnogorci uzmaknu 
ostavivsi 3 mrtva i 5 ranjenijeh. Po uvjeravanju mi- 
tropolita, Francuza, prema zadobijenim puskama, 
bi ubijeno i ranjeno preko 50.^ 

Istoga dana turski zapovjednik Popova, bogati 
Hadzibeg, prisni prijatelj Republike koja mu nekom 
prilikom bjese spasila zivot, sa Popov cima i sa 200 
dubrovackijeh Primoraca potisnu Crnogorce na putu 
od Slanoga k Stonu spasivsi cijelo Stonjsko primorje. 

Ova carkanja nemahu sva zajedno nikakva rjesi- 
teljna znacaja. Pojedini francuski odredi mogahu po- 
tuci crnogorske i ruske odrede i obratno, situacija se 
ni u cemu ne mijenjase. Rusi se i nadalje nadahu u 
uspjeh bombardovanja i u kapitulaciju Grada, Fran- 
cuzi u Molitorovu pomoc. 4., opsadna vojska umnozi 
baterije jednim velikim muzarom i poce bombar- 
dovati grad bez prekida sa tanetima od 30 i od 64 
funata. Po Timoniju, bilo je i takovijeh od 206 fran- 
cuskijeh funata ili 67 turski j eh oka. Mnoge nanesu 
stete kucama, ali veci dio, cudnim sticajem prilika, 
nemahu djejstva. Bombe ili praskahu u vazduhu, 
iH padahu u more, ili dopirahu do grada, ali ne eksplo- 
dovahu. Bijase li nevjestina tobdzija, ili zlovolja, 
ili nedostatak municije, pa i samijeh topova od ko- 
jijeh neki bijahu stari mletacki uzeti iz Boke Kotorske, 
ko bi to mogao znati. Mozda svi ti razlozi ujedno 

^ Senjavin, ibid. Appendini tvrdi da je na DanCama izginulo 
25 Crnogoraca, a samo 7 Francuza. Timoni : ,,Nous vimes une 
escarmouche qui finit par la retirade (sic !) des Montenegrins'*. 



Senat ponovno trazi kapitulaciju. 



273 



cinjahu, te je strah bio mnogo veci od efektivne stete 
ili gubitka zivota. Ali i- ovakvom bombardovanju 
niko ne vigjase kraja, dok blokada i moralno i ma- 
ted jalno porazno djelovase na grad. 5., vlada se 
ponovno rijesi na korak koji se u pocetku bombar- 
dovanja bjese izjalovio. Peterica Malovije6nika za- 
traze rano u jutro audijenciju kod Lauristona. Glavno 
komandujuci gjeneral odgovori sekretaru Maloga 
Vijeca da dobro poznavajuci uzrok i prirodu nove 
predstavke i zeleci, po mogucnosti, izbjeci nepri- 
jatnosti da im opet usmeno odrece molbu, on moli 
Senat da mu pismeno saopci sto scase da mu, preko 
deputacije Maloga Vijeca, rece. Senat, usljed toga, 
uputi odma Lauristonu sljedecu predstavku : ,,Sve 
su stihije nasega puka jutros pohrlile u Dvor sa novim 
placnim molbama koje scahu en masse da pred Va§u 
Preuzvisenost iznesu. Mi, radi izbjeci svakoj javnoj 
manifestaciji, uzesmo na nas duznost da budemo 
tumaci naroda kako nas na to upucuje i duznost 
i zakon. 

Do sada, Preuzviseni Gospodine, nas narod, 
postujuci slavu Francuske Imperije i njezinijeh pred- 
stavnika, strpljivo podnese pljacku svog imanja, 
paljenje svojijeh domova, gubitak brodarstva i potpun 
rasap svega onoga sto bijase stekao kroz osam vje- 
kova postenoga i mirnog rada. Drugo nam na svijetu 
nije ostalo osim zivota, a i to nam se sad ugrozava. 
Ogromne bombe koje od jucer pocese da padaju 
na grad, unistavajudi kuce i ljude, stavljaju na kocku 
svaciji zivot. Mi nemamo zaklonista. Nas grad nema 
podzemnijeh trjemova, pa tako svima prijeti propast. 

L. Vojnovid, Pad Dnbrovnika. I 8 



274 



Senat ponovno trazi kapitulaciju. 



Toga radi, mi Vasu Preuzvisenost suzama zaklinjemo 
da se smilujete ovome nevinome narodu. I suvise 
smo dokaza imali (sic !) blagovoljenja i velikodusja 
Cara i Krai j a, a da bi posumnjali da nam ne ce, u 
sadasnjim prilikama, htjeti da pokloni bar ono malo 
dana zivota sto nam preostaje i koje cemo upotrebiti 
u iskazivanju nase vjecne blagodarnosti prema nje- 
govu najvecem dobrocinstvu. Ovo je, Preuzviseni 
Gospodine, zelja cijeloga nasega naroda, ovo su nase 
skromne molbe, da cim prije stavite kraj ovome opu- 
scenju i tolikijem nasijem pokorima".^ 

Ova i suvise skromna predstavka na sam blagdan 
,,ruke Sv. Vlaha" bjese u stvari predlog da Lauriston 
potpise kapitulaciju. I mi bismo radije bili ispisali 
manje snishodljivu izjavu dubrovackoga Senata, ali 
spisi drukcije ne govore, a nepravedno bi trazili sred 
prestravljene Evrope, izmegju Austerlitza i Jene, 
muzevnijega glasa bas od male skupstine koja svakim 
casom iscekivase propast jedinoga svoga Dvora i 
svoje male prijestonice. 

Lauristonov odgovor, govori Timoni, bi ,,malo 
tvrd". Baci na vlastelu rug straha. Nije istina, rece, 
da se narod zali. Ko se boji, eno mu dvije velike kule 
,,tamne, vlazne, govori austrijski poslanik, nepo- 
desne za nastavanje a, najzad, i nesigurne." Lauriston 
zavrsi govoreci, ,,dasenada skoroj pomoci". Ova gje- 
neralova odluka umnozi stravu u narodu i u vladi, 
jer nakon i8-dnevne mucne opsade, nadahu se da ce, 

^ D. D. A, bez signature. Na zalegjici ovoga spisa drugom 
su rukom napisane rijeci: Deus dedit, Deus abstulit (Bog dade, 
Bog oduze). 



Molitorov mars. 



275 



dajbudi, spasiti zivot i ostatak prijestonice od konacne 
propasti koju ni po cemu ne bijahu zasluzili." (Ti- 
moni.) Po Lauristonovom odgovoru, koji se grozni- 
cavo iscekivase, puk ispuni Divonu, Malu Bracu, 
Rozario, stranje ulja, vina, magazine, Rupe. Bom- 
bar do vanje se produzi toga dana do 6 ura popodne. 
Svak misljase, da se Dubrovniku sprema, sa propascu 
slobode, jos i sudbina tolikijeh zauzetijeh gradova, 
predatijeh pozaru i pokolju, i da ce to biti epilog nje- 
gove starosti. 



P Onog istog dana kad se u Dubrovniku vogjahu 
ovi razgovori izmegju gjenerala Lauristona i Senata, 
gjeneral Molitor bjese forsiranim marsevima stigao na 
strazanicu Republike, u Ston. On imase dva bataljona 
I 79-a i nekoliko ceta 81 -a pjesadijskoga puka, mje- 
I soviti mali kor t. zv. les chasseurs d'Orient i 600 
|; dalmatinskijeh novaka predvogjenijeh nekijem Non- 
1 kovicem. Svu tu malu vojsku, koja iznosase 1600 
i Ijudi,^ Molitor odvoji u avangardu, pod pukovnikom 



j Minalom, kojoj naredi da izrednom brzinom pohita 

11 put Dubrovnika i u glavnu trupu koju predvogjaSe 

li sam gjeneral, imajuci pod sobom jos i drugoga gjene- 

i rala, Delzonsa. Molitor nastupi Lauristonovim brdskim 

1 putem. Povise Slanoga srete mali crnogorski odred 

I i utjera ga u bijeg. Pod vecer stize na vis Cirne povise 

j 1 Molitor Princu Eugenu iz Makarske, 25. Juna: ,,Pojacanja 

j koja unosim u Dubrovacku Drzavu iznose u sve 1600 ljudi, a da 

!! ih saberem, imao sam da ispraznim cijelu Dalmaciju**. Mem. 



VI. 



[ Eug. II, 340. 



* 



276 



Napad na saveznicke pozicije. 



Zatona. Tamo, na 300 m. visine, a docnije na Osoj- 
niku, sukobi se opet sa crnogorskijem detasiranim 
odredima, suzbi ih, pa, obasavsi Golubov kamen 
iznad izvora Dubrovacke Rijeke, ugje u tursku Her- 
cegovinu, smjelo, kao pravi Napoleonov gjeneral, iz- 
jalovivsi nadanja admirala Senjavina da se ne ce 
drznuti da prekrsi tursku neutralnost ili da ce ga Turci 
sprijeciti u nastupanju. 6. Jula, Molitor bjese oko 11 
ura prije podne na Carini, kod jedne turske tvrgjavice 
na samoj dubrovackoj granici (Ivanica). 200 ljudi 
prethodnice sukobe se tamo sa 500 Crnogoraca. Fran- 
cuzi ih razbise, ali ne mogose sprijeciti bijeg dalma- 
tinskijeh vojnika, koji, pripadeni crnogorskom bojnom 
vikom i jataganom, sa Nonkovicem odstupise i, 
najzad, pobjegose glavom bez obzira.^ Dalmatinci, 
megjutijem, koristise Molitoru u prvijem carkanjima. 
Zbunise Crnogorce nasom rijeci. Tako se u pocetku 
prosu glas po ruskom logoru da su cete ilirskoga ple- 
mena i jezika, pa ,,ko govorase da je Hadzibeg iz 
Trebinja, ko Bosnjaci, a ko, najzad, misljase da je 
glavom Karagjorgje koji je Ruse i Crnogorce prodao 
Francuzima".^ 

Molitor, oko 2 ure popodne, sa prednjim cetama 
iznenada stize na Brgat na dogled ruskijeh pozicija. 
Senjavin, koji se nalazase na admiralskom brodu u 
zupskijem vodama, sam vidje tri francuske kolone 
na marsu s turske strane, oko njihove tvrgjavice, 
pravo na rusku liniju. Crnogorci, koji se bjehu uputili 
na Rijeku da sprijece prelaz francuskim trupama, 

* Timoni Stadionu, 20. Jula. 
^ A p p e n d i n i, 27. 



Odstup saveznika. 



277 



moradose naskoro da misle na sopstvenu sigurnost. 
Neprijatelj se vec bjese pokazao na visovima turske 
teritorije povise Brgata. Predskazanja knjaza Vja- 
zemskoga bjehu se tacno ispunila. 6. Jula bjese dan 
kad pravoslavni slavljahu Rozdestvo Sv. Jovana Kr- 
stitelja (24. Juna po st.). Mnogi se Crnogorci vese- 
Ijahu i puskarahu u Platu, u Zupi, i u Cavtatu. Mnogi 
ruski oficiri slavljahu Krstitelja na floti. Dolazak 
francuske vojske bad trenutnu zabunu u redove sa- 
veznika, ma da nije bio ni neocekivan, ni naprasan. 
Vjazemski bijase u neobicnoj zabuni i ocajavanju. 
Ali ga Mitropolit u nekoliko uspokoji i uvjeri da ce 
on nerazdvojno, do kraja ostati sa ruskijem trupama. 
Francuski izvjestaji, inspirisani tonom Napoleonovijeh 
bulletina u kojima Car i neosporne pobjede prikazi- 
vase kao jos giganticnije, a djelomicne poraze vjesto 
prikrivase, pronijese saglasno po Evropi glas, da je 
Molitor natjerao rusko-crnogorsku vojsku u ,,divlji 
bijeg". U istini, niti je sasvim neocekivan bio Moli- 
torov pohod, niti se saveznicka vojska u neredu raz- 
bjegla. Fred nadmocnom silom, jer takva je zaista bila 
za regularne ruske trupe, ruska je vojska naglo od- 
stupila, ali carkajuci i u potpunom redu. Razbjeg je 
? zapoceo na crnogorskoj strani i to djelomicno. Ap- 
i pendini, tako dobro informisan, uz prkos Molitor- 
u Lauristonovoj versiji, podrzanoj od dubrovackijeh 
ijl zakobinaca, tvrdi da su se neprijateljske vojske ,,malo 
/ borile" prije naglog odstupa saveznika. Tok ovog 
:ij odstupa Senjavin, koji nemase nista od fanfarona, 
i saopsti u opsirnom izvjestaju Caru Aleksandru. Nje- 
I govoj versiji mozemo, u vojnom pogledu, bezuslovno 



278 



Odstup saveznika. 



vjerovati. Priznanje odstupa i napustanja artiljerije 
nije ni lako, ni prijatno jednome glavno komanduju- 
cemu gjeneralu i udara na njegov izvjestaj zig istine. 
Po admiralovom raportu posljednji akt opsade razvio 
se ovako :^ 

,,Mitropolit uputi na susret neprijatelju koliko 
je mogao skupiti Crnogoraca i racunajuci da ce ga 
moci zadrzati 5 — 6 ura ovo rece knjazu Vjazemskome, 
koji po tome predpostavi da se povuce na Cavtat.^ 
Crnogorci otvorise puscanu vatru i najprije potisnuse 
prednje voltizere na njihove kolone, nu kako u brzo 
kolone krenuse naprijed, Crnogorci pocmu odstupati, 
odlazeci Cavtatu. Ostade samo mali dio Primoraca 
sa grafom Ivelicem i nekoliko Crnogoraca sa guber- 
natorom Radonjicem, koji, potkrijepljeni poslatim 
13-im jagerskim pukom kapetana Babiceva, sa dvije 
cete junacki se oduprijese neprijatelju do posljednje 
sile. Na posljetku moradose odstupiti pred nad- 
mocnom silom i povukose se u potpunom redu 
k Cavtatu. 

,,Megjutim gjeneral -major knjaz Vjazemsky pri- 
kupi trupe na lijevo u dvije kolone na padini kod 
Crnog Dola,^ ostavljajuci nekoliko strazara i piketa 

^ Cf. ovdje prilozeni fac-simile crteza pozornice vojnijeh 
operacija prilozen Senjavinovom raportu. Senjavin je pozicije 
oko Dubrovnika naznacio samo brojevima. Tesko nam je vjero- 
vati da im nije znao imena. Mi smo ih donekle identifikovali 
pomocu austr. gjeneral stabske kartc, u koliko je bilo moguce. 
Licno poznavanje mjesta malo pomaze gdje se trazi tadna analiza 
terena. 

- Putovima 19, 20. 
^ Plan br. 21. 



PLAN SEN lA VINE. 




^' ^' ^' ^' ^' ^' ^' Po^icije ruskih trupa za UoTcadu grada — 11, 12, 13 topovske i vierzersle baterije — 14 Eedut ranije postrojen od Francuza 
— 15, 16,17, 18 lojsku crnogorsha — 19, SO Putovi iz Lubrovmlca u Novi — 21 Fut koji vodi na sljedece msove{— 22, 23 Visovi na morsJcoj ohali koji mogu zastititi 
ulcrcavanje u slucaju odstujoa k mjestu 25, — ako') [ nas neprijuielj sa velikcm silcm prestignuo i zauzeo mjesto 24. - 26 visovi na lijevom fianku nasijeh pozicija — 
27 put iz Turske u Novi — 28 visovi koji vladaju Buhrovnikom — 29 put kojim prohodi kono koji daje vodu ivrdinji — 30 vis koji sluzi zastiti ritirade dvije 
I / T- - •'^ lovaca spremne za ukrcavanje — 32 vojska postrojena u ordre de bataille za ukrcavanje — 33 mjesio ukrcavanja — 34, 35 Putovi koji vode 
ft tvrdmji — 36 veoma strmi visovi koji U zastitili retiradu i ukrcavanje predspostavivsi da korpus ne U imao vremena ukrcat se na poziciju 33 — 37, 38 visovi 
koje ie neprijatelj zauzeo u samom pocetku naseg odsiupa^ — 39 glavni ktartir crnogorski u vrijeme blokade — 40 kanonijere i oruzane barke koje nanesose 

neprijatelju stete za naseg odstupa — 41 Francuska pomocna vojska. 



Odstup saveznika. 



279 



po planinskim grebenima da neprijatelj iz grada ne bi 
mogao primjetiti odstupanje i izvrsiti ispad. On pred- 
postavi da odstupa putovima (19, 20 ili 20, 21)^ koji 
vode na visove kod Kupara i Supetra u Zupi^ i ako 
bi neprijatelj zauzeo polozaj kod Mlina,^ tada bi mi 
mogli nase trupe uzeti na veslaste brodove (i peonbi ) 
ispod Supetra kod Punte Peliegrino*. Nu kako je gore 
receno, Crnogorski odred ne mogavsi se odrzati protiv 
vece sile, Francuzi odrezase ovaj put bez teskoca 
ovladavsi redoutom (br. 14) i vec su njihove kolone isle 
po planini i putovima nad Zupom.^ 

,,Knjaz Vjazemsky, dobivsi od Mitro polite glas 
da pohita sa odstupanjem, izvrsi manevar da bi uvjerio 
neprijatelja da je preduzeo odstupanje po putu Brgat- 
Zupa,^ pa i da navede francuski garnizon u tvrdinji 
na tu misao, on ostavi na visovima nad Sv. Jakobom' 
iz 13-og jagerskog puka bataljon i cetu musketira 
pod komandom majora Velisareva da stiti odstu- 
panje od neprijatelja koji vrsase ispad iz grada. 
Nastupajuce kolone, racunajuci da ce sukobiti nase 
trupe na poziciji Dubac-Cibaca, ostavise jedan dio na 
visu 26 da zabavljaju nase kad budu prolazili kod 
mjesta 20 (linija Dubac-Cibaca). Tada knjaz Vja- 
zemsky, jasno videci namjeru neprijateljsku, zapovjedi 

^ Stari putovi koji prije Marmontovog puta vogjahu preko 
Brgata i ispod ^arkovice put 2upe. 

2 br. 22, 23. 

3 br. 24. 
* br. 25. 

^ br. 26, 27, 19. 
^ br. 29. 
' br. ID. 



280 



Odstup saveznika. 



jagerskom bataljonu majora Velisareva i jednoj ceti 
musketira^ da izide na visinu Zarkovica^ i da zasti- 
cava ostale trupe. Izvrsivsi contre-marche one po- 
gjose u doline koje skrivahu od neprijatelja ka Gruzu. 
Ovaj manevar bi posljednje sredstvo za odstupanje, 
jer su Francuzi mogli napasti nase trupe sa tri strane : 
one iz tvrdinje na desno krilo, one koje su dosle po 
putu Rijeka-Brgat na lijevo krilo i na pozadinu. Ali 
knjaz Vjazemsky sracuna vrijeme da umorni, marsem, 
neprijatelj ne moze hitati za nama i da kako ovaj 
tako i onaj iz tvrdinje prevareni recenim manevrom 
ocekivace ga sa strane Cavtata. Kad se nase trupe 
priblizise Gruzu, knjaz Vjazemsky odredi dvije cete 
jagera na visinu 30 (povise Nuncijate) koje s bata- 
Ijonom majora Velisareva imahu da osmatraju ne- 
prijateljska kretanja. Jos dvije cete jagera budu upu- 
cene pravo ka tvrdinji, da susretnu neprijateljski ispad 
i da steku vremena cijelome korpusu da u slucaju 
potrebe zauzme visove 36 (Gorica Sv. Vlaha i Sumartin 
u Lapadu) da otvore tuda put bajonetima ako bi ne- 
prijatelj uspio odsjeci trupe od ovijeh visina na kojima 
bi krila i pozadina nasega korpusa bili zasticeni 
morem. Za tim se nase trupe postrojise na mjestu 
32 (povise Gruza) odkudane videci nikakovijeh smetnja 
pocese se ukrcavati sa desnoga krila ; ostale se pri- 
micahu na desno voljnim korakom, a majoru Veli- 
sarevu bi zapovjegjeno kad vidi da je lijevo krilo do- 
voljno preneseno na desno da odstupi i zauzme mjesto 
lijevoga krila. Na taj se nacin trupe ukrcase na dvije 

1 br. 19. 

2 br. 28. 



Odstup saveznika. 



281 



vrste od neprijateljske tvrdinje i na oci neprijatelja 
sa sviju strana. Francuzi, primjetivsi ovo, ali dockan, 
odredise dio voltizera da nas zabavljaju napadom na 
mjesta 37 i 38 (linija Brgat-Zarkovica) ali major 
Velisarev sa bataljonom 13-og jagerskog puka hrabro 
doceka vatrom voltizere, prinudi ih na odstupanje i 
jurnuvsi bajonetima prinudi ih na bjegstvo. U ovo 
vrijeme trupe se vec bjehu ukrcale, a na posljetku 
i bataljon major a Velisareva i kad posljednja ceta 
ovog bataljona ugje u veslaste brodove, sto je vec 
bilo oko 10 ura u noci, neprijatelj izagje iz tvrdinje 
i z druge strane pokaza se kolona na daljini pus- 
canog dometa od mjesta ukrcavanja, ali naoruzani ti 
veslasti brodovi jakom vatrom ne dadose im da prigju 
obali . . . Pri ovome odstupanju nasi gubitci bjehu 
jedan ranjeni i deset nestalijeh Jagera, vjerovatno 
zarobljeni iz bataljona majora Velisareva. O s i m 
toga topovi iz baterije, jer ih nije bilo 
moguce povesti sobom".^ 

^ 5 topova i 2 mersera po Appendiniju, sto se gotovo na 
dlaku saglasava sa Timonijevim izvjestajem Stadionu, po kome 
su Rusi ostavili u rukama Francuza 7 komada artiljerije: 3 mle- 
tacka merzera sa lavom sv. Marka — uzeta u Boki Kotorskoj 
— i 4 48-funtovna topa, sa ruskim grbom, dopotezana na Srgj 
sa eskadre. Baron du Casse govori o rusko-crnogorskom porazu 
j ovo: ,,Gjeneral Molitor primi najprije udar prve neprijateljske 
1 linije; porazi je i baci je na brodove i na visove. Otkriveni bijegom 
I Crnogoraca, koji napadnuti bajonetom pohitase da se zaklone u 
brda, Rusi se htjedose okupiti oko svoga logora, ali se uskoro 
ubjedise da je obazrivije da se vrate na flotu, ostavise oko trideset 
j topova i mnogo municije". Mem. Eug. II, 350. Izgleda da du 
1 Casse znatno precerava broj topova uzetijeh Rusitna, ako imamo 
da vjerujemo Appendiniju i Timoniju, pa ranijim Senjavinijevim 
izvjestajima. 



282 



Odstup saveznika. 



Megjutijem sa crnogorske strane nije odstupanje 
bilo ni tako regularno, ni tako jasno. Senjavin u torn 
pogledu nije iscrpan. Njegov lakonizam popunice 
drugi savremenici, a narocito austrijski diplomatski 
predstavnik u Dubrovniku. Senjavin govori samo to- 
liko, da je Mitropolit u vrijeme ukrcavanja ,,bio sa 
m a 1 i m brojem Crnogoraca pri nasim trupama" te 
se Zajedno sa Rusima ukrca. Gdje bjese, dakle, veci 
dio crnogorske vojske? Na drugome mjestu saopstava 
Caru da su Crnogorci bili nervozni i kad je Senjavin, 
jos prije nego sto se priblizila neprijateljska pomoc, 
naredio da se jedan povrijegjen top uzme na brod, 
da su Crnogorci uzeli to kao znak odstupanja ,,i vise 
od 300 ljudi najedanput napustise logor tako, da smo 
ih jedva uvjerili da se vrate trupama". Crnogorci se, 
u istini, razbjegose na sve strane bez reda onako isto 
kako bez reda vogjahu rat. Veci dio pobjeze niz Brgat 
i Bosanku u Zupu, pa kroz Konavle dalje k Debelom 
Brijegu i Sutorini gdje se ustavise. Mitropolit, stigavsi 
u Gruz sa malim odredom vojske, teskom mukom 
izmoli od Senjavina da ga primi na eskadru. Rusi 
bijegjahu ga izdajstvom i trazahu da se zarobi. Na 
velike njegove molbe, jedan Korculanin preveze ga 
na dubrovacku lagju koju Rusi vogjahu u Boku. 

Nocu, oko II ura, stize na Verige. Tamo, 
nasavsi mnoge Crnogorce, izgrdi ih, neke prokune, 
neke opet blagoslovi uvjeravajuci ih da ce njegov 
blagoslov odvracati od njih puscana smrtonosna 
zrna. — Ove podatke biljezi Appendini u svome 
dnevniku. 



Grad oslobogjen. 



283 



Mi ne mozemo znati jesu li detalji Vladicinog 
bijega istinski, ali u glavnim crtama Appendinijevo 
pricanje utvrgjuje Timoni, koji u depesi od 20. Jula 
na ministra Stadiona izrijekom tvrdi, da je u po- 
sljednje vrijeme izbilo ostro nesporazumljenje izmegju 
vladike i Senjavina i da je ,,Petrovic teskom mukom 
isposlovao da ga, nakon odstupanja, admiral primi 
na eskadru". Timoni nadodaje, da su Rusi bacali na 
Mitropolita krivnju i odgovornost za sve strahote 
koje se bjehu pocinile za vrijeme opsade u Dubro- 
vackoj Oblasti i zbog kojih mu rekose da je zestoko 
kompromitovana cast ruskoga naroda. Crnogorci 
sa svoje strane zaljahu se na Ruse da su zadrzali 
lavovski dio plijena i da su najbolje stvari uzeli na 
brodove. 

Izmegju 5 i 6 ura poslije podne, Dubrovcani 
primjete nesto neobicna na Srgju. Nekoliko ura prije 
jedan se francuski oficir bjese dosuljao u grad i donio 
vijest o dolasku pomocne vojske, ali duhovi bijahu 
tako potisteni, da se ne scahu predavati preuranjenoj 
radosti. No kad vidjese da se rovovi bjehu ispraznili, 
da se topovi napustahu, da nema vise na Srgju ljudi 
i kad se vidjese neke ruske cete u naglom marsu put 
Gruza, triumfalni, kolektivni labor veselja progje 
gradom i narod dade vidljiva izraza svojoj radosti 
s neiscekivanog oslobogjenja. Oko 8 ura u vecer po- 
jave se prve cete Molitorove vojske na Bosanci. U 
gradu sve bijase zivo, mahnito. Izmiljeli gragjani 
mijesahu se, grljahu se, vikahu, plakahu od radosti, 
blagodarivahu svetome Vlahu i kotorskijem muce- 
nicima Petru, Andriji i Lovrjencu ciji se onog dana 



284 



Grad oslobogjen. 



praznik svetkovase.^ Timoni pise da se od urnebesne 
vike ne cujase po ulicama sto se govorase (!' on n' en- 
tendoit pas ce que 1' on disoit). Rasvijetlise se domovi. 
Po krovovima, po prozorima, glava do glave, pomam- 
Ijeni svijet vikase od same potrebe vikanja i kretanja. 
Poslase Molitoru iz grada vode, vina, obroke za iz- 
morene vojnike. Cudnom ironijom istorije Dubrovnik 
bijase prinugjen da slavi vojsku osvajacku kao oslo- 
boditelja, a da svome Parcu blagodari da ga je oslo- 
bodio od onijeh koji zeljahu i ponovno uvjeravahu 
da hoce da mu opcuvaju slobodu ! Tolika je moc za- 
jednice civilizacije i vjere ! 

Francuzi ne ucine nista da ospore ili da sprijece 
ukrcavanje Rusa. Molitor bijase iznuren marsom 
i bojevima. Lauriston, opojen zadovoljstvom da je 
odrzao tvrdinju do Molitorovoga dolaska, izasla, 
mlitavo i dockan, Testu u Gruz kad se neprijatelj 
vec bjese ukrcao. Hitnijom operacijom, mogase 
presjeci odstupnicu jednom odredu od 500 Rusa 
koji se mirno ukrcase u lapadskoj vali Sv. Martina.^ 



^ Na cast ovijem kotorskijem mucenicima postojase u Du- 
brovniku, na sadasnjoj Placi, jos od god. 1254 crkva koju porusi 
tresnja god. 1667. Sa razvalinama crkve ,,Petilovrijenci" bi sa- 
gragjen u Gospi otar (prvi na lijevoj strani) posvecen ovijem 
svetijem mucenicima koje god. 1169 Bogumili u Kotoru bacise 
s jedne hridi u more. Dubrovacka ■ lica ,,Petilovrijenci" podsjeca 
jos na nekadasnju cr*kvu. 

2 Mar Sal Marmont, kako svakoga napada u svojim memoa- 
rima, da sebe uzvisi, tako napada osobito ljuto Lauristona i otvo- 
reno mu predbacuje nesposobnost. Ovdje nije mjesto da to pitanje 
potanje raspravimo. Mi smo na nekoliko mjesta ovoga djela 
ukazali mnoge Lauristonove slabosti koje poznijega poslanika 



Vojne odgovornosti. 



285 



Vojni cinioci sa ruske i sa francuske strane 
ne bjehu odista bili na visini situacije. Kao sto Rusi 
bez energije, bez plana, bez sregjenosti vodise ce- 
trdesetodnevnu vojnu oko Dubrovnika, tako i pri 
kraju opsade ne ukazase vrlina dostojnijeh priznanja 
istorije. Nema sumnje da su do posljednjega trenutka 
Rusi bili u savrsenom neznanju odnosno brojne 
sile novoga napadaca. Uporno se odrzavase tvrgjenje, 
da je gjeneral Molitor razlicitim ratnim lukavstinama 
podrzao do posljednjega trenutka u ruskim zapo- 
vjednicima pomisao, da je njegova vojska u naj- 
manju ruku tri puta jaca nego li sto u istinu bijase. 
Pronosase se glas u ruskom logoru da ima Francuza 
oko 10.000.^ Jedan savremenik prica da je jos iz Stona 
Molitor poslao ulaka Lauristonu i tako udesio, da ulak 
nabasa na neprijateljsku liniju, da ga uhvate Rusi 
i da procitaju vijest o nastupanju jedne sile od 15.000 
ljudi. Najzad kod Brgata, Molitor, na predlog jednog 
oficira, odvoji 200 ljudi, naredivsi da pregju u napad, 

kod Aleksandra 1. ne ovjencavaju bas vijencem slave. Ali Mar- 
montova je fcritika puna zuci i vrlo cesto iz osnova nepravedna. 
Lauristonovu uspomenu nastojao je da ohrani rogjeni mu sin 
Siji pamflet publikovan u Parizu god. 1857 nijesmo bili kadri 
da dobijemo u ruke. Pisanli tvrdi da je taj odgovor u argumentima 
slab. Op. cit. 183. U ostalome o Marmontovijem memoarima 
posljednju je rije6 izrekla neka duhovita francuska gospogja. 
„Mar§al Marmont, tako glasi taj sud iznesen od baruna du Cassea 
u svom djelu: Le Miatrechal Marmont devant I'histoire (Paris, 1857)" 
„Marsal Marmont puca iz svoga groba na ljude koji nijesu u stanju 
da mu odvrate milo za drago". („Le marechal Marmont s'est em- 
bus que derriere sa tombe pour tirer sur des gens qui ne peuvent 
riposter"). 

^ Timoni, 20. Jula. 



286 



Vojne odgovornosti. 



a drugom odredu naredi da obigje nekoliko puta 
jedan vis, tako da bi Rusi izbrojali nekoliko bataljona.^ 
U ovaku dosta djetinjastu zamku nije mogao pasti 
nego demoralisan neprijatelj. Napoleonovi vojnici 
ostadose pobjednici, ali bez tragicnosti, bez eroizma. 
Massena bjese podnio u Gjenovi (1800) slicnu cetrde- 
setodnevnu opsadu koja za njega, uz prkos predaji 
grada, ispade ravna jednoj pobjedi. Lauristonu pade 
u dio sreca da saceka Molitorovu pomoc i da opcuva 
cast carskoga oruzja u trenutku kad bi kapitulacija 
bila porazno djelovala na Napoleonove osnove i na 
tok dogagjaja. Samo u toliko je njegova postojanost 
zasluzna pohvale, koju, na posljetku, ne bi ni zasluzio 
bio da Senjavin tvrdokorno u dva puta ne odbi gje- 
neralov predlog da se Dubrovnik preda Austrijan- 
cima. Ne usvojivsi onaj Lauristonov predlog ruski 
admiral ucini usudnu pogrjesku. Ali i u Masseninom 
i u Lauristonovom slucaju pucanstvo bjese na strani 
osvajaca protiv napadaca. Gjenovezi i Dubrovcani, 
i jedni i drugi neprijatelji Francuza, uzdrzase se 
ne samo od ma kakva pokusaja bune, nego, sta vise, 
Francuzima iskazase onu postu koja se prirodno 
izvija iz imponovanja jedne sregjene, promisljene, 

^Pisani, Appendini. Molitor se mozda bjese sjetio 
ratne prijevare gjenerala Bonaparte kod Arcole (15 — 17 No- 
vembra 1796.). Kod mosta na rjecici Alpone Bonaparte prevari 
Alvinczyjeve Austrijance koji misljahu da pred svojim lijevim 
krilom imaju cijelu jednu francusku diviziju, a u istini bijahu 
25 konjanika, koji za mocvarama sve okolo naokolo jahahu i 
mahnito trubahu. ,,Tako tvrda bijase njihova vjera da je nepri- 
jatelj kadar da ucini i najnevjerovatniju stvar." Sloane, Life 
of Napoleon Bonaparte, I, 238 — 240. 



Vojne odgovornosti. 



287 



slavom ovjencane sile. Austerlicko sunce jednako 
obasjavase Evropu, pa i borce na udaljenom kraju 
Jadranskoga Mora. Lauristonova kapitulacija bila 
bi mocno odjeknula po cijelom Istoku i uzdrmala 
vjeru u nepobjedimost franackoga oruzja. Jos imaju 
da progju pune dvije godine dok prva pukotina u 
dzinovskoj zgradi ne pronese rijec : ,,Baylen"^ po 
svim zakutcima Evrope kao prvu sumnju u svemo- 
gucnost Napoleonovu i njegovijeh pjesaka. U ovome 
je znacaj Molitorovog sretnog dizanja dubrovacke 
opsade.2 

Oko 5 ura popodne Rusi zapale Gruz, Zaton, 
Trsteno i Orasac. Zaplijenivsi sve brodove, zapale 
skver, tako da ne ostade vise ni jedne slamke na torn 
teatru dubrovacke pomorske sile. U pomenutijem se- 
lima izgorjese kuce, stranji (klijeti), sa svim pokuc- 

^ Kapitulacija francuskijeh gjenerala Duponta i Vedela 
koji se u spanskome gradu Baylenu predadose sa 13.000 voj- 
nika §panskome gjeneralu Castanosu, 23. Jula 1808. Baylenska 
kapitulacija odjeknu po cijeloj Evropi kao prvi, veliki poraz Na- 
poleonovijeh vojnika i uzdrma Carefv prestiz i jos vise kad se sazna 
I da je gjeneral Junot kapitulirao u portugalskom gradu Cintra 
pred engleskim gjeneralima Wellesleyom (pozniji herceg Welling- 
ton) i Spencerom, 21. Avgusta one iste godine. 

^ Thiers (Histoire du Consulat et de 1 Empire, Paris, 
1847, VII, 18) obasiplje pohvalama Molitora i ne bez razloga. 
I Upisuje mu osobito u zaslugu sto je pritekao u pomoc ugrozenome 
I drugu ne ugledavsi se u zalosne primjere armije na Rajni gdje 
• su ^esto gjenerali ravnodusno ostavljali nesimpatiCne drugove 
da se u opasnosti sami bore. Ali je Thiers netacno oznacio broj 
1 Molitorove pomocne vojske. Molitor je, po njemu, raspolagao sa 
I 4000 momaka, ali mi smo vidjeli koliko je Ijudi u istini pod 
sobom imao. 



288 



Senjavin ostavlja razbojiste. 



stvom, sa bacvama i spravama za trganje, za prav- 
Ijenje vina, ulja i dr. Sutradan iz jutra, Senjavin, 
koji se zadrzavase izmegju Cavtata i Zupe, posla u 
Gruz kontradmirala Sarokina sa brodovima ,,Para- 
skeva", Moskva" i ,,Mihajlo" za pravilni razmjestaj 
trupa po svim brodovima i za vozenje u Boku. On 
sam, na brodu ,,Salafair', uputi se pravo u Boku u 
najvecoj hitnji da izda naregjenja i sprijeci svaki 
nemir ,,ako bi kakav nastao u uzbugjenosti zbog 
ojacanog neprijatelja u Dubrovniku i odstupanja nase 
vojske otuda". Za pobjegjenijem admiralom dolazahu 
ostali brodovi sa trupama iz Gruza, a s njima trgo- 
vacki brodovi raznijeh velicina uzetijeh u Gruzu i u 
konalu od Lokruma na broju i8 (osim 2 trabakula 
i 500 malijeh lagja za prevoz) i 10 brodova uzetijeh 
izmegju Molonte i Kotora. Mjesto artiljerije ostavljene 
u rukama gjenerala Molitora, Senjavin uze s Kanta- 
fika dva prekrasna bronzana i8-funtova topa, osim 
57 topova raznoga kalibra, od lijevanoga gvozgja, sa- 
kupljenijeh sa svijeh strana dubrovackoga rimorja.^ 
Brod ,,Urir' ostade u Gruzu sa dvije topovnjaCe da 
posmatra neprijateljska kretanja. Jer opsada bjese 
dignuta, ali operacije se produzavahu. Blokada se 
samo prosiri i udalji sa neposredne dubrovacke oko- 
line, ali Konavljanima se zabranjivase dovoz hrane 
u Dubrovnik, prijeteci se smrcu svakome koji bi se 
drznuo da pomogne Francuzima, sto, veli Timoni, 
ne smetase Rusima da bez prekida uvjeravaju Du- 
brovcane da ne vode rat protiv Republike. 

^ Senjavin Aleksandru, i. Avgusta R. D. A. A p p e n d i n i, 
Op. cit. 24, 27. 



Lauristonova proklamacija. 



289 



8. Jula, posto Senat dan prije bjese cestitao 
MoHtoru, Lauriston izdade sijedeci proglas 

Dubrovcani ! 

,,Ogjose Vase tuge. Gjenero Molitor prid hrabrene 
svoje cete dogje Vas osloboditi i oteti Vas Moskovima, 
koji su unistili Vasa imanja i spravjahu se ne ostaviti 
Vam ni gola zivota. 

,,Hrabrenost i ustrpjenstvo koje ukazaste u dva- 
deset dana obsidnuca, stanovito Vam stjece odvjeto- 
vanje Cara Franceskoga, Kralja od Italije i u isto 
doba ljubav i scijenu svijeh Franceza. 

,,Mnogo podnijeste. Ja 6u s drage volje i sa 
svijem srcom ispuniti drzanstvo, u komu sam, staviti 
pod oko Prisvijetle njegove Krune stete koje pod- 
nijeste. Ganuti ce se, ko dobra Oca, srce njegovo na 
Vas ; on ce otrti Vase suze. 

,,Malo izgleda se nalazi spovjedanijeh u knjigah 
take zlosrdnosti i takijeh pogrda kakvijeh ovdi Moskovi 
tvorise i kijeh Vi jadno podniste. Od mnostva pre- 
uzeti, nu nigda pridobiti, Francezi su jedan krat bili 
usilovani odstupiti i zatvoriti se u grad dubrovacki, 
koga bijahu odlucili braniti do najposljednjeg konca 
prije nego Vas ostaviti, oliti Vas pridati tako kru- 
tijem i nesmiljenijem neprijateljima. 

,, Moskovi, iza kako Vam bijahu dotratili svu 
kripost i sve nacine po putu cestoga Vasega zaludnoga 

1 Prilozen Timonijevoj depesi Stadionu od 13. Jula B. D. A. 
Proklamacija je stampana u A. Martecchini samo u dva jezika: 
francuski i srpsko-hrvacki. Mi ovdje donosimo naski tekst, a fran- 
cuski stavljamo u Dodatak pod br. XII. 

L. Vojnovic, Pad Dubrovnika. ^9 



290 



Lauristonova proklamacija. 



mita, htijase i Vasu drzavu osvojiti.^ Srditi i zalosni 
stono ih pritekose France zi, ki igjahu na Boke Ko- 
torske, i ne smijeduci s njima se posteno satjecati, 
kano junaci vojuju, podigose mnostvo Grka, ki ne 
znadijase ni ime samo Franceza, njima ih prikazu- 
juci ko neprijatelje njihova zakona, ki hotijahu oteti 
im njihovu otacbinu, cim svi od svijeta narodi znadu, 
da Francezi postuju zakone od svijeh naroda. Nu za 
podbuniti tijeh Grka koliko im trebovase, obecase im 
plijen i dopustise palenje Vasijeh imanja, prikazajuci 
Vas njima ko njihove neprijatelje i ko da ste dozvali 
k Vami France ze. 

,,Eto puno vojske nam dopade. Druga ide i pri- 
stupa, ter strasnu nam snagu zadaje. Dogje red Mo- 
skovim da se tresu. U bijesnom neposluhu oglusise 
se zapovjedim Cara istoga svoga, koji im naregjuje 
da pridadu Boke Kotorske. Podigose suproc Fran- 
cezom jedan puk koji, po ugovoru Presburskom, jest 
podloznik Cara Franceskoga Kralja od Italije, za 
pake, moze biti, ohajati ga se, kako i prije izdajno 
ucinise Grcim u Moriji. 

,,Dubrovcani, neka red i mirovanje vec se po- 
vrnu. Prihitite opet Vase obicajne rabote ; drz'te sta- 
novito da Francezi biti ce vazda Vasi prijatelji i da 
Car Napoleon biti ce Vam mjeste oca".^ 



^ „Les Russes, apres avoir, par des concessions multipliees, 
epuise Vos ressources, vouloient s'emparer de Votre territoire". 
Ko bi u gornjoj recenici mogao prepoznati ovu reCenicu fran- 
cusku? 

* U Dubrovniku na 8. Srpnja 1806 Generale od Divisioni, 
opchjeni sapovjednik u Dubrovniku, Alexandro Lauriston. 



Stete nanesene Dubrovniku. 



291 



,,Ustrpjenstvo" Dubrovcana, ,,zlosrdnost" i ,,po- 
grde" saveznicke vojske, najzad, pod perom osvajaca 
znacajno, priznanje da Dubrovnik nije dozvao Fran- 
cuze, ovo je sve sto u Lauristonovom proglasu ima 
istine. Sve je ostalo bilo cinicko izvrtanje istorije, 
vrijegjanje osvojene i nemocne Republike. Ali ko imase 
glave da razmislja o proklamacijama francuskoga gje- 
nerala ? Sad sto se saveznici bijahu udaljili od dubro- 
vacke teritorije i sto se narod povracase nekadasnjim 
kucama, a vlastela zapaljenijem dvorovima, mogase 
se u svoj strahoti i sumornosti pregledati ,,mrzost 
opuscenja" koja bjese prekrilila dubrovacku zemlju. 

Svi se izvori : dubrovacki, austrijski i francuski 
saglasavaju u opisivanju grozota pocinjenijeh na Iju- 
dima i na stvarima za ono dvadesetak dana od Cavtata 
do Slanoga. Ruski izvori, dabome, cute, ali izmegju 
vrsta moze se citati priznanje, a da i ne govorimo o 
vec pomenutijem raportima knjaza Vjazemskoga. Pa 
da i nemamo pisanijeh iz vora, koji nesumnjivo svje- 
do6e za svirepstva saveznicke vojske protiv neutralnoga 
i obezoruzanoga naroda, rusevine koje su za dje- 
tinjstva nasijeh djedova i otaca, pa za nasega dje- 
tinjstva, pa u manjem broju jos sad pred prolazaj- 
nicima na Konalu, u Rijeci, po Primorju, u 2upi 
crtale i jednako crtaju konture dubrova^ke zivopisne 
okoline, skidaju zavjesu i govore onim 6utljivim, ali 
mo6nim, glasom razvaljenoga kamena kako je opsada 
bila vi§e jedna uzasna pljadka, nego li jedna moderna, 
vojna operacija. Ali mi imamo i pisanijeh izvora za tu 
tugaljivu istoriju. I mi 6emo na osnovu istijeh nacrtati 
u zbijenijem potezima rasap dubrovaSke zemlje. 



292 



Odgovornosti. 



Najteze je odrediti odgovornosti. U vihru, ciji su 
se talasi osjecali jos do 1830, izginuse ili se na sve 
strane razasuse ankete, tuzbe, zapisnici, izvjestaji 
cinovnika Republike iz kojijeh bi mogao ustati jedan 
opis pljacke nalik na one koje nam savremeni istorici 
dadose o zakerijama Revolucije u samoj Francuskoj 
(Taine) ili na pljacke u vecem stilu u njemackim, 
spanskim i talijanskim gradovima za samoga Na- 
poleona. Ali uz prkos nedostajanju ovakvijeh za- 
metnutijeh ili unistenijeh kartona, mi mozemo, daj- 
budi u glavnome, imenovati tvorce onijeh zlocinstava 
kojima je najjaca, ali ujedno i jedina, obrana, da su, 
u nekoliko, onome burnome vremenu bila zajednicka. 

Pljackanja, paljenja, silovanja, unistavanja vlas- 
tine, svakovrsna razbojnistva, koja su se pod ocimaad- 
mirala Senjavina i Mitropolita Petra Fetrovi^a-Njegosa 
zbivala, nemaju sva jednake tvorce. Na Crnogorce> 
Hercegovce i Bokelje pada veda odgovornost za pa- 
Ijenje kuca i za pljackanje stoke i seoskijeh domova ; 
Rusima se imaju staviti na teret pljackanja vlaste- 
oskijeh kuca i svirepstva, narocito protiv zena. Protiv 
ovijeh ne samo da se Crnogorci nijesu ogrijesili, nego, 
sta vise, dubrovacke zene prizivahu protiv ruske po- 
hotljivosti Crnogorce u pomoc, -znajuci dobro da taj 
u srzi neiskvareni, po prevashodstvu ratoborni i muSki 
narod postovase zensku cast kao otacki amanet (Ti- 
moni). Na posljetku, kako u vrijeme velike tre§nje, 
kako u svim revolucionarnim i vojnim pokretima 
kad se uskomesaju sve stihije jednoga naroda, tako 
i u ovom, bespristrasna istorija duzna je zabiljeziti 
uCestvovanje Republicinijeh podanika, naroSito Ko- 



Odgovornosti. 



293 



navljana, Rijecana, Osocana, Klisevljana i dr, u 
pljackanju domova i posjeda vlastele i pucana. U 
torn su poslu bili djelimicno aktivni saucesnici, djeli- 
micno neka vrsta jataka i vogja Crnogorcima i Bo- 
keljima koji bijahu sretni da pomocu domace djece 
izberu najmasnije objekte za pljacku. Da nemamo 
mnozinu savremenijeh tvrgja za ovo potonje veliko 
zlo,^ imali bismo u bespristrasnome Appendinijevom 
dnevniku jasnu optuzbu koja se ne moze predutati. 
,,Republika, govori Appendini, ima mnostvo uzaj- 
miSnijeh iskaza podanika protiv podanika . . . Ko- 
navljani vogjahu Crnogorce na paljenje, pa i sami 
zapaljivahu domove svojijeh gospodara ili druge na- 
vogjahu da to cine . . . Kuca koju bi opljackali Crno- 
gorci bila bi nakon toga od dubrovackijeh podanika, 
narocito od Konavljana, do kraja ispraznjena. Mnogi 
Konavljani porucivahu gosparima da 6e im zapaliti 
kucu, pa da ih gospari vise ne ce prinuditi da dogju 
na rad oko njihovijeh ku6a^ . . Appendini, sta vise, 
izricno govori, da su lupezi Republicini podanici (Ko- 
navljani, Zupljani, Rijecani) mnoga svoja svirepstva 
i mnoge svoje kragje bacali na Ruse i na Crnogorce.^ 

^ Mi smo slusali u djetinjstvu od nase prababe, od konavoske 
porodice Salatari^a, pak poznije od na§e babe (rogj. 1800) gospogje 
Kristine ot Serragli i od nasega djeda (rogj. 1808) puno prica 
o sauiestvovanju Konavljana u crnogorskijem pljackama. Dakako 
ne bijahu svi; saveznici paljahu i rijihove domove. Bilo je pak 
otvorenijeh ruskijeh privrzsenika, kao Sto dom Klaicd iz Grude. 
udijelu jedne cesti RepubliSiriijeh podanika fiusmo govoriti i 
pok. knezove Orsata i Nika Velikoga Pozzu (PucidaV 

2 Op. cit. 28, 29. 

' Op. cit. 23. 



294 



Odgovornosti. 



Svi se tako bijahu stekli da bogatu, mirnu, civi- 
lize vanu zemlju ne samo opljackaju, nego i sravne 
sa okolnijem oblastima kao u jednoj velikoj prosjackoj 
i primitivnoj demokraciji. Senjavin i Petar Petrovic, 
kao glavno komandujuci saveznicke vojske, ne mogu 
se rijesiti odgovornosti sto nijesu ukrotili divljastvo 
trupa, ali manju odgovornost nosi Mitropolit jer je 
slabija bila njegova vlast. Mi smo vec rekli da je 
crnogorski Vladika imao od prilike onu istu vlast nad 
svojim narodom koju imahu Kriigeri, Dewetti i Bothe 
nad svojim. Skucen ogromnim apetitima i nasrtljivim 
protunaredbama plemenskijeh glavara, Vladika Petar 
ne mogase u stvari nego da Crnogorcima imponuje 
crkvenijem anatemima koji upravo sacinjavahu osnovu 
njegove vlasti. Srecom sacuvala nam se jedna vladi- 
cina naredba izdana onog istog dana kad na Brgatu 
Crnogorci potukose gjenerala Delgorguea. Ona je i po 
sadrzini i po obliku tipicna i baca ostru svjetlost na 
prilike opsadne vojske. Naredba glasi :^ 

„0d nas Petra vladike da budet na znanje sviem carno- 
gorcima i primorcima kako Siliemo niekoliko ljudih u Osovnik 
i ostala sela od Rieke koja su se predala da isderaju turske 
ljudi koi cine zulume u vise recena sela. Radi toga ja molim 
svakoga crnogorca i Primorca u tri puta zaklinam Bogom sve- 
drzitelnim da ne bi u recJena sela ikakva zuluma oil pakosti 
Cinio : koi li ne oslusa, da ga Bog gospode zestoko i nemilo- 
stivo visor ( ?) porazi. 

Na 5. junija na Bosanski vise Dubrovnika (17. po nov. kal.) 

Petar Vladika. 



^ SaopStena u ,,Sergiju*' od 31. Maja 1905. Za ditaoce ne- 
vjeste staroj cirilici donijeli smo latinsku transkripciju ove 
VladiCine naredbe. 



Odgovornosti. 



295 



Vladika je, dakle, siljao ljude da brane osvojena 
dubrovacka sela od zuluma turskijeh podanika i uzimao 
je sve mjere covjecnog i mudrog vojskovogje-sveste- 
nika. Izaslate vojnike podsjecase na duznost prema 
narodu komu se saveznici kazivahu prijatelji. Ovakva 
naredba, kojijeh je van sumnje bilo mnogo, pravda 
Vladiku pred istorijom mnogo vise nego li one suze, 
koje je, po pricanju, prolio nad opustosenom dubro- 
vackom zemljom. 

Ali sto je admiral Senjavin radio da obuzda svoje 
regularne trupe? Nista ili gotovo nista. Drukcije ne 
bismo vidjeli kapetana Snaksareva, zapovjednika linij- 
skoga broda ,,Sv. Mihail" u Gruzu, kako prednjaci 
u najodvratnijem pljackanju po vlasteoskijem kucama. 
K Senatoru Zamanji^, u Gruzu, Snaksarev dolazase 
cesto na punch i na prijateljski razgovor. Jednog 
dana ote mu dvije ,,sionice"^ i Zamanja ostade bez 
lagja. Kod Senatora Miha Fil. Luka Bone ruski ka- 
petan bijase primljen kao prijatelj, Snaksarev mu 
bjese dao jednoga ruskoga vojnika da strazi pred 
njegovom vilom u Gruzu, otmenom arhitektonskom 
gragjom XVI. vijeka. Bona siljase Snaksarevu na brod 
voca i povrca iz svoga vrta. Snaksarev odvrati Boni 
ljubav otevsi mu dva lijepa starinska ormara, pa, na- 
redivsi strazi da se vrati na brod, predade vilu voj- 



^ Timoni, iz kojeg ovo navodimo, ne pominje mu ime. U 
Senatu sjedahu god. 11806 CetM Senatora Zamanje: Miho, Maro- 
jica, Frano i Mato. 

2 Tako se nazivahu u starome Duirovniku neke lagje nalik 
na mletaCke gondole, na kojima se narocito vlastela vozahu po 
moru. 



296 



Pljacke, pozaxi, ubistva. 



nicima na pljackanje. Jedan dubrovacki nevaljalac, 
po imenu Antun Zlataric, pobjegavsi na eskadru da 
izbjegne progonu domacijeh vlasti, napisa pogrdno 
pismo u kome bijegjase zakobinstvom najuglednije 
Senatore, megju ostalima Miha Bonu i Karla Natali. 
Po Snaksarevljevoj naredbi Rusi zapalise Natalicevu 
kucu.^ Ali sto je sve to bilo prema strahotama koje 
na privatnoj vlastini i na licima kolektivno pocinise 
saveznici ? 

Oko 6000 ljudi, podvojenijeh u odrede, sunovrate 
se na Ploce, na Pile, na Gruz, na Rijeku sve do Sla- 
noga, paleci i pljackajuci sve najljepse i najimuc- 
nije domove. Kuce bivahu najprije potpuno opljackane. 
Preobuke, kuhinjsko posugje, pokucstvo, sve sto 
bijase dobro i lijepo otimase se. Gramzeci, kako svi 
primitivni narodi, za zeljezom, crnogorske, primorske 
i ruske cete dizahu sa vrata, sa prozora, sa pokucstva 
sve sto imase gvozgja. Slamnjace sluzahu za pa- 
Ijenje domova. Gdje se ne podmecase vatra, tamo 
dom bivase preturen od vrha do dna. Silazahu u gu- 
stijerne (studence), po vrtovima kopahu skoro raz- 
rivenu zemlju da nagju sakriveno blago.^ U istoj 
namjeri rusahu po crkvicama 6 tare, otvarahu grob- 
nice, preturahu Ijesine, dizahu sa raspeca gvozdene 



^ Timoni Stadionu, 13. Jula. 

' Appendini: „dove si vedeva smossa la terra di fresco 
nei giardini, facevano scavi pel tesoro". M a n z o n i (u niie ci- 
tovanom mjestu) ,,Conoscevano facilmente negli orti la terra smossa 
di fresco". Identicni fakti u XVII i u XIX vijeku ragjaju gotovo 
identiSnijem rijeSima u Skolopa i u lonbirdskoga pisca. 



Pljacke, pozari, ubistva. 



297 



cavle.i Dioba bi se plijena vrsila pod nadzorom Rusa, 
u vecini slucajeva na brodovima. Tamo bi redovno 
buknula raspra izmegju saveznika. Rusi pridrzavahu 
sve sto je najboljega bilo : preobuke, ogledala, mra- 
morne stolove, pozlacene stolice, kuhinjsko bakreno 
posugje itd. Crnogorcima ostajase, sjem stoke, ono 
sto mogahu nositi u torbama.'^ Bokelji ne dobise nista, 



1 „Prvi odred koji silazase na nociste rasturio bi se po onome 
mjestu i po okolnijem selima i popljackao bi ih savrseno: sto 
se moglo ukrasti ili na mjestu uzivati nestalo bi; ostalo bi se uni- 
stilo ili iskvarilo; pokucstvo bi se provrglo u drva, a kuce u po- 
jate: a da i ne govorimo o udarcima, o ranama, o silovanjima. 
Sve hitrine da se roba sakrije bi|ahu vecim dijelom izlisne, a cesto 
donosahu i teza zla. Vojnici koji se u ratu bjehu naucili svakom 
lukavstvu preturahu sve rupe po kudama, razbijahu i rusahu 
zidove; po vrtovima raspoznavahu od skora prevrnutu zemlju; 
verahu se po brdima da kradu stoku; predvogjeni kakvim domadim 
ugursuzom silazahu u pecine da nagju kakvog sakrivenog boga- 
tasa; vukahu ga kuci, mucenjima i udarcima prinugjavabu ga 
da ukaze zakopano blago. — Na posljetku odilazahu; odose; 
^ujase se iz daleka bubnjanje dobosa ili zvuk trube; nastale bi 
ure tihe strave; pa opet ono prokleto udaranje u dobose, opet 
onaj prokleti zvuk trube navijestahu nov odred. Ovi, ne nahodeci 
nista da plja6kaju, sa jos ve<5om jarosti rasipahu ostalo, zapalji- 
vahu bafive koje pregjasnji bijahu ispraznili, pragove soba u ko- 
jima ne bijase vise nista; i u toliko visim bijesom, dabome, zlo- 
stavljahu ljude. I tako, od gore na gore, kroz dvadesetak dana: 
u toliko odreda bijase razdijeljena vojska". Manzoni, I Pro- 
messi Sposi CVjerenici), Gl. XXVIII pri kraju, milansko izdanje 
god. 1840. ,,Dolazak njemackijeh placenickijeh trupa u Lecco".) 
Sravnite ovaj opis sa gornjim, odnosno identicnijeh fakata koji 
se ponavljahu u razmaku od jednog vijeka i po. 

2 Rusi uzese nekoliko skupocjenijeh dubrov. topova i jedan 
mortar procijenjen 1000 louis d'ora (zlatnika). 



298 Pljacke, pozari, ubistva. 



ma da su, govori Appendini, bili megju prvijem 
tvorcima opsade. 

Svakojake se druge strahote pocinise najvise 
u zapadnijem zemljama Republike gdje Gospari 
imahu svoje raskosne dvorce, gdje se po strmijem 
liticama ili na vijugastijem obalama Gruza, Rijeke 
i Primorja megju leandrima, lovorom 1 cempresima 
dizahu delikatni cvjetovi Renesanse. Tamo se ob- 
javljase torzestven sjaj onoga mikrokozma sto civi- 
lizacija stvori na resi balkanskijeh gora. Tamo sa- 
veznicke vojske kroz dvadeset dana ucine mnogo- 
brojne razvaline. 

U Tri Crkve, kraj Boninova, bise obescasceni 
grobovi. U Gruzu ne ostade gotovo doma neopljackanog 
ili neporusenog. Odrine, stubovi, vaze, balaustrate, 
mramorni podovi, kipovi, sve to bi razbijeno, raz- 
neseno, unisteno.^ Tako u dvorcima Bona, Gjorgji, 
Gozza, Kaboga, Zamanja, Pozza. U Rijeci isto 
tako. Dvorac mocnoga i bogatoga doma Sorga, u 
kom se mitoloski afreski mijesahu sa mramorom 
stepena koji slatko silazahu k bistrijem humskijem 
vodama, kapetan Snaksarev, koji u njemu nastavase 
kad ne bijase na brodu, dozvoli da ga vojnici pot- 
puno obescaste, da razbiju i odnesu mramorne ploce, 
da izbrljaju i pokvare afreske. Dok s jedne strane 
Rusi zvahu na brod Gruzane i Rijecane da ih toboze 
uzmu u zastitu od crnogorskijeh napadaja, oni se, 
narocito na Rijeci, predavahu necuvenim svirepstima. 
Skidahu ljudima i zenama haljine, pak ih stavljahu 
megju dvije vatre da im izmame priznanje sakri- 

^ Timoni Stadionu, 13. Jula. 



Pljacke, pozari, ubistva. 



299 



venoga blaga. Ca i nejaku djecu pred majkama mu- 
cahu. Neke vjesahu o stabla, drugima provrtahu 
obraz, pak prstom u otvorenoj rupi prinugjivahu ih 
da im otkriju pare. Mnogo puta predvogjase ih kakav 
seoski ugursuz,^ mnogo puta kao lovacki psi njusahu 
po bastinama, sa gvozdenim sipkama prevrcuci 
zelen, travu, zemlju, podove. U Zatonu n. pr. 
jednoga covjeka vezase za noge i za ruke, jer ne 
sdase da prizna da je zakopao blago. Povukose ga 
s jedne obale na drugu i najzad ga u prisustvu ro- 
ditelja ubise i bacise kao strvinu. Sa usijanim sipkama 
od puske probadahu ude nesretnijeh stanovnika. 
Druge opet, povezanijeh nogu, spustahu u puce.^ 
S Orasca, jedan ocevidac^ prica da mnogo naroda 
pobjeze na sve strane, narocito na ostrvo Kalamotu. 
One koji ostadose isprebijase, izgorjese, isjeckase 
sabljama. Sve srebro i zlato u crkvi Blazene Gospe, 
pa po kucama, popljackase i ponijese. Sve ostalo bi 
sagorjeno, pa i same knjige krstenijeh i umrlijeh.* 
Tako i po ostalijem parokijama. U Trstenome 

^ Cf. M a n z o n i isto, pom. glava. 

2 Memoire sur Raguse du 4 juillet 1806, Arhiv Min. Inostr. 
djela u Parizu Raguse II fol. 164; Appendini Op. cit. 25 — 26, 
32; Timoni Stadionu 13, Jula passim. 

^ Parok R a d i 1 o V i c, cit. uspomene. 

* U koliko je istinita jedna verzija, koju smo vise puta culi, 
i po kojoj su neki dubrovacki paroci sami izgorjeli knjige krste- 
nijeh da bi oslobodili omladinu od vojnoga popisa, nijesmo bili 
u stanju da utvrdimo. Ali stvar nije sasvijem nemoguca, ma da 
je hitrina dosta providna i djetinjasta bila, jer to spaljenje nije 
nimalo sprjecavalo Napoleonove gjenerale da provedu rekruto- 
vanje. 



300 



Senat pise Napoleonu. 



ponovi se monotoni prizor. Crnogorci opustosise bajni 
Gozzin perivoj. Osakaceni kipovi Neptuna i Tri- 
tona na cesmi XVI. vijeka jednako podsjecaju pro- 
laznika na udesni pohod. 

I tako sa garistima sest stotine kuca,^ sa stetom 
od nekoliko milijuna franaka i sa gubitkom znatnoga 
dijela trgovacke flote, mali Dubrovnik placase svoj 
harac beskonacnome egoizmu jednoga covjeka. To 
ne bjese samo propast jedne aristokracije, nego 
istraga cijeloga jednoga maloga naroda kao pro- 
duktora i faktora u sadasnjosti i u buducnosti. 

VII. 

U sjednici od 9. Jula^ Senat rijesi da se iduce 
nedjelje ucini veliko javno blagodarenje. Ophod,^sa 
Gospom od Porata i mocima sv. Vlaha, pracen Velikim 
Vijecem, imao je da progje oko grada i da zavrsi 
svecanom mispm u sv. Vlahu. Tri dana imase biti 
izlozen po crkvama Presveti Sakramenat. U istoj 
sjednici bi stavljen predlog da se izaslju dva Senatora 
u Pariz, ali predlog bi odbijen velikom vecinom gla- 
sova (21 proti 9).^ Mjesto narocite misije bude rije- 
seno, da se Caru Napoleonu i Princu Eugenu, ,,sa- 
glasno sa gjeneralom Lauristonom", uputi pismo u 

1 Na samijem Pilama od 147 izgorjese 134. 

* Srijeda, Cons. Rog. 1806, 9 Julii passim. 

3 Od 45 clanova Senata otsutnijeh bijaSe 15. Za punovaznost 
zakljucaka trazio se q u o r u m od 27. Zakon od 4. Januara 1731. 
Cf. V o j n o V i c K. Sudbeno ustrojstvo Republike Dubrovacke, 
Zagreb, 1893. 



Raymond u Dubrovniku. 



kome ce senat izloziti Caru i Vice-Kralju Italije ne- 
voljno stanje Republike po ulazu francuske vojske. 
Senatsko pismo od 12. Jula^ sadrzaje potpunu nama 
ve6 poznatu sliku pustosenja dubrovacke oblasti i 
muka koje Republika bjese podnijela do onoga dana» 
Nakon opisa varvarskoga pohoda, Senat moljase Cara 
,,da ne dozvoli rasap jednoga nevinoga naroda", da 
mu pritece u pomoc kako ne bi ,,sasvijem sa lica 
zemlje iscezli ostanci ove nevoljne Drzave". Pism ose 
drzase u granicama pateticnijeh i opstijeh molaba. 
Lauriston je evidentno spremao preko Senata ispu- 
njenje onog obecanja koje bjese dao u oci 6. Jula 
i ranije austrijskome predstavniku. Francuski gjeneral 
imase i srca i tastine. Njemu mogase samo ugodno 
biti da ga Senat uznese kao dobrocinitelja, a ne samo 
da pred njim strepi kao pred izvrsiocem Udesa. Ali 
u posljednjem stavu Republika se odvazi da zamoli 
Napoleona, da ,,od sad unaprijed francuska vojska 
ne bude na teret Drzave". Ovaj tako prirodan zahtjev 
nije mogao naci odziva u Parizu. Finansije bijahu 
slabe, troskovi grdni. Napoleon se spremase — mozda 
prividno — na pohod u Englesku, a ujedno i na drugi 
Austerlitz proti veteranima Velikoga Fridriha. Rat sa 
Rusijom jednako trajase. Reorganizaciju Italije, do- 
tacije Dvoru, braci, saradnicima nove karlovinske 
monarhije, sve to imahu snositi i veliki i mali narodi, 
i Berlin i Dubrovnik. 

Utoliko stize cesto pomenuti Raymond naznaCen 
za francuskog charge d' affaires kod Dubrovacke 

1 Pariski Archives Nationales, AF IV, 173, original na tali-, 
janskom jeziku. 



302 



Raymond u Dubrovniku. 



Republike. Bruere silazase u zaborav. Starom slugi 
Monarhije i Direktorija bjese ostavljeno zastupanje 
trgovackijeh interesa, dokolica u onom trenutku. 
Nakon petnaestodnevnoga boravka, 23. Jula, Raymond 
pracen Bruerovim sinom Markom i jednim kancelarom, 
sluzbeno posjeti Malo Vijece. U konferenciji od istoga 
dana Raymond opet promjeni svoj harakter. U jutro 
bjese diplomatski predstavnik kod nezavisne drzave, 
malo ura docnije predavase Malome Vijecu u Napo- 
leonovo ime ultimatum. U sustini on imase da bude 
nekakav Archirector, predsjednik dubrovacke 
vlade, sa prerogativama koje dubrovacki knez nemase 
ni u srednjem vijeku za mletacke zastite. Raymond 
trazase : i. Spisak finansijskoga stanja Republike ; 
2. da mu bude dozvoljeno, kad ushtjedbude, da 
prisustvuje sjednicama sva tri vijeca ; 3. da ni- 
jedan Senatski dekret ne bude punovazan bez njegove 
sankcije i 4. da svako drzavno pismo upuceno u ino- 
stranstvo bude njemu prije podneseno na pregled. 
Senat potpisa sve sa mnogim mentalnim restrik- 
cijama. Pridolazahu megjutijem, nove trupe u grad:^ 
bresijanski lovci, talijanska kralj. garda, pjesadijski 
novi bataljoni, svi rasporedani po privatnijem domo- 
vima ,,na veliki teret Dubrovcana". Tolike se vojske 
Dubrovcani ne bijahu nagledali od osnivanja grada ! U 
ostalome, mjere predostroznosti ne bijahu, sa francuske 
strane, izlisne. Rusi i Crnogorci bijahu zaista odstili, 
ali se saveznicke trupe bijahu koncentrovale oko 
Snijeznice i oko Debelog Brijega, dakle na samoj 

^ „ Quante ragionil" (Koliko jakih razloga!) govoraie Niko 
Veliki Pozza u godinatna 70-ijem proSlog vijeka. 



Rusi i Crnogorci. 



303 



granici Dubrovacke Drzave. Gospodovahu Konavlima, 
utvrgjivahu se sve to vise u Boki Kotorskoj. 

Rusi se uporno podrzavahu. Odstupahu tvrdo- 
glavo i nerado, spremni uvijek da prkose neprijatelju : 
ruska taktika koja dovede Napoleona od Austerlitza 
na Eylau, pa do Moskve i do konacnog poraza. 
Senjavin bjese udario glavni stan u Herceg-Novi. 
Na admiralskom brodu sastade se prvo ratno vi- 
jece po odstupu. Prisutni bijahu Mitropolit sa 
nekoliko visijeh Crnogoraca, Sankovski, kontradmiral 
Sorokin i jos nekoliko visijeh i nizijeh oficira. Vja- 
zemski opet uze rijec. On saopsti da mu je od prednjih 
trupa javljeno da mnogo Francuza nastupa pravo na 
Novi i da se ve6 vide izvidnice na brdima. Mitropolit 
odvrati da to ne moze biti. Narociti dio crnogorske 
vojske, sa najenergicnijim starjesinama, vrlo revnosno 
posmatraju kretanja Francuza. On bi prije sviju bio 
tacno izvjesten o priblizavanju neprijatelja. Vjazemski 
poce o Boci da govori. Tvrgje Castelnuovo i forte 
Spagnuolo nista ne znace. One su jake samo za obranu 
od razbojnika. Mjesta za prolaz neprijatelja su vrlo 
udobna. On ce prvi imati nesrecu da izgubi utvr- 
gjenje, jer Crnogorci i Primorci uopce nijesu pouzdani 
i ovaj narod ne zasluzuje nase zastite.^ Na ovaj 
ispad Senjavin odgovori : ,,Kakomudrago bilo, Boka 
se mora zastidavati koliko dopustaju nase sile." Najzad 
se ruske trupe iskrcase. Vjazemski napadnut od Se- 
njavina, u raportu na Cara, kao strasljivica i intrigant, 
zatrazi odsustvo zbog bolesti. Pukovnik Boisselion, 

^ . . . „H HTO ceH HapoAnb He cTOHT'b san^Hii^eHHiH Hamero". 
Senjavin Aleksandru. 



304 



Rusija ponovno naregjuje predaju Kotora. 



docnije gjeneral Papandopulo, zamijene ga u ko- 
mandi. Vjazemski pogje na Krf da se lijeci. Tamo 
mu stize glas o Marmontovoj pobjedi kod Herceg- 
novoga (29. Septembra) nad rusko-crnogorskijem 
trupama. 

Crnogorci vladahu jos u Konavlima. Vladika po- 
stavljase knezove. On, koji, o tragu sedam godina, 
nugjase Republici vojnu pomoc da povrati Konav- 
Ijane pod njenu vlast, sada obecavase Konavljanima 
zlatna brda ako priznadu njega za Gospodara. Za 
deset godina Konavljani ne bi nista placali, a otkupili 
bi svoje zemlje od gospara. Nakon deset godina pla- 
cali bi malu ,,daciju** samome Vladici.^ Molitor, sa 
svoje strane, utvrgjivase do Stona polozaj francuskijeh 
trupa. Rasceravsi nekoliko zadocnjelijeh ruskijeh od- 
reda, ocisti definitivno cijelu teritoriju Republike od 
saveznicke vojske. 

Glas o Senjavinom odstupu stize u Petrograd 
vrlo kasno. Jos 21. Jula car ska via da racunase na 
eventualnost zauzeca Dubrovnika, ali ujedno, pri- 
nugjena prilikama, pripravljase teren za odstupanje 
iz Boke. Ruska diplomacija neprekidno lutase. Ne- 
zadovoljna austrijskim saveznikom koji se bijase iz- 
mirio sa svojim udesom, ona bjese rijesena da pro- 
duzi borbu protiv Napoleona, ali da i pregovara 
s njim, dajbudi da se uvjeri o dispozicijama koje 
vladahu u Parizu prema miru. Ovo lutanje, koje je 
megjutijem jos daleko bilo od kapitulacije, ogleda se u 
instrukcijama Czartoryskovoga nasljednika, gjenerala 
Budberga. 



Appendini, 36. 



Rusija ponovno naregjuje predaju Kotora. 



305 



Sedamnaestoga Jula, Budberg uputi Razumov- 
skoga neka Sankovskoga pozove da bez odla- 
ganja preda Kotor Austrijancima.^ Nema vise mo- 
gucnosti da Kotor posluzi kao kompenzacioni objekt. 
Austrija je u najvecoj opasnosti. Sa Kotorom pada 
,,posljednja barijera Osmanskoga Car- 
stva protiv francuskijeh pohljep a". 
Ali predavajuci Kotor Austrijancima, trebalo bi pred- 
uprediti novu Bonapartovu ofenzivu. Neka se, dakle, 
Sankovsky postara da tamo sve spremi sto je potrebno 
za ponovno zauzece Kotora, ako bi se izjalovila na- 
danja u mir. Ove mjere ne smiju, megjutijem, za- 
drzavati Sankovskoga u predaji koja se ima izvrsiti 
brzo i bez odlaganja. 

Ali, uz prkos svim tim frazama, kotorsko pitanje, 
kao zacarano, ne kretase se. Vijesti sa dubrovackoga 
bojista, Bellegardovi ponovni pozivi Senjavinu, ra- 
gjahu nekom nervoznoscu i u Petrogradu i u ruskijem 
krugovima Boke Kotorske. Senjavin nastojavase da 
osujeti predaju saglasno sa Sankovskim i sa Vla- 
dikom. U Petrogradu Aleksandar se ljucase na 
Frana. Uz prkos sondiranju u Parizu, Rusija prko- 
sase, kao nepobijegjena, i govorase o Austriji u tonu 
sazaljenja. ,,Car, pisase Budberg iz Peterhofa, ne 
znajuci ni za rusku nedacu kod Dubrovnika, a ni 
za naprasnu Oubrilovu kapitulaciju u Parizu, Car 



1 ,,\Envoyez a M. de Sankovsky I'ordre precis et positif de 
restitucr sans plus de d^lai le poste de Cattaro". DepeSa br. 53 
Prepiska Razumorskoga sa Czartoriskim i Budbergom 1806. 
R. D. A. 



L. Vojnovid, Pad Dubrovnika. 



20 



3o6 



Budbergova uputstva. 



je imao prava da trazi od Austrije da se ni u kom 
slucaju ne ce udruzivati sa Francuskom protiv Ru- 
sije. Ovaj neprijatni upecatak u toliko je jos ne- 
prijatniji ako se promisli, da Austrija trpi bez pro- 
testacije narusavanje pozunskoga ugovora sa strane 
Francuske, pa da prima bez opozicije i samo rusenje 
stare konstitucije NjemaSkoga Carstva." Sest mjeseca 
nakon Austerlitzaovakve rijeci mogu zacugjavati pod 
perom jednoga ruskoga ministra ! 

Budberg davase i precizne instrukcije Razumov- 
skome u dubrovackom i kotorskom pitanju. 

Odnosno Dubrovnika, ako ruske trupe budu pri- 
nugjene da odstupe usljed nadmocne neprijateljske 
sile, tada „il n'y aurait plus rien a faire pour le mo- 
ment". ^ Sve ce poznije operacije zavisiti od opste 
situacije. Ali ako ruske trupe zauzmu Dubrovnik, 
,,Njegovo Velicanstvo hoce da u njemu i ostanu sve 
dok se izmegju obostranijeh zapovjednika ne bi u 
dovoljnoj mjeri garantovale nezavisnost i cjelo- 
k u p n o s t (I'independance et I'integrite) one Re- 
publike. U ovom ce slucaju ruske trupe napustiti Du- 
brovnik bez odlaganja predavsi ono mjesto doma- 
cijem vlastima i u onom stanju u kom su ga bile 
nasle". 

Odnosno Kotora, u slucaju austrijskog napada, 
silu odvratiti silom. Ako pak Bellegarde ugje u 
pregovore, odstupiti, ali prije primiriti onaj 
n a r o d. ,,I u tom de trenutku gospodin Sankovsky 
uzbuditi duhove tako, da Crnogorci i Bokelji ustanu 



,,ne bi se za sada imalo sto da radi". 



Budbergova uputstva. 



307 



na Francuze cim budemo u stanju da ih iznovice 
oslobodimo od jarma, sto bi tad bilo za vazda.^ 

Dok to ruski ministar inostranijeh djela pisase 
grafu Razumovskome, bjese se iznenadan obrt do- 
godio u Parizu. Pregovori sa Engleskom bijahu se 
razbili, ali Rusiju iznenadi vijest da je njezin agent 
,,za predaju zarobljenika" sklopio na svoju ruku 
ugovor mira sa Napoleonom. 

Dubrovniku se iznenada otvarase mogucnost da 
sacuva svoju nezavisnost, u nedostajanju pokoja i bla- 
gostanja koje vihar bjese razasuo za navijek. 

^ ,,Aussit6t que nous serons a meme de les delivrer de nouveau 
de leur joug, ce qui alors serait pour toujour s". 
Budberg Razumovskome, 21. Jula ib. 



GLAVA CETVRTA. 

OUBRILOV UGOVOR. 

(Jul-Decembra 1806.) 



Glava cetvrta. 



Uz prkos ratnom stanju sa Francuskom, Rusija 
uznemirena Napoleonovim pregovorima sa Engleskom, 
rijesi se da i ona sazna u Parizu pod kojijem bi se 
uslovima moglo da dogje do zeljenoga mira. Indi- 
rektni razgovori izmegju Francuske i Engleske 
bijahu zapoceli nesluzbeno, ali saznanjem engleskoga 
ministra inostranijeh djela, Foxa. Talleyrand i neki 
zatoceni Englez, lord Yarmouth, vijecahu o nacinu 
kako bi se kraju priveo englesko-francuski spor 
koji, nakon raskinuda amienskoga mira, jednako 
se kretase oko prevlasti u Sredozemnome Moru.^ 

^ Prepiska Stadiona sa Vincentom i Metternichom 1806 B. 
D. A. Tracevski, III; Martens, Recueil des Traites et 
Conventions conclus par la Russie, avec des esquisses historiques. 
Tome XIII Traites avec la France 1717 — 1807, Petersbourg, 
1902 ; Bourgeois op. cit. ; A. S o r e 1 Op. cit. C o q u e 11 e — 
Les Negociations de 1806 (u januarskoj svesci Revue d'histoire 
diplomatique god. 1903)- 

2 Amienski mir (25. Marta 1802) za koji se misljase da ce 
„rastvoriti cijelome covjecanstvu novu budu^nost sloge i srece" 
(Vast) ne potraja nego godinu dana, upravo 14 mjeseca. Ras- 
kinu6u ugovora bijahu, gotovo u jednako j mjeri, krivi i Napoleon 
i Englezi, jer nije bilo iskrenosti ni s jedne, ni z druge strane. Megju 
ostalijem neizvrsenijem uslovima bjese i taj, da Engleska povrati 
ostrvo Maltu proceranome jeruzolimskome redu sv. Ivana (Mal- 
te§ki red), ali ona ne htjede da vrati ostrvo pod izgovorom da su 



312 



Aleksandar salje d' Oubrila u Pariz. 



Ali pregovori tecijahu sporo. Fox, siljuci lordu Yar- 
mouthu definitivne punomoci, 26. Juna, naredi 
ovome da ne ugje ni u kakve sluzbene pregovore 
ako bi Napoleon jednako uporno trazio za sebe Sici- 
liju. Talleyrand nugjase Napuljskome Kralju, koga 
Napoleon bjese otjerao, gradove njemacke Hanse 
kao odstetu. Ali Fox odgovarase : ,,Sicilsko je pi- 
tanje tacka o kojoj ne moze da bude tranzakcije".^ 
Car Aleksandar nije mogao gledati sa zadovolj- 
stvom tajne pregovore izmegju Napoleona i Engleske, 

Rusija i ostale sile odrekle garanciju za izvrsenje stipulacija mira 
kako je u aktu bilo receno. Tako ostade Malta u rukama Engleza 
na veliku neprijatnost Napoleona. Jos mnoge druge povrjede mira 
dovedose ugovorne sile na ocajnicki rat (12. Maja 1803) koji po- 
traja punijeh dvanaest godina i svrsi se samo Napoleonovijem 
padom. William Pitt, dusa svijeh evropskijeh koalicija protiv Na- 
poleona, umrije od zalosti (23. Januara 1806) saznavsi austrijsku 
kapitulaciju kod Ulma i poraz kod Austerlitza. Naslijede ga lord 
Grenville, kao sef kabineta, a veliki Pittov suparnik Fox kao mi- 
nistar inostranijeh djela. Fox, koji od prije poznavase Napoleona, 
naginjase na mir i opunomoci lorda Yarmoutha da pregovara 
sa Talleyrandom. 

^ A. S or el. Op. cit. 71. Napoleon bjese odma, po Austerlitzu, 
svrgnuo Napuljskoga Kralja Ferdinanda IV (27. Decembra 1805) 
koji bjese pripomogao porazu francuske flote kod Trafalgara. 
Notifikacijom iz Schonbrunna (i. Februara 1806) Napoleon izjavi 
Evropi: ,,Bourboni su prestali da vladaju." Massena ugje u Napulj 
sa Napoleonovim bratom Jozefom (15. Febr.) koga Car bjese Na- 
pulitancima nametnuo za Kralja. Ferdinand pobjeze u Siciliju 
(15. Jan.) i tamo i ostade pod zastitom engleske flote. Iz Sicilije 
ga niko ne uzmoze rascerati, ni Joahim Murat koji pokusa da 
je zauzme god. 1810. Ferdinand se odrece Sicilije tek god. 1812 
po nagovoru engleskoga komesara lorda Bentincka, ali se vrati 
u Napulj god. 1816, a god. 1817 proglasi se, pristankom Evrope, 
za Ferdinanda I Kralja obiju Sicilija. 



Pregovori sa Engleskom. 



313 



Ono sto je on sam poslije sa Napoleonom raspravio 
i rijesio u Tilsitu, bojase se da Napoleon ne uglavi 
sada sa Foxom. Toga radi, rijesi se na jedan korak 
koji, u ondasnjemu stanju uobrazenosti Ruske Impe- 
rije o svojoj vojnoj sili, mogase se nazivati aktom 
samopregorijevanja. Petru d' Oubrilu, nekadasnjemu 
otpravniku poslova u Parizu (1804), Car dade mi- 
siju da sondira Napoleonovo raspolozenje k miru. 
Pod titulom „agenta za ratne zarobljenike" { areHTh 
no ^'fejiaMT. BoenHonji'feHHbixTi) d'Oubril imase s polja 
da obrati svu svoju paznju na stanje zarobljenika 
od boja kod Austerlitza. Ali u punomocju davase 
mu se naredba da otvorenom i povjerljivom izmje- 
nom misli o interesima Rusije i Francuske otvori put 
formalnim pregovorima za opsti mir. Zametnu li 
se pravi i ozbiljni razgovori izmegju Engleske i 
Francuske, d' Oubril imase punomodje da ,,potpise 
sub spe rati sa odnosnim punomocnicima ma 
koji akt sto bi, po njegovom misljenju, odgovarao 
casti i interesima Rusije".^ 

Ova dosta elasticna formula imase samo jednu 
jasnu stranu : Oubril imase potpisati akt zajednicki 
sa engleskim punomocnikom, a ne odvojeno. Ali 
to bijase bas ono sto Napoleon ni pod koju cijenu 
ne scase. 

Pregovori s Engleskom tecijahu, megjutijem, 
rgjavo i sve to zamrsenije. Osim svojijeh zahtjeva 
od kojijeh, osobito odnosno Malte i Sicilije, Fox ne 
scase ni za dlaku da popusti, jos se i Austrija bila 
objesila Engleskoj za vrat. Ona je trazila da, u idu- 

^ Martens, Op. cit. 292. 



314 



Austrija trazi Dalmaciju. 



cemu miru sa Francuskom, Engleska uglavi, povratak 
Dalmacije i Istre Cesaru i u torn smislu Stadion 
bjese 30. Juna dao barunu Vincentu najformalnije 
instrukcije. Austrija bjese zaista, na samrtnoj po- 
stelji, po porazu kod Austerlitza, predala Napoleonu 
najveci dio pregjasnjega mletackoga, u Campo Formiju 
dobivenoga, primorja. 

To bjese ona ucinila da spasi srce Carevine a 
moze se red i samu dinastiju. Ali tu predaju ona nije 
nikada mogla da pregori. Njoj se cinjase da je gu- 
bitkom Dalmacije i Istre ne samo osakacena, nego 
i lisena haraktera Velike Sile. Narocito sad, kad je 
Cesar prinugjen bio da skine sa glave vijenac Svete 
Rimske Imperije ! U torn je smislu graf Stadion 
pisao Vincentu ove znamenite rijeci : 

,,Predmet koji je za nas od najviseg znacaja, 
bude li moguce prosiriti ma koji clanak mira, 
jeste da se bivsa mletacka Dalmacija vrati u nase 
ruke, ili dajbudi da se otme Kraljevini Italiji ili ma 
kojoj drugoj sili zavisnoj od Napoleona .... Neka 
nam se, dakle, vrati ona provincija, ili, ako to nije 
ni u kojem slucaju moguce, neka se preda kojemu 
vladaocu za kojega ugovorne sile traze odstetu, 
tako n. pr. Sardinskome Kralju^ ili onome od obiju 
Sicilija, ako li budu prinugjene sile da popuste u pi- 



^ Napoleon bjese god. 1802 (11. Sept.) proglasio definitivnu 
inkorporaciju Pjemonta Francuskoj. Kralju Viktoru Emanuilu I 
preostade sama Sardinija. Napoleon konsekventno odrede svaku 
i najmanju odstetu Sardinskome Kralju, za koga se naroCito za- 
uzimahu Rusija i Engleska. Pjemont i Savoja povratise se u ruke 
zakonitoga kralja tek god. 1814. 



Austrija trazi Dalmaciju. 



315 



tanju Napuljske Kraljevine. J a Vam obracam paznju 
na planove Rusije koja se nosi mislju da predlozi 
da se ona provincija proglasi nezavisnom drzavom 
po primjeru Jonskijeh Ostrva ili da se ovima prisa- 
jedini. Vi cete lako razumjeti da bi taj projekt za 
nas bio najnepodesniji, jer bi na taj nacin Dalmacija 
postala provincijom Rusije, kojoj bi pripomogla 
da ostvari poglede na Portu, sto bi najstetnije bilo 
za nas mir i za nasu sigurnost. Ziteljstvo one pro- 
vincije, pogranicno Turskoj, vecim je dijelom grcke 
vjere i dalo bi Rusiji velikijeh sredstava na raspolo- 
zenje, a stavilo bi nas u najneprijatniji polozaj . . . 
Londonski Dvor ima, kao sto i mi, najmanje interesa 
da na onoj strani potpomaze planove ruskog mini- 
starstva. Ja mislim, dakle, da se Vi povjerljivo ob- 
jasnite sa lordom Yarmouthom po ovoj stvari i da 
mu iskreno prikazete nas nacin shvatanja ovoga pi- 
tanja".^ Ali dok se ovako Stadion hvatase za Englesku 
da se Dalmacija ili povrati Austriji ili, u najgorem 
slucaju, istrgne Francuskoj i Rusiji, melankolicno se 
odricase Boke Kotorske : ,,Ma da nam je njezin 
posjed bio u nekoliko koristan (quoique leur posses- 
sion nous ait donne quelques avantages), produzavase 
ministar, ipak je toliko obespokojen bio, toliko je 
zavisan od prilika i najzad mece nas u tako nepri- 
atan kontrast sa Rusijom, da mi na svaki nacin ne 
mozemo da pridamo nego vrlo sporednu vaznost 
povradaju na upravu one male zemlje." Ali se Stadion 
ne predavase prekomjernome optimizmu. ,,Da natrag 

^ Instrukcije kancelara Stadiona barunu Vincentu. Depesa. 
od 30. Juna. B. D. A. 



3i6 



Austrija trazi Dalmaciju. 



zadobijemo one dvije provincije (t. j. Dalmaciju i 
Istru) mi bismo vec mnogo dobili pregovorima ruskijeh 
i engleskijeh punomocnika. Zalibog imamo se puno 
vise bojati da ne uspijemo ni u ovijem zeljama, a da 
bi se smjeli nadati necemu visemu." Da pravo recemo, 
austrijski ministar nije bio suvise skroman. On sma- 
trase povratak primorskijeh provincija kao minimum 
austrijskijeh zahtjeva, ali taj minimum bjese za pro- 
strane Napoleonove osnove sve. On je sa nevjero- 
jatnom energijom drzao do posjeda Dalmacije, Istre 
i Boke Kotorske kao nekada a i sada do Jonskijeh 
Ostrva. Ove operacione baze za ostvarenje svoga ve- 
likoga istocnoga projekta Napoleon se ne bi bio od- 
rekao nego pod udarcem neumitne sile. On je to i 
dokazao god. 1813 kad je u dva puta odbio Metter- 
nichov ultimatum da povrati Austriji ilirske provin- 
cije. Ovome istome Metternichu^ koji je sada imao 

^ Klemens-Lothar-Wenzel Furst von Met- 
ternich-Ochsenhausen rogjen u Koblenzu 15. Maja 
1773 umr'o u Becu 11. Juna 1859. Poslanik u Berlinu (1803), u 
Parizu (1806). Po boju kod Wagrama postavljen za ministra 
inostranijeh djela (8. Oktobra 1809), ostade na tome mjestu pu- 
nijeh 38 godina (do 13. Marta 1848) samodrzavno upravljajuci 
spoljnom, a cesto i unutrasnjom politikom Monarhije. Potpisuje 
konvenciju sa Napoleonom u Fontainebleau-u, pa pariski ugovor 
(30. Maja 1814) koji smanjuje Francusku i pobjedioce stvara 
sudijama Evrope. Predsjedatelj beckoga kongresa, glavni auktor 
Svete Alijanse, organizuje i predsjeda kongrese u Tropavi (1820) 
u Ljubljani (1821) i u Veroni (1822). Godine 1821 bi proizveden 
za kancelara. Becki ustanak od 13. Marta 1848 prinudi Cesara 
da ga otpusti. Njegove ,,Memoare" publikova mu sin. Oni su 
vise apologeticni, nego li istinoljubivi, a rjecito svjedoce za skrajnu 
Metternichovu uobrazenost i tastinu. 



Austrija trazi Dalmaciju. 



317 



da zamijeni baruna Vincenta u Parizu, Stadion 
se zaljase u instrukcijama od 8. Jula^ na drzanje 
Rusije u ovome pitanju. Rusija se, po Stadionovome 
misljenju, nalazi u vrlo neprijatnom polozaju da 
nema nista sto bi mogla Francuskoj da ponudi u ime 
reciprociteta za sve ono sto od ove trazi. Z druge strane 
sve uslove koje je saopstila Engleskoj, megju kojima 
je i taj da se Dalmacija povrati Austriji, ona ih je 
podnijela Engleskoj na konacno rijesenje. Ona je 
spremna da popusti na cijeloj liniji, samo ako se Ve- 
lika Britanija saglasi s tim. 

A Engleska? Ona se, u stvari, samo Malte i kon- 
tinentalnoga posjeda, Hanovra, ne moze i ne ce 
da odrece. Evo na cemu smo, pisase Stadion, evo 
kako se malo aktivne dobre volje iskazuje Austrijskoj 
Monarhiji ! 

Ali Fox, po uvjeravanju grafa Starhemberga 
iz Londona, nije se tako malo zagrijavao za povratak 
Dalmacije Austriji. Glasnik cijele poznije engleske 
tradicije, on uvjeravase Starhemberga,^ da je Lon- 
donski Dvor prozet ubjegjenjem da je, prije svega 
ostaloga, potrebno voditi racuna o interesima Austrij- 
ske Monarhije cije je bitisanje, sta vise, jacanje sile, 
neophodno potrebno opstoj sigurnosti Evrope (dont 
non seulement I'existence mais meme I'augmentation 



1 Instruction fiir den nach Paris abgesandten Grafen Metternich^ 
8. Juli 1806 No. 3 B. D. A. Instrukcije su redigovane na fran- 
cuskom jeziku. 

2 Depesa Stadionu, London 15. Jula. Depeches du Comte 
Starhemberg, Ambassadeur a Londres, au Comte Stadion 1806 
B. D. A. 



3i8 



Talleyrand i Oubril. 



de puissance devient indispensable a la surete ge- 
nerale) da je on lordu Yarmouthu pisao, da kabi- 
netu od Saint-Jamesa povratak Dalmacije Cesaru, 
po povracanju Hanovra, izgleda kao tacka koju naj- 
prije treba osvojiti (emporter). Fox se dobru nadase 
od Yarmouthovijeh pregovora. Starhembergu, koji 
mu povjerljivo bjese izrazio zelju svoje vlade da ni 
u kom slucaju Dalmacija ne bude nezavisna Repu- 
blika, kako zeljase Rusija, i da bi tad ona drage volje 
pristala da se radije prisajedini Sardiniji ili Napulju, 
drzavni sekretar odgovarase da sve te kombinacije 
nista ne valjaju, da ona provincija ima da bude au- 
strijska, jer je Austrija sama u stanju da je drzi i 
da je brani. Svaka druga slabija Sila, zvala se Napulj 
ili Sardinija, ne bi je mogla odrzavati, nego li priziv- 
Ijuci u pomoc ili Bee ili Petrograd.^ 

Dok se vogjahu ovi pregovori, a sve to vise slab- 
Ijase nada da ce lord Yarmouth nesto postici, Oubril, 
koga bjehu poduze zadrzali u Strassburgu, stigne 
(6. Jula) u Pariz. Odma prvoga dana Talleyrand 
rastavi Oubrila s Yarmouthom i stade s njim odvo- 
jeno da pregovara, opsipljuci ruskoga agenta Ijubazno- 
stima i usluznostima. U pocetku Oubril, u smislu 
svojijeh instrukcija, saopstavase Yarmouthu svoje 
razgovore sa Talleyrandom. Ali to francuskome 
ministru nije moglo ostati skriveno. ,,Dozvolite mi, 
gospodine d' Oubrile, rece mu iznenada Talleyrand, 
da Vam postavim jedno pitanje : pregovaraju^i 



^ Lord Castlereagh zastupace, god. 1814 — 1815, ovo isto 
Foxovo glediste, kako cemo docnije vidjeti. 



Dubrovnik kompenzacija za Napuljskoga kralja. 



319 



s Varna, pregovaram li sa britskim kabinetom?" 
Oubril se zbuni. Od toga casa pomisli da moze pre- 
govarati sa Talleyrandom po svojoj uvigjavnosti i bez 
sadjejstva lorda Yarmoutha. 

Sada se rasprede zivahna konverzacija. Jedno 
od glavnijeh pitanja bjese : koja li ce se odsteta 
dati Napuljskome Kralju za otetu mu kraljevinu ? 
Aleksandar stavljase svoje samoljublje u taj spor 
izmegju Napoleona i napuljskijeh Bourbona. Ostaviti 
ove najvjernije svoje saveznike na milost i nemilost 
Bonaparta izgledase mu kao akt felonije. 

Oubril, prozet ubjegjenjem da je uspostav- 
Ijenje mira prva i najhitnija blagodat za Rusiju, 
kaosto za Austriju i za Evropu, ubjegjen da Napo- 
leon ne ce dozvoliti ni pod koju cijenu da se 
Sicilija preda Bourbonima, poce da trazi jednu ekvi- 
valentnu odstetu za Napuljskoga Kralja. Oubril pro- 
duzi razgovor ne vise sa Yarmouthom, nego, uhvacen 
u tanke mreze Talleyranda, sprovede francuske 
predloge ruskom poslaniku u Londonu, grafu Stro- 
gonovu. Talleyrand pitase bi li se tamo Dalmacija, 
cijela Albanija (dakle Boka Kotorska i arbanasko 
primorje do Krfa) i Dubrovnik smatrali kao 
kompenzacija za gubitak Sicilije sa strane Napulj- 
skoga Kralja. Ali ovaj predlog, govorase Talleyrand, 
ne polazi od Bonaparta. Treba ga smatrati kao jedno 
opste ispitivanje polozaja. Oubril odgovori Talley- 
randu da kao p o z i c i j u on smatrase one zemlje 
kao ravnu kompenzaciju, ali ne kao p r i h o d. Stro- 
ganova povjerljivo zaklinjase da uznastoji kako bi 



320 Dubrovnik kompenzacija za Napuljskoga kralja. 



se primio Talleyrandov predlog.^ Po Oubrilovom 
misljenju, gubitak Dubrovnika, Albanije i Dalma- 
cije bjese za Francuze porazna stvar. Njihov bi 
se upliv u Carigradu sveo na nisticu. Evropa bi do- 
bila sve one sile koje drukcije Rusija treba da drzi 
na strani Turske da je nadgleda. Kralj Napuljski 
tesko da ce se povratiti u pravni posjed Sicilije. Eno 
mu Dubrovnika ! Kad bude tamo ustolicen za sve 
zrtve koje je podnio, on ce sa gradovima Hanse 
i sa onim sto mu Engleska i Rusija uzmognu dati, 
modi stati na obranu Sicilije dok ne primi pomoci 
ili sa Malte ili sa Krfa. U jednom privatnom pismu 
onoga istoga dana, Oubril navaljuje na Strogonova 
da Sicilija bude skinuta sa dnevnoga reda. Dalmacija 
se ne ce dobiti silom. Onog istog dana kad nase trupe 
primoraju Francuze da napuste ovu provinciju, 
Bonapartove ce trupe uci u Bee. ,,Njegovo je nacelo 
svetiti se na slabima za zlo sto mu nanesu jaki." 
Evo, dakle, sto se nadam da ce dobiti : Za Siciliju 
Dubrovnik, Albaniju i Dalmaciju ; — mi ne 
branimo Siciliju (od Engleza) ali mozemo obecati da 
ne cemo tamo poslati pomoci ; ako nam Francuska 
odrece predaju gornjih zemalja, ja ne cu potpisati 
ugovor nego pod uslovom da budu predate trecemu 
na cuvanje t. j. Austriji; — odreku na planove o pre- 
vratu u Njemadkoj; garantiju svedske Pomeranske, 
a mozda i Svajcarske; jednu rusku staciju na Krfu. 
Neka, dakle, Fox izjavi preko Strogonova da Engleska 



^ Depesa Oubrila Strogonovu, od 9. Jula. Tratevski III, 

396. 



Dubrovnik kompenzacija za Napuljskoga kralja. 321 



zaista zeli mir, da su ovi predlozi kadri da ga uskore 
i neka njemu, Oubrilu, dade misiju da zaokruzi dio 
Napuljskoga Kralja.^ Dakle Oubril — a ovaj fakt 
treba podcrtati — koji bjese punim jedrima zaplovio 
u neznane krajeve Talleyrandove i Napoleonove 
diplomacije i koji se sam Strogonovu pravdase iz- 
mijenjenom situacijom za prekoracenje svojijeh in- 
strukcija, raspolagase Dubrovnikom u flagrantnoj 
protivurjecnosti sa svecanim deklaracijama Czarto- 
ryskoga i Budberga Razumovskome, Senjavinu i 
Porti! Ovaj Oubrilov sans-gene izbjegao je savremenim 
istoricima, kako je izbjegao i ironicki znacaj stipu- 
lacija o Dubrovniku koje je Talleyrand, t. j. u samoj 
stvari osvajac, uvrstio poslije u ugovor. Ovaj se za 
sada saglasava sa Oubrilom odnosno Dubrovnika. 
On ponovno nudi Napuljskome Kralju Dalmaciju 
i Albaniju. ,,Nemojmo se gubiti u simere, govorase 
Oubrilu, Francuska ne ce nikada ustupiti Mletacko 
i Istru, ali mozda bi se Car rijesio da se odrece Dalma- 
cije i Albanije." Oubril ce na to: ,,Nadodajte jos Du- 
brovnik i tursku Arbanasku." Talleyrand pristade.^ 
,,I nadam se, nadoda Napoleonov ministar, da ste 
pisali u Petrograd da smo ovdje najbolje raspolozeni 
za mir, osobito otkad Vam ustupamo Dal- 
maciju i Albaniju koju smo, priznajem 
Vam, uzeli samo da Vas malo naljutimo".^ 



1 Tracevski III, 401 ; S o r e 1, op. cit. VII 74. 

2 Izvjestaji Oubrila Czartoryskome, 10. Jula. Op. cit. Ill, 
403 s qq. 

' Que nous n'avions pris, je vous I'avoue, que pour vous 
faire un peu enrager". 

L. Vojnovic, Pad Dubrovnika. 21 



322 



Talleyrand predlaze primirje. 



U to prispjese vijesti iz Dubrovnika. Spremase 
se veliki boj. Talleyrand predlaze Oubrilu, u Carevo 
ime, primirje. Oubril ne pristaje na primirje, ali ce 
poslati ulaka Senjavinu da trenutno obustavi nepri- 
jateljstva. Ali to nije dosta, odgovara ministar. Ad- 
miral ne ce poslusati Oubrila (i u tome je Talleyrand 
bolje poznavao Senjavina od ruskog diplomate) a 
mi smo prinugjeni da posljemo pojacanja u Dalma- 
ciju. Najzad, Talleyrand podnosi mu projekt ugo- 
vora mira u pet clanaka. Oubril ne ce da potpise, 
narocito za to sto je Bonapartu u ugovoru priznata 
carska titula koju Rusija ne ce da prizna. Ali to su 
i posljednji defenzivni metci izmorenoga Oubrila. 
On vise ne formulise nikakovijeh protupredloga i 
Talleyrand 12. Jula upucuje ga na gjenerala Clarka 
koji je dobio punomoc od Cara da pregovara s Oubrilom 
o definitivnome ugovoru mira. Kroz punijeh osam 
dana sjednica slijedi za sjednicom. Bude Oubrila 
nocu, zovu ga u Talleyranda gdje ga gnjave do 
zore. Konferencije sa Clarkom traju pet, sest, osam 
ura. Ne potpise li ruski ,,punomocnik" odma 
ugovor redigovan u francuskoj kancelariji, Car ce 
trgnuti natrag ,,ogromne" koncesije na koje se ri- 
jesio (ses immenses concessions). 

Na posljetku, 20. Jula stize Foxov odgovor 
Yarmouthu : Engleska ce ostaviti Siciliju Jozefu 
Bonapartu, ako bivsi Napuljski Kralj pristane ne 
na Arbanasku — koja pripada Turskoj — nego 
na Dalmaciju sa jednim dijelom Istre i, ako je moguce, 
sa Mlecima. O Dubrovniku Fox ne govorase nista.^ 

^ C o q u e 1 1 op. cit. S o r e 1 op. cit. 80 sqq. 



Oubril potpisuje ugovor. 



323 



Yarmouth ne odgovori nista, ali Oubrila uputi Clarku. 
Obadvojica pogjose Talleyrandu koji im saopsti 
da ce Napoleon napustiti Njemacku a k o m u s e 
preda Kotor. Za ovako ogromni ustupak on 
trazi od Oubrila da potpise ostale clanke ugovora. 
Oubril onoga istoga dana potpisa (20. Jula). 

Taj ugovor mira sadrzavase 16 clanaka.^ 
U prvijem trinaest Rusija priznavase Napoleona 
kao Cara Francuza i Krai j a Italije, predavase Na- 
poleonu Kotor sa Bokom, priznavajuci cl. 4. po- 
zunskoga ugovora po kome je Dalmacija vec pri- 
padala Francuskoj (cl. Ill), ugovorne sile prizna- 
vahu nezavisnost Jonske Re publike, nezavisnost i 
neprikosnovenost teritorija Otomanske Imperije (cl. 
V i VI); francuske ce trupe napustiti njemacku te- 
ritoriju cim budu ruske napustile Kotor; Napoleon 
prima posredovanje Rusije za uspostavljenje mira 
na moru, (cl. IX) a ugovorne ce sile nastojati da se 
izmire Pruska i Svedska (cl. VIII). U prvom tajnom 
clanku, Rusija se obvezuje da ce priznati novoga 
Napuljskoga Kralja kao Kralja obiju Sicilija, a Ferdi- 
nandu IV t. j. njegovu sinu ugovorne ce sile iz- 
moliti od Spanije Balearska ostrva. Clanak IV ugovora 
glasio je pak ovako : Nj. V. Car Francuza, Kralj 
Italije, na iskanje Nj: V. Cara sviju Rusija i iz paznje 
prema njemu, pristaje : 

I. da povrati Dubrovackoj Repu- 
blici nezavisnost koju ce uzivati, 
kako u proslosti, pod garancijom 



^ Tekst u Martensa Op. cit. Annexe. 

* 



324 



Uslovljena nezavisnost Republike. 



Otomanske Porte. Francuzi 6e pri- 
drzati poziciju Ston na poluostrvu 
Peljescu, kako bi osigurali svoje 
veze sa Kotorom;^ 

2. da prekine sva neprijateljstva sa Crnogor- 
cima od dana ovoga ugovora pa sve dok budu zivjeli 
mirno i kao Portini podanici.^ 

Oni su duzni da se bez odlaganja vrate kudi, 
a Nj. V. Car Napoleon obecaje da ih ne ce uznemi- 
rivati, ni da ce ih uzeti na odgovornost za neprija- 
teljstva u kojima su saucesnici bili u Dubrovadkoj 
drzavi i u pogranicnim zemljama." 

Ratifikacije su ovoga ugovora imale da budu iz- 
mijenjene 15. Avgusta u Petrogradu. Kako su po 
cl. Ill imala prestati neprijateljstva na cijeloj liniji, 
Oubril istoga dana uputi kurirom pismo admiralu 
Senjavinu saopstavajuci mu narocito vojne mjere 
sadrzane u ugovoru za povratak mira. ,,Ja Vase 
Prevashoditeljstvo toliko vise molim da ne odlaze 
te mjere, pisase ruski diplomata, sto bi mir i spo- 
kojstvo pojedinijeh evropskijeh drzava moglo biti 
ugrozeno svakim odlaganjem sa Vase strane".^ 

^ ,,S. M. r Empereur des FranQais, Roi d' Italic consent, d'apres 
la demande de S. M. TEmpereur de toutes les Russies, et par egard 
pour Elle : 

I. a rendre a la Republique de Raguse son indipendance, 
afin qu*elle en jouisse comme par le passe, sous la garantie de 
la Porte Ottomane. 

Les Fran^ais garderont la position de Stagno sur la presqu'ile 
de Sabioncello afin d assurer leurs communications avec Cattaro, 

- et en sujets de la Porte (h ocTanyTa Ho^aHHtiMH IIopTia). 

^ Tracevski, III, 432. 



Talleyrand Raymondu. 



325 



Sutradan Car Napoleon saopSti u tajnosti za- 
kljucenje mira princu Eugenu, napuljskome kra- 
Ijevskome bratu i marsalu Berthieru. Ovom po- 
sljednjem pisase : ,,Rogjace moj, zakljucio sam 
mir sa Rusijom. Kotor mi ostaje. Stvar bivsega Na- 
puljskoga Kralja napustena je. Rusija zadrzaje Krf. 
Ove su vijesti samo za Vas; ali mozete gledati da pu- 
stite glas da je mir s Rusijom sklopljen**.^ 



II. 

Talleyrand, dakle, a ne d' Oubril bjese umetnuo 
u ugovor priznanje nezavisnosti Dubrovacke Repu- 
blike i amnestiju za Crnogorce. Mi ne cemo biti daleko 
od istine ako ovaj iznenadni Napoleonov nalazak 
pripisemo njegovoj zelji da prikrije na koji nacin 
definitivno prisajedinjenje Dalmacije s jedne strane, 
a da z druge olaksa Rusiji napustanje Kotora, dava- 
juci u istom trenutku programaticnu izjavu o ne- 
prikosnovenosti Otomanske Carevine i u onijem nje- 
zinijem autonomnijem dijelovima koje Visoka Porta 
samo zasticivase. 

,,Cast mi je, gospodine, pise Talleyrand otprav- 
niku poslova u Dubrovniku, 21. Jula,^ poslati Vam 
clanke 3-i 4-i 5-i i 6-i ugovora mira zakljucenoga 
izmegju Francuske i Rusije. Ovi clanci inter esuju 
Dubrovnik ili susjedne zemlje; sluzice kao dodatak 
Vasim instrukcijama, pa kako uspostavljaju neza- 



1 Saint-Cloud, 21. Jula Corr. Nap. XII. br. 10530. 

2 Gavrilovic, Ispisi, br. 66. 



326 



Napoleon naregjuje da se drzi Dubrovnik. 



visnost Dubrovnika, oni Vas opet postavljaju u 
duznost otpravnika poslova koja Vam bjese povjerena. 

,,Njegovo Velicanstvo, naredivsi da se zauzme 
dubrovacka teritorija, bjese izvjestena o namjerama 
neprijatelja da se tamo ugnjezde. Ona vojna mjera 
imala je da traje koliko i rat. Mir joj imase prirodno 
da postavi kraj. Njegovo je Velicanstvo moralo me- 
gjutim da zadrzi poziciju kod Stona da osigura veze 
izmegju svojijeh dalmatinskijeh posjeda i Boke Ko- 
torske. Ston mu je, dakle, ostavljen u ovome ugovoru. 
Vi dete se, Gospodine, dogovoriti sa gjeneralom Lau- 
ristonom da se na onoj tacki izvrsi pravilno razgra- 
nicenje izmegju dubrovacke teritorije i posjeda Nje- 
gova Velicanstva . . .". ,,Vi cete, produzuje Tal- 
leyrand, predati dubrovackome Senatu Vasa kre- 
ditivna pisma cim se on povrati u svoja prava. On 
ce se, po datumu Varna predanijeh pisama, uvjeriti, 
da Car nije namjeravao zauzeti Dubrovnik kad je 
izaslo Vase naimenovanje i da je sama potreba 
pravedne obrane dala povoda ovom trenutnom 
zauzecu". 

Dok tako Talleyrand Raymonda upucivase na 
nove duznosti kod nezavisne Republike, Napoleon 
onog istog dana kad Oubril i Clarke metnuse svoje 
potpise na ugovor, u 4 i p6 sahata popodne pisase iz 
Saint-Clouda princu Eugenu:^ ,,Sine moj, hitam 
da Te izvijestim da je u ovaj cas potpisan mir sa 
Rusijom ; da je u tome miru receno da neprijateljstva 
imaju prestati u isti cas na suhu i na moru, i da ce 
Boka Kotorska biti predata bez odlaganja . . . Ipak 

1 Corr. Nap. XII br. 10528. 



Napoleon naregjuje da se drzi Dubrovnik. 327 



naredi da trupe marsiraju. jer je jako sumnjivo da 
li ce Crnogorci htjeti da se vrate kucama i trebade 
izmlatiti one razbojnike (il sera necessaire de rosser 
ces brigands) da bi ih u sahu drzali". A u post- 
scriptumu : ,,Pisaces Marmontu da to ipak nema 
nimalo smetati da se trazi da Dubrovnik bude odma 
oslobogjen i ako ima mogucnosti, da on treba da na- 
padne i potuce Crnogorce". Marmont, na Carevu 
zapovijed, bjese pohitao u Dalmaciju.^ On imase 

^ A u g u s t - F r e d e r i c - L o u i s Viesse de Mar- 
mont, due de Raguse, Francuski MarSal, rogjen u Chatillon- 
sur-Seine-i 20. Jula 1774, umr'o u Mlecima, 22. Jula 1852. ,,Hrabar, 
duhovit, ali i uobrazen — pise o njemu Debidour — njegov ga 
sef od god. 1796 drzase za ljubimca jer misljaie da u njemu ima 
svoga najboljega gjaka i cinjase se kao da mu ne vidi poroke i 
oprastase mu sve pogrjeske." Brigadni gjeneral u Misiru, doprinese 
pobjedi kod Piramida ; kod Marenga (14. Juna 1800) upravljaSe 
artiljerijom, osvoji 1805 Holandiju i docnije Stajersku. O njegovoj 
karijeri od god. 1806 do 181 1 u Dubrovniku i u Ilirskim provin- 
cijama govorimo u ovome djelu. God. 1812 u Spaniji bi potucen 
i ranjen kod Arapila (22. Jula). God. 1813, kao zapovjednik 6-a 
kora, doprinese pobjedama kod Lutzena (2. Maja) i Bautzena (21. 
Maja) i kod Drazgjana (27. Avgusta). U francuskoj vojni odigra 
presudnu i usudnu ulogu. Kod Laona potukoSe ga saveznici, kod 
Essonne-a, mjesto da brani Fontainebleau, izdade Napoleona (La 
trahison d'Essonne, Cf. II. knjigu ovog djela.) Lujo XVIII naimenova 
ga pairom i zapovjednikom u tjelesnoj strazi. Po Napoleonovom 
povratku, znajuci da ga Napoleon prezire, pobjeze u Gand s kraljem. 
Do god. 1817 hi udaljen od poslova. God. 1826 zastupaSe Francusku 
na krunisanju Cara Nikole I. Za Julske Revolucije (1830) po- 
stavljen na celo pariskoga garni zona b! prinugjen da evakuira 
Pariz i otprati Karla X u Englesku. Sa Louis-Philippom eklipsova 
se sasvim. Pogje svojevoljno u progonstvo. Njegovo ime izbrisase 
iz spiska francuskijeh marsald. Prijateljski primljen od Austrij- 
skoga Dvora, koji mu odavna ispladivase tajnu penziju, za neko 



328 



Kako Napoleon shvaca ugovor. 



da primi zapovjednistvo okupacione vojske i da 
primi od ruskijeh vlasti Kotor. Dvadeset i prvoga 
Jula nalazi se jos u Zadru gdje mu dolazi vijest o 
sretnome Molitorovome pohodu. Napoleon pise tog is- 
tog dana iz Saint-Clouda, u ii sahata prije podne^, 
Princu Eugenu: ,,Ti ces narediti gjeneralu Marmontu 
da sa dovoljno snage zauzme Boku Kotorsku; u osta- 
lome treba drzati Dubrovnik donove 
n a r e d b e. Primjetices gjeneralu Lauristonu da 
je receno u ugovoru da ja priznajem nezavisnost 
Dubrovnika ; sto ne znaci da treba da 
ga napustim (ce qui ne dit pas que je dois T^va- 
cuer) premda cu ja, kad se Crnogorci kucama vrate 
i kad se sve povrati u red, reorganizovati onu zemlju, 
pa bas cu je i ostaviti, ako moram (et I'abandonnerai 
meme, s'il le faut), zadrzavsi polozaj kod Stona". 
Osam dana docnije Car se povraca na pitanje o Du- 
brovniku. ,,Ja sam Ti pisao u posljednjem pismu, 
govori italijanskome podkralju,^ da m o j a n a- 
mjera nije bila da se napusti Dubrovnik. 
Pisi gjeneralu Marmontu da utvrdi oko njega visove. 



kratko vrijeme bl postavljen za guvernera Napoleonovome sinu, 
Hercegu Reichstadtskome. Proputova Istok (Voyages, Paris, 1837) 
a god. 1845 napisa znamenitu studiju : Esprit des institutions 
militaires" 1845 — 8^. Posljednje godine svoga zivota sprovede 
u Mlecima gdje dovrsi svoje memoare koji ugledase ^vjetlo tek 
po njegovoj smrti, 1856 (Paris, 8 toma — 8°). ,,Ne bijaSe mu dosta — 
pise Debidour — da se u njima preko mjere hvali, nego jo§ i ocrni 
vecinu svojijeh sadrugova, pa, dakako, i samoga Cara koga bijase 
izdao." 

^ Corr. Nap. 16. br. 10531. 
28. Jula, Corr. Nap. XIII, 10557. 



Kako Napoleon shva6a ugovor. 



329 



Neka mu organizuje vladu i neka mu trgovinu ostavi 
slobodnu ; u ovom smislu(!!) ja razumijem priznanje 
njegove nezavisnosti. Neka naredi da se u Stonu 
istaknu moje talijanske zastave ; to je tacka koja 
danas zavisi od Dalmacije . . . Naredi Marmontu 
da na bedemima Dubrovnika podigne potrebne bate- 
rije i da na gruskoj tvrgjavi^ podigne zatvoreni zi- 
dani redut. Tako isto treba podici na Lokrumu fort 
ili redut ; tu se mogu Englezi pojaviti ; mi treba 
da smo u mogucnosti da ih docekamo ... Pi si Du- 
brovackome Senatu da naredi da se procijene stete, 
jer je moja namjera da mu odredim jednu potporu 
(car j'ai I'intention de lui accorder un secours). 

Ovako je, dakle, Napoleon tumacio clanak 4. ugo- 
vora od 20. Jula: Dubrovnik raskomadan, lisen svoje 
najjace zapadne granice, podlozen vojnoj okupaciji, 
vlada u rukama francuskijeh organizatora; a brodovi 
slobodni da ih Englezi plijene u ime prekrsene ne- 
utralnosti. Ovo je carev komentar Talleyrandovim 
instrukcijama Raymondu. Jedan savremeni istorik, 
zadrzavajuci se na Oubrilovome ugovoru, pise da 
je Napoleon mislio sa hartijom koja nosase Oubrilov 
potpis da drzi nesto u ruci. ,,Sve do svoga pada, 
govori Sorel^, on se obmanjivase da neki spisi sami 
po sebi nesto vrijede ; a oni bas ne znamenovahu 
nista osim ako bijahu izraz iskrene volje i ako odgo- 
varahu realnosti cinjenica ; on ih je sam pak smatrao 
za isprazne listove kad ga stezahu u svojijem 
racunima". G. Sorel nadodaje : ,,0n je uvjeren da 

^ Fort de Santa Croce t. j. na „Nuncijati". 
2 Op. cit. VII, 78 — 79. 



330 



Kako Napoleon shvaca ugovor. 



ce Car ratifikovati Oubrilov ugovor, da ce mu predati 
Kotor." Ali ako Napoleon vjeruje da ce mu se predati 
Kotor, zasto on sa svoje strane ostaje tako oporo 
na okupaciji Dubrovnika kome svecano zajamcuje 
nezavisnost? Zasto ne ce da izvrsi naregjenja jednog 
ugovora ciju ratifikaciju on tako pohlepno iscekuje? 
I zasto tumaci tako samovoljno cl. 4 ugovora kad 
vec ima zadovoljstvo da je malu Dubrovacku Drzavu 
raskomadao uzevsi joj Ston i kad Crnogorci, pre- 
dajom Kotora, prestaju da budu opasni skranjoj 
granici Carevine? Mi bismo prije vjerovali, da on sumnja 
u ratifikaciju sa strane Rusije, zadovoljan sto ce 
gotovo neopazeno da se docepa Kotora, sretan da 
je razdvojio Ruse od Engleza, da je bacio novo sjeme 
nepovjerenja i nesporazumljenja u taj za njega naj- 
opasniji evropski koncert.^ Ali to samo djelomicno 
objasnjuje Napoleonovu dvolicnost. Ona je u samoj 
prirodi njegova osvajalackoga genija koji izbjegava 
i koji ce uvijek izbjeci definitivnoj analizi. Kako je 
mjesec dana prije Engleskoj nugjao Hanover koji 
formalnim ugovorom (15. Decembra 1805) bjese 
predao Pruskoj,^ tako sada uzimlje Kotor, a ne na- 

^ Nase shvatanje, crpljeno u potankoj studiji 61. 4 i doga- 
gjaja koji se na taj 61anak odnose, kao da nalazi potvrde u E. 
Bourgeoisa koji, govoredi o Oubrilovom ugovoru primje- 
cuje : ,,Et quel profit pour Napoleon d'avoir bris6 I'alliance des 
Russes et des Anglais, formee par ses entreprises orientales, au 
temps de 1' expedition d' Egypte et toujours depuis reformee 
pour les entraver !" Op. cit. 272 — 273. 

il le reprendrait a la Prusse avec la meme facilite qu'il 
le lui avait donne." Napoleonova poruka Foxu. Lavisse- 
R a m b a u d, IX, 105. 



Shvatanje polozaja u Becu. 



331 



pusta Dubrovnik kome je garantovao nezavisnost. 
Ova dva savremena napustanja Dubrovnika i Kotora 
imahu biti kao simbol da ni Francuska ni Rusija 
ne ce dirati u neprikosnovenost Otomanske impe- 
rije : Francuska ukidajuci nezavisnost Portine sti- 
cenice, Rusija podrzavajuci opservacioni korpus na 
turskoj granici i flotu u turskijem vodama. A ipak 
Napoleon rusi simbol, gazi svoju rijec, izopacuje 
slovo i duh ugovora onog istog dana kad ga je njegov 
punomocnik potpisao. 

Republici stize vijest o Oubrilovom ugovoru 
preko Beca od njezina otpravnika poslova, Ivana 
Puthona. On cestita svojoj vladi^ ,,ovaj dogagjaj 
tako sretan za spokojstvo velikoga dijela Evrope 
i koji 6e neminovno sobom donijeti rijesenje kotor- 
skoga pitanja, tog izvora tolikijeh nespokojstava 
i gubitaka za Prejasnu Republiku. Ja se nadam 
da 6e nam se odma povratiti brodovi uzeti od Rusa 
i da ce mudrost Preuzvisenoga Senata znati da u 
taj cilj upotrijebi ovaj sretni trenutak izmirenja 
Pariskoga sa Petrogradskim Dvorom sto daje neiz- 
mjerno mnogo uticaja onome nad ovim." Puthon 
se raduje i clanku o neprikosnovenosti Otomanske 
Imperije. Ovaj clanak imao je to djejstvo u Becu, 
da je i najokorjelije pesimiste uvjerio o mogucnosti 
mira sa Engleskom. Nadaju se, dakle, da <^e lord 
Yarmouth poci za ugledom gospodina d* Oubrila. 
Puthon se u tome varao, ali kotorsko pitanje sdase 
se zaista rijesiti prije ratifikacije ugovora na korist 

1 Senatu 31. Jula. Corr. di GB. de Puthon 1800 — 1806 D. 
D. A. sec. XIX, V, 588. 



332 



Senjavin odrice predaju Kotora. 



Francuske, odnosno Austrije, i Dubrovnik bi, uz prkos 
Napoleonovim pismima Eugenu, bio kud i kamo u 
prijatnijemu polozaju, da se sve nije razbilo o tvrdo- 
glavstvo admirala Dimitrija Senjavina. 

Marmont stize u Dubrovnik 30. Jula, iznenada, 
ne navijestivsi svoj dolazak, da izbjegne prijemu 
Senata. Lauristonov staresina, ne uze odma vr- 
hovnu upravu u ruke, nego napisa Caru izvjestaj 
o mjerama koje hotijase da preduzme za osvojenje 
Boke.^ Drugoga Avgusta francuski kapetan Tehterman, 
poslat od jakinskoga zapovjednika gjenerala Lema- 
rois, preda Senjavinu, koji se nalazase na admi- 
ralskom brodu pred Hercegnovijem, poznato Oubrilovo 
pismo.2 Senjavin primi, procita pismo i prepis ugo- 
vora, ali njegova skrajna ^tvrdoglavost i „caMocTo- 
axe^HOCTt",^ zbog koje je ostao istaknuta licnost 
u pomorskoj istoriji Rusije, ne pokolebase se ni za 
jedan cas. Saznavsi da je francuski oficir posao 
u Dubrovnik mjesto da se vrati pravo u J akin, on 
bezazleno ispovjeda Caru da je ,,zbog tog postupka 
posumnjao u istinitost hartija koje mi je donio." 
Vidjevsi da se Senjavin ne krece, Marmont i Lauriston 
narede Thiardu da sa austrijskim pukovnikom de 
r Epinom pogje ruskome admiralu i da uglavi 
s njime trenutno primirje. Thiard nagje Senjavina 

^ P i s a n i, 257 ; A p p e n d i n i, 36. 

' Senjavin Aleksandru, 30. Avgusta, raport br. 275 R. D. A. 
IzvjeStaj komandanta Thiarda Talleyrandu, Dubrovnik 15. Av- 
gusta, Arh. franc, min. inostr. d. Mem. 4 Doc. Raguse 57 fol. 
185 — 188. 

' RijeCi njegova biografa Admirala SiSkova. 



Senjavin odrij^e predaju Kotora. 



33S 



rijeSena da ne vjeruje ni u pismo Oubrilovo, ni u 
ugovor mira. Zasto bi se imalo sklopiti primirje? 
rece delegatima. Pismo g. d' Oubrila, predate mi 
od jednog francuskog oficira, nema za mene do- 
voljno autenticnosti da bih ja izmijenio svoja rje- 
senja. U ostalome, ko je taj d' Oubril? Admiral ne 
pozna njegov potpis. Car, njegov gospodar, ne bi 
bio poslao jednog tako neznatnog covjeka, a suvise 
ne Rusa nego Francuza po porijetlu, da pregovara 
o tako vaznim stvarima. Prosti ,,morjak" nije mogao 
u to da vjeruje. Pa zasto Francuzi ne napuste naj- 
prije Dubrovnik? To je preduslov miru, pa za to su 
Francuzi prvi duzni da se maknu. Primjetivsi mu 
Thiard, da je ipak graf Razumovski poslao nekoliko 
depesa za napustanje Boke, kako je saznao od grafa 
de I'Epina, Senjavin odgovori da je Razumovski 
isto tako Carev sluga kao sto je i on i da on nema 
prava da mu salje zapovjedi. Senjavin prima na- 
redbe samo direktno od Cara. Uzbugjenje, ali i rje- 
§iteljnost, bijahu na admiralskom brodu u ravnoj 
mjeri. ,,Ako jedna sitnica, pise Thiard, moze da 
obasja citavu jednu veliku situaciju, ja 6u dometnuti 
ovo : u trenutku cutanja, ja predadoh drzavnom sa- 
vjetniku Siversu pismo nekog zarobljenog ruskog 
oficira, cija je adresa bila napisana na ruskom je- 
ziku. Si vers problijedi, misleci da je to jedna nova 
naredba i pred sto ce da otvori pismo rece mi : Go- 
spodine, nema pecata, mi ne <5emo ni ovoj naredbi 
povjerovati". 

Megjutim Thiard imase oko na sve. On kon- 
statova da se sprema nov velik pokret. Govorahu 



334 



Senjavin odrice predaju Kotora. 



mu neki Bokelji da je za 8. odregjen opsti ustanak, 
a da ce vec lo. cijela ruska vojska preci u napad 
kod Debelog Brijega proti francuskim linijama u Ko- 
navlima. Katolici Perasta i Dobrote tuzahu se, zatvo- 
reni u kucama, na nasilja pravoslavnijeh vlasti i, 
po Thiardu, zudno iscekivahu dolazak Napoleono- 
vijeh vojnika. Vigjahu se i neki engleski pomorski oficiri 
u Boki u pratnji ruskijeh oficira. Uporno se sirio 
glas da se sprema napad engleske flote na Boku, 
u tajnom sporazumu sa Rusima. Sivers i Sankovsky 
da su podmiceni od Engleza, da su poslali u Messinu 
jedan avizo da trazi odgovor od engleskoga admi- 
rala u sicilskijem vodama. Megjutijem ni drugi francuski 
poslanik kod admirala Senjavina nemase srece. Vice- 
kralj Eugen bjese predao drugo Oubrilovo pismo 
pukovniku Sorbieru i ovaj sa jednim ruskim ofi- 
cirom u noci od 8. na 9. Avgusta bjese stigao iz Lu- 
nevilla u Hercegnovi sa hitnom porukom da se preda 
Boka. Ni to ne bijase kadro da uzdrma admirala. 
Najzad se sam Lauriston rijesi da potrazi Senjavina. 
Cetrnaestoga Avgusta na lagji ,,La Nereide" Lauriston 
osvanu pred Novim i sprovede Senjavinu ,,projekt 
konvencije za izvrsenje clanaka 2, 3 i 4 ugovora mira 
od 20. Jula".^ U jedanaest clanaka predvigjahu se 
i uregjivahu u svim sitnicama faze predaja tvrgjava 
i gradova od Novoga do Budve i Pastrovida. Lauriston 
ne zaboravljase nista, ni kad francuske trupe imaju 
da pregju granicu ,,Dubrovacke Drzave", ni neutra- 

^ Projet de convention pour I'execution des art. 2, 3 et 4 du 
traite de paix conclu le 20 juillet 1806 entre la France et la Russie 
Aff. Etrangeres. Raguse. 57 fol. 178 — 179. 



Senjavin odrice predaju Kotora. 



335 



lizacije pojedinijeh mjesta, ni nacin prenosa vojske, a 
ni naredbu koju ce da Senjavin da trupama da na- 
puste jos i one tacke dubrovacke teritorije koje bi 
bile zaposjednute Rusima. Na posljetku, u zasebnom 
clanku (lo) glavno komandujuci gjeneral ruske ar- 
mije primase na sebe duznost da saopsti Crnogorcima 
onaj dio 61, 4 koji se njih ticase, da im stavi do znanja 
osje<5aje Cara Napoleona prema njima i, najzad, 
da francuskim gjeneralima saopsti kako ce Crnogorci 
od sad unaprijed da se vladaju prema Francuzima 
koji su vec sad rijeseni da postupaju s njima kao 
s dobrijem susjedima.^ O svemu, dakle, bijase rijec 
samo ne o Dubrovniku. Na sve je Lauriston racunao 
osim na Senjavinov non possumus. Admiral odgovori 
ono sto vec bjese rekao Thiardu : ni Razumovski, 
ni Oubril ne mogahu zamijeniti Carevu rijec. Ali 
se upusti u razgovor sa Lauristonom. Rece mu, neka 
se svecano obeca bokeskome narodu ne samo da ce 
se sve predati vjecnome zaboravu, nego da ce pod 
novom upravom imati mir i blagostanje kao pod 
ruskom, da ne ce biti optereceni dacijama, niti da ce 
se uzimati kontribucije, jer ruska uprava ne samo 
nista nije uzimala, nego je jos i svaku pomoc davala, 
a sve je tvrgjavske i druge poslove bez pomoci naroda 
vrsila. Lauriston odgovori da moraju ostati postojece 
dacije, ali da se ne ce prikupljati kontribucije kao 
niti u Dalmaciji — nije smio da rece : u Dubrovniku 
— gdje se tvrdinjski poslovi vrse kao i ovdje. Pred 
sam odlazak, zatrazi da Rusi vrate dubrovacke bro- 



^ . . . qui sont des ce moment determines a les traiter en bons 
voisins . . . 



336 



Aleksandar odriSe ratifikaciju. 



dove koji se, govorase, ne mogu smatrati de bonne 
prise (kao zakonit pljen) ,,jer je Republika svagda 
bila neutralna." Senjavinu lako bijase odvratiti da 
je samim ulazom Francuza ta neutralnost prestala, 
a jos vise po proklamaciji koju sam gjeneral bjese 
izdao. Admiral odrece povratak lagja. Lauristonova 
misija nemase vise predmeta. On uputi jos Senjavinu 
ostru protestaciju svaljujuci na njega i na Sankov- 
skoga sve rgjave posljedice nepredaje Boke. San- 
kovsky, kome Senjavin bjese dostavio francuski 
zahtjev da se sto prije napusti Boka, odgovori iz Ko- 
tora : Mi smo duzni cekati ratifika- 
ciju ugovora. 

Partija bjese izgubljena za Francuze. Malo 
dana docnije stize iz Pariza vijest da je Car Aleksandar 
odrekao ratifikaciju Oubrilovog ugovora. 

III. 

,,Razbivsi pregovore, ja bih bio raspalio nov 
rat koji bi sa strane Francuske bio vogjen sa velikom 
energijom, a protiv nespremnijeh drzava; naprotiv, 
potpisavsi ugovor, ja sam tim drzavama dao vremena 
da se spreme." Tako je d' Oubril pravdao svoje djelo 
pred Czartoryskovijem nasljednikom, gjeneralom Bud- 
bergom. Ovo bjese argumenat vrlo visoke politike 
koji je imao da slavi svoje opravdanje na bojnim po- 
Ijanama kod Jene i kod Friedlanda. Ali d' Oubril 
precjenjivase harakter svoje misije i on, homo novus 
u visokoj diplomaciji, prevazilazase svoje instrukcije 
i davase, nezvan, lekcije iz istorije svome Dvoru. 



Aleksandar odrice ratifikaciju. 



337 



Kad stigne u Petrograd, zajedno sa tekstom svog 
ugovora, nastade prava bura neodobravanja. Ne- 
sretnoga pregovaraca prime kao izdajnika. ,,Oubrilova 
infamija", Bonapartova dvolicnost, Talleyrandova pri- 
jevara bijahu nerazdvojni pojmovi onijeh dana. Na- 
pustanje Napuljskoga Kralja smatrase se aktom felo- 
nije, porugom monarhicnoga legitimistickoga prin- 
cipa. Kad se pak sazna savremeno ukinu6e Nje- 
mackoga Carstva i proklamovanje Ranjskoga Saveza 
pod Napoleonovom zastitom, nezadovoljstvo dostize 
stepen paroksizma. Kako ! Napoleon obecaje da ce 
napustiti Njemacku, a tek sto je potpisao ugovor 
evo ga na desnoj obali Rajne gdje organizuje pret- 
hodnicu njemackijeh knezova protiv Evrope ! Budberg 
podnosi Caru expose des motifs da se ne ratifikuje 
sramni ugovor.^ Ostavljamo na cjedilu Portu, pisase 
ministar inostranijeh djela, predajemo je Bonaparti 
kroz posjed Dalmacije i Kotora; otugjujemo od 
Rusije Crnogorce, Bokelje, Srbe koji 6e s pravom 
re6i ,,da smo zloupotrijebili njihovu odanost, pak 
da ih sad predajemo njihovim najgorim dusma- 
nima;" zrtvujemo lojalnoga i odanoga Napuljskoga 
Kralja; zrtvujemo Sardinskoga Kralja itd. itd. Car 
sazove carevinsko vijece. Predlozi mu tekst ugovora 
i punomoci date Oubrilu. Vijece zabaci ugovor, 
,,rukovogjeno jednodusnim cuvstvom narodne slave 
i poznate lojalnosti Careve", odobri neratifikaciju 
ugovora i rezolucijom saopsti ovaj dogagjaj po- 



1 Izvjestaj od 7. Avgusta. Tracevski, ibid. 436. 

2 Tracevski, 451. 

L. Vojnovid, Pad Dubrovnlka. 



338 



Aleksandar odrice ratifikaciju. 



slanicima stranijeh drzava kod Carskoga Dvora.^ 
Oubril bi za kaznu poslat u zatocenje na njegove 
zemlje da ostane tamo do nove naredbe. Bud berg 
saopsti 14. Avgusta Talleyrandu^, da Car nije 
ratifikovao ugovor i da ,,Njegovo Velicanstvo ne vje- 
ruje u mogucnost trajnoga mira izmegju Rusije 
i Francuske sve dok ova potonja sila ne napusti Alba- 
niju i Dalmaciju" i, dakako, dok ne garantuje Si- 
ciliju kralju Ferdinandu i da odstetu Sardinskome 
Kralju. ,,Car, govorase najzad Budberg, iznevjerio 
bi se opste poznatim svojim obvezama, da ratifikuje 
ugovor mira p r i j e nego li sasvim prestane ratno 
stanje sa Engleskom." Malo dana pred ovim pismom, 
Budberg bjese izjavio engleskome poslaniku Stuartu, 
da ce francuska ,,okupacija Dubrovnika kao sto 
i bezuslovna kapitulacija Divana pred Napoleonom 
prinuditi Rusiju da zauzme evropsku Tursku 
kao prijatelj ili kao neprijatelj. Vojne bi mjere 
zavisile od uspjeha pregovora sa Napoleonom*^^ 

U stvari nije ipak bilo sve onako kako je Budberg 
pisao Talleyrandu. Aleksandrova velikodusnost prema 
Ferdinandu IV i Viktoru Emanuelu I nije bila rjesi- 
teljni razlog Careve odluke, niti je Aleksandrov gnjev 
bio tako iskrene i viteske prirode. Njegov ,,beau 
geste" prema otjeranim vladaocima, njegovo sta- 
ranje o integritetu Turske imahu dublje i pozitivnije 
razloge. Aleksandar bjese sklopio i. Jula 1806. sa 

^ Martens, Sorel 93 — 94. 
- Tracevski, ibid. 459. 

^ Beer, Die orientalische Politik Oesterreichs seit 1774, 
str. 162. 



Aleksandar odrice ratifikaciju. 



339 



pruskim kraljem Fridrihom-Vilimom III tajni ugo- 
vor koji se mogase nazvati velikim uspjehom 
ruske diplomacije. Po ovom se sporazumu pruski 
kralj obvezivase ,,da ne ce nikada voditi rat protiv 
ruskoga cara ako bi se ovaj naoruzao da brani Tursku 
od Francuske ili da je prinudi na izvrsenje njenijeh 
ugovora sa Rusijom ili da je prinudi da ga ne napadne." 
U kratko, Prusija davase bijeli list Aleksandru na 
Istoku. U zamjenu ne primase nista, ni Hanover, 
ni svedsku Pomeransku. Razumije se da sutradan 
po ovom pazaru, Aleksandar nije bio vise raspolozen 
da zakljuci drugi, a puno tegobniji, posao sa Napo- 
leonom. Primiren na Visli, siguran da se Englezi 
ne ce sporazumjeti sa Francuskom, on nije vise 
osje6ao potrebu da joj na Balkanima ustupi dio 
koji bi bio mogao dopasti njega. 

A ipak izgleda da bi Aleksandar i pored ovog ugo- 
vora sa Pruskom bio ratifikovao Oubrilovo porav- 
nanje sa Francuskom, da se nije spotakao o neizmir- 
Ijivu opoziciju Engleske. Austrijski poslanik u Petro- 
gradu, graf Merveldt, bjese ranije izvijestio svoju 
vladu, da je Oubril dobio od Aleksandra tajna u s- 
m e n a uputstva i da je Oubril potpisujuci ugovor 
drzao da ce ga Car nesumnjivo ratifikovati. A godinu 
dana docnije, Vincent pricase u Varsavi Talleyrandu, 
da bi Aleksandar, zbog one presudne klauzole o evaku- 
aciji Njemacke, bio ratifikovao ugovor, da nije mocna 
engleska intriga osujetila Carevo rjesenje.^ Bice, dakle, 
da je na Aleksandrov obrt uticao, osim narodnoga 
neraspolozenja, dvojaki razlog : primirerije sa pruske 

^ Fournier, Op. cit. II, 142. 

* 



340 



Austrija. 



strane, moralna presija sa strane Engleske. I tako 
dezavuisa Oubrila, ali nakon dugog oklijevanja, a u 
toliko lakse, sto Oubril nije bio prvoklasna licnost 
prema kojoj bi bio morao imati narocita prizrenja. 

Po procitanju Oubrilovog ugovora opste bi za- 
cugjenje u Evropi. Stadion nije htio da vjeruje da 
je ono sve i da nema jos kakvijeh tajnijeh ustupaka 
Petrogradskome Dvoru koji bi bili sklonili Oubrila 
da pristane na ,,tako malo casne uslove."^ Ali na 
glas o neratifikaciji ugovora pise grafu Metternichu, 
koji bjese naslijedio Vincenta u Parizu : ,,Nekakav 
nas usud progoni. Vijest o neratifikaciji Oubrilovog 
ugovora i neprimanje nikakvijeh vijesti iz Boke 
Kotorske bice opet izvori novijeh incidenata." Kad 
je potpisan, misljase Stadion, neka bude i ratifikovan, 
jer on ne moze da spokojan bude dok se usudno 
kotorsko pitanje ne rijesi. On se nadase da ce ra- 
tujuce sile pristati na neutralizaciju Dubrovnika, 
pa da ce to uskoriti predaju Boke. Stadion gubi glavu. 
Jedan tracak svjetlosti bjese se otvorio sa ,,necasnim" 
Oubrilovim ugovorom, a sad je opet sve u sumnju 
dovedeno. Senjavin ne ce da preda Bellegardu onu 
provinciju, Lauriston ne ce da je primi od Bellegarda. 
La Rochefoucauld u Becu udara glasno na neispu- 
njenje pozunskoga ugovora, a zna se sto ta strasna 
rijed znamenuje u ustima Napoleonovoga poslanika. 
Stadion naregjivase Metternichu da Tuilerieskom 
Dvoru podnese sve spise iz kojijeh ce se vidjeti da 
gjeneral Lauriston pravi poteskode austrijskome ko- 
mesaru. Mi smo vidjeli da u istini sve potesko^e 

^ Metternichu, 6. Avgusta, dep. br. 4 B. D. A. 



Engleska. 



341 



dolazahu od Senjavina. Ali Bellegarde pisaie protiv 
Lauristona. ,,To je jasno, klicase austrijski ministar, 
i ako francuski dvor ne vjeruje u nase pravedne 
razloge, tad imamo drzati da su predradsude i zlo- 
mislenost proti Austriji u najvisemu stepenu."^ 

U Londonu bura protiv Oubrila bijase najzesca. 
,,Ugovor bi kao grom za ministarstvo. Indignacija 
protiv Oubrila, koji je pregovore vodio odvojeno 
i pod onakijem uslovima, sveopsta. On scase, govo- 
rahu, da spasi, osim casti, jos nesto."^ Ruski poslanik 
Stroganov bijase izvan sebe od potistenosti i gnjeva. 
Saznavsi za sadrzinu ugovora, ,,sa plemenitom sr- 
canoscu izjavi britskome kabinetu da ga nas Uzvi- 
seni Gospodar nikad ne ce ratifikovati."^ Austrijskom 
poslaniku grafu Starhembergu izjavi da je on dobro 
poznavao Oubrilove instrukcije, da je Oubril znao 
da ne smije da napusti Siciliju i mnoge druge vazne 
stvari, a mjesto toga da je potpisao beznacajnu tranz- 
akciju u kojoj nije nista bilo korisna, ni za saveznike, 
ni za njegovu zemlju.* Fox bijase nezadovoljan i 
sa Yarmouthom, koga drzase pod Talleyrandovim 
uticajem, pa mu pridruzi okretnijega, nastranoga, 
formalisticnoga lorda Lauderdala, ali bez uspjeha. 
Uskoro se pregovori razbise i sa Engleskom. Pred 
Oubrilovim ugovorom Fox uporno trazase Dalmaciju 



^ Metternichu, 6. Septembra B. D. A. 

* Travestija rijeci francuskoga kraija Frana I poslije po- 
raza kod Pavie : „Tout est perdu, fors I'honneur et la vie qui est 
sauve." Sorel, 84—85. 

' Razumovsky Budbergu, 28. Avgusta, raport br. 208. R. D. A. 

* Starhemberg Stadionu, 28. Jula B. D. A. 



342 



Engleska. 



za Napuljskoga Kralja, ne pominjuci nikada Du- 
brovacku Drzavu. Uz prkos sporednoj vaznosti koju 
Napoleon davase Dalmaciji u pismima na svoje mi- 
nistre,^ on je ipak tvrdoglavo drzase i odricase je 
Ferdinandu IV. isto kako je Fox tvrdoglavo iskase. 
,,Za Dalmaciju, provinciju daleku i beskorisnu obrani 
Carevine, Napoleon gubljase Siciliju, a s njom i slavu 
da primiri Evropu ponavljajuci amienski ugovor".^ 
Ali poslije Oubrilovog ugovora, Fox se malo ohladi 
u pitanju Dalmacije. Starhemberg melankolicno kon- 
statovase tu hladnocu svome sefu.^ Ocevidno je lon- 
donski kabinet mislio da nije pozvan da bude visi 
austrofil od poslanika austrijske saveznice kod Au- 
sterlitza. Ali u kotorskom pitanju lord Grenville 
bijase u potpunom saglasju sa Strogonovom. Lo- 
zinka bjese : ,,ne napustiti Kotor". Razumovski sa- 
opsti Strogonovu tajni plan da ga dostavi i Gren- 
villu. Cim se Francuzi ugnjezde u Boku, Rusija 
ce blokirati Kotor i primorace ga glagju da se opet 
preda. Ovo saopstenje imase narocitu cijelj. Rusija 
se zaista nadase u saradnju engleske flote. Engleski 
poslanik u Becu, Adair, govorase Razumovskome 

^ „La Dalmatie, pise gjeneralu Dejeanu 3. Septembra, n'est, 
aprSs tout, qu'un avant-poste. Quelque importance qu'elle ait, 
de sa conservation ne depend point la surete de I'Empire. On ne 
peut done y dSpenser que des sommes tres-bornees." Corr. Nap. 
10726. Ali je ne htjede napustiti sve do posljednjijeh trenutaka 
svoga vladanja ! 

- C o q u e 1 1 e, op. cit. 

•' C'est avec douleur que je dis que le point sur lequel la Cour 
de Londres se relache est la Dalmatie qu'elle abandonne a son 
sort depuis la paix signee par M. d'Oubril." 14. Avgusta. 



Napoleon prema novom polozaju. 



343 



da bi, po njegovu misljenju, naoruzanje engleske 
flote moglo imati direkciju : Jadransko More. 
,,U torn slucaju engleska vlada imase znati na koga 
moze da racuna." Ako su naprotiv engleske lagje 
imale drugo opredjeljenje, gospodin Stroganov ,,bi- 
jase u stanju da im da opredjeljenje korisnije na- 
sijem interesima, kombinujuci jedan engleski kor 
s nasima." Megjutim jager Fedorov ponese Sankov- 
skome naredbu da ne napusti svoj polozaj, jer stanje 
rata izmegju Rusije i Francuske jednako postojase. 
Pri kraju depese Razumovsky izricase ove znacajne 
rijeci : ,,publicitet sto cete dati nezakljucenju mira 
ucinice bez sumnje velik upecatak na one narode. 
Jedni ce jos jace prionuti uz nas, a drugi ce crpsti 
uvjerenje da u svako doba smiju racunati na nas 
da ih oslobodimo od francuskoga jarma i da im tad 
definitivno zadobijemo apsolutnu nezavisnost i od 
jednoga i od drugoga susjeda." 

U ovijem dvogubijem pregovorima Napoleon 
bjese izgubio igru. Ako s jedne strane svjedocahu oni 
za pozitivnost njegovijeh politickijeh koncepcija, 
oni su njemu udesni za to sto je sa Rusijom bio trazio 
izmirenje, a ne sa Engleskom kud bi ga bili imali 
voditi dobro promisljeni interesi Francuske. U Julu 
ove godine prvom se Napoleon sreta sa ,,suverenim 
pretvorstvom" ^ Aleksandra I i njegov genij uzmice 
pred ovim enigmatickim i nevjernim Protejem. ,,Ovaj 
jednomjesecni razgovor nahudio je Napoleonu : za 
njegova takmaca bi udar koji rjesavase igru. Na putu 



^ Caulaincourtove rijeci. Bourgeois, 273. 



344 



Napoleon prema novom polozaju. 



k Istoku, Car Francuza nahogjase sjedinjene Ru- 
siju i Englesku koje on misljase odvojiti. A prego- 
vori koje bjese zapoceo sa svakim zasebno, eksploati- 
sani od njegovijeh dusmana, oduzese mu mjeseca 
Avgusta saveznike koje misljase da ima u ruci".^ 
Je li to sam Napoleon osjecao i vidio? Na opro- 
stajnoj audijenciji od 2. Septembra barunu Vincentu 
se cinjase da se nista nije promijenulo. ,,A propos" 
rece mu Car ,,znate li Vi da mi jos nijesu predali 
Kotor?" — ,,To nije vise nas posao, odgovori Vincent, 
Vase je Velicanstvo uzelo stvar na sebe sklopivsi mir 
sa Rusijom i ja se usugjujem reci Mu, da se radujem 
da Ono nije jos u posjedu Albanije". — ,,Kako to ?" 
zacugjen odvrati Car. — ,,Jer ce se Vase Velicanstvo 
iz ponasanja Rusa moci uvjeriti da nijesmo mi 
krivi sto se ta raspra jos nije svrsila". — ,,Vjerujem, 
rece Car, ne zna se tamo ko zapovjeda; ali ju cu znati 
zavesti tamo red i zadrzavam sebi pravo da dam 
ostru lekciju Crnogorcima. I Vi ste imali da se 
zalite na njihova Vladiku. Ona bi mi zemlja bila na 
teret da ne brani Turke od Rusa; deset hiljada mojih 
vojnika u Dalmaciji koce trideset hiljada Rusa" . . . . 
,,Zasto" produzi Car ,,francuske cete sretaju duz 
Dalmacije posvuda Vase? To nije potrebno, a mnoge 
su se svagje izrodile iz toga." — ,,Ne znam, odgovori 
Vincent, ali bice zato sto su francuske cete prisvojile 



^ Bourgeois, 275. Na drugome mjestu ovaj istorik pise: 
,,Tout son avenir etait en germe dans cette double faute, le jour ou, 
seduit par la diplomatie russe, il abandonna les pourparlers avec 
l*Angleterre, susceptibles d'une paix avantageuse, pour essayer 
une entente avec Alexandre I-er." 



Napoleon prema novom polozaju. 



345 



neka druga mjesta samovlasno i bez prethodnog 
ugovora." — ,,Sve ce to prestati kad budu veze uspo- 
stavljene po moru" odgovori Napoleon i pri rastanku 
uvjeri Vincenta o svom dobrom raspolozenju prema 
Austriji. ,,Car se pokaza kroz cio jedan sahat miran 
i, govoreci o nama, umjeren i skladan".^ Istoga dana 
Napoleon primi Metternicha u nastupnu audienciju.^ 
Car se povrati na kotorsko pitanje. ,,Cudna eel j ad 
ovi ruski agenti ! ^ rece austrijskom poslaniku. Da 
reku : Oubril nema prava da nam salje naredbe; 
jedan ugovor mira nema prave vrijednosti prije 
no sto je ratifikovan; ko bi im sto mogao prigovoriti? 
Ali oni prekidaju neprijateljstva, pak svakojakim 
doskocicam odgagjaju predaju grada od danas do 
sutra. Tu nema vise zdrava razuma (Ceci n' a plus 
de sens commun). No sto se Vas tice, kotorska afera, 
koja Vam je donijela toliko neugodnosti, za Vas vise 
ne postoji. Ja sam naredio Marmontu 
da zauzme Kotor silom. Posjed je Dalma- 
cije uop6e mucna stvar. Ona guta mnogi ljudi i novaca, 
i ja za nju ne bih nista dao, da mi nije potrebna za 
obuzdanje Rusa, a da podignem i podrzim dostojanstvo 
Turaka suprod njima. Ona je vec i donijela to spa- 
sonosno djejstvo." Car, dakle, bijase sabran. Na Au- 
striju se vise nije ljutio. Sa Rusijom produzavase 
razracunanje. Spremase se dvoboj sa Pruskom, nova 
koalicija u kojoj sada monarhija Fridrika Velikoga 



^ Vincent Stadionu, 2. Septembra B. D. A. 
2 Metternich Stadionu, 2. Septembra B. D. A. 
' „C*est de droles de gens que ces agens russes." 



346 



Dubrovnik zaboravljen. 



zamjenjuje iznurenu, neutralnu Austriju. Ali Ta- 
lleyrand^ scase jos malo da chicanira Metternicha. 

,,Neratifikacija Oubrilovog ugovora povraca svaku 
stvar u pregjasnje stanje, rece ministar, vi sami 
mozete izvrsiti stipulacije pozunskoga ugovora, ali 
vi vidite da ce Car u tome saradovati dragovoljno. 
Predajom Boke sve ce za njega biti svrseno." — 
Metternich ce njemu: ,,A jesmo li mi sprijecili rati- 
fikaciju Oubrilovog ugovora?" Talleyrand pregje na 
drugi razgovor. 

U svim ovim razgovorima jedno se ime ne cu- 
jase : Dubrovnik. Ni jedna ga strana ni druga ne po- 
menu. Austrija od straha, Napoleon jer ne priznavase 
nikome pravo da se mijesa u svoje odnose sa jednom 
,,nezavisnom i neutralnom" drzavom. To bjese Na- 
poleonovo osnovno pravilo. Kad ga Bellegarde pod- 
sjecase na predaju Boke i na ruski princip da ce se 
predati Kotor ako se povrati potpuna sloboda Du- 
brovniku, Lauriston mu odgovarase sa brutalnom iskre- 
noscu : ,,Ne vidim zasto ! Dubrovnik ne pripada Ru- 
siji ; Dubrovnik je udaljen od zemalja i drzava Ruskoga 
Cara, njegova okupacija ne moze uznemirivati onaj 
Dvor . . . To, dakle, nije nista drugo no Senjavinov 
izgovor. Ova okupacija ne vrijegja interese njegova 



^ Neratifikaciju Oubrilovog ugovora saopsti Talleyrand po- 
slaniku u Carigradu, gjeneralu Sebastianiju, 16. Septembra. U 
odnosnoj depesi (Cf . G a v r i 1 o v i c, Ispisi br. 69) Napoleonov mi- 
nistar spokojno objasnjava Porti erne osnove Rusije i Napoleonovu 
miroljubivost, a narccito lojalnost (sic I !) kojom bjese vec izvrSio 
uslove ugovora ,,dont la Porte Ottomane allait recucillir les pre- 
miers avantages". 



Napoleonove mjere usljed neratifikacije. 347 



vladara". Isto tako Napoleon ne mogase razumjeti 
zasto Rusija drzi do Sicilije, do Dalmacije, do Sar- 
dinije, do Turske, do mora. ,,Ova afera, rece jednom 
Napoleon kad Rusija mnogo prije Oubrilovog ugovora 
pitase odstetu za Viktora Emanuila I. ova afera 
ne bi smjela da interesuje Cara Aleksandra vise nego li 
sto mene, Prvoga Konsula, interesuju persijski po- 
slovi." Ali se Napoleon interesova i za persijske po- 
slove, pa, uz put, i za Moskvu. On scase, dakle, Du- 
brovnik osvojiti, urediti, iscrpsti sam za svoj racun. 
Oubrilov ugovor za Republiku bjese drugi pokusaj 
u istoriji da se njezina neprikosnovenost stavi pod 
megjunarodnu garanciju. Godine 1570 kombinacija 
urodi uspjehom, blagodareci krscanskom revnovanju 
jednog genijalnog Prvosvestenika ; godine 1806 Re- 
publika je samo sluzila kao spanski zid za osnove 
jednog silnog osvajackog genija koji na svom putu 
gazase nemilosrdno svaku slobodu. 

Neratifikacija Oubrilovoga ugovora sa strane 
Rusije, razrijesi Napoleona od duznosti da objasni 
Aleksandru kako 6e da dovede u saglasnost cl. 4. i 
,,obzire" prema Njegovu Velicanstvu sa nared- 
bama Eugenu i Marmontu odnosno Dubrovnika. 
Car nije imao nista da izmijeni u svojim odlukama 
o nasemu gradu. ,,Sine moj, pise princu Eugenu 3. 
Septembra iz Saint-Clouda (sutradan nakon Vincen- 
tove audijencije) , hitam da ti javim da Rusija nije 
ratifikovala ugovor mira ; mi se, usljed toga, imamo 
smatrati kao u ratnom stanju s njom . . . Nadam se 
da 6e se bit okoristili vremenom i da ce bit snabdjeli 
Dubrovnik hranom; ono je vrlo vazna tocka u sadas- 



348 



Napoleonove mjere usljed neratifikacije. 



njim prilikama, jer se misli da ce Rusija objaviti 
rat Porti i da ce krenuti na Carigrad.^ Treba raditi 
danju i nocu oko dubrovackijeh utvrgjenja i snabdje- 
vanja hranom Dubrovnika, pa i Stona po kome mi 
mozemo opciti sa onim mjestom."^ U drugom pismu, 
od 1 8. Septembra,^ Car daje Eugenu u dugo i si- 
roko instrukcije za obranu Dubrovnika i Dalmacije za 
slucaj ruskoga napada. On je koncentrisao sve svoje 
sile za odsudnu vojnu protiv Pruske. Ljuti se na 
Dalmaciju koja slabi talijansku armiju. U slucaju 
poraza, trebace da je naglo napusti.* Ali je za sada 
treba braniti. Dubrovacka posada iznosice 3000 ljudi, 
dva pjesadijska puka, bresijanske lovce, chasseurs 
d'Orient, mnogo artiljerije i dva brigadna gjenerala.^ 

Ojacan novim silama, Marmont pregje u ofan- 
zivu. Nakon nekoliko beznacajnijeh carkanja, 29. 
Septembra sukobi se u neposrednoj blizini Herceg- 
novoga sa rusko-crnogorskom vojnom i potuce je. 
Zapalivsi svu novsku okolicu, tu se i zaustavi. Vojna 
bjese virtualno kraju privedena ruskim porazom. Du- 
brovacka teritorija u vojnom pogledu sva u fran- 
cuskijem rukama, obezbjegjena od novijeh neprija- 
teljskijeh upada,* 

I mi se ovdje rastajemo sa rusko-francuskim 
dogagjajima kojima bi teatar Boka Kotorska. Do sada 



^ Cf. Budbergove deklaracije Stuartu, ovo djelo III. str. 
2 Corr. Nap. XIII, 10731. 
' Ibid. 10809. 

" Sorel, 100; Marmont, II, 375. 

^ Eugen Marmontu 24. Septembra, Marmont III, 52. 

® Za detalje Cf. Pisani, 259 — 266. 



Stanje u Dubrovniku. 



349 



su ti dogagjaji neposredno uticali na razvoj dubro- 
vackijeh stvari. Od sada oni nemaju sa istorijom 
Re publike nikakve veze. Vracamo se sada Republici 
da joj saslusamo zilavi kucaj srca i da je, do ko- 
nacne propasti, vise ne ostavimo. 



IV. 

U Dubrovniku se produzi politicki status quo. 
Vojna okupacija, protektorat po francuskom ugledu, 
nesto nalik na francuski Tunis ili na engleski Misir. U 
Dvoru Knez, Senat, Veliko i Malo Vijece, jednom rijeci: 
vlada. Kod te vlade dva organa osvajacke Care vine : 
glavno komandujuci gjeneral koji je, za sada, jos 
Lauriston i jedan ,,Carski Komesar kod vlade Re- 
publike" diplomata i administrator koji bi bio imao 
biti vidljiva i realna veza izmegju protektora i stide- 
nika. U istini, vojni zapovjednik bijase gospodar situ- 
acije. ,,§to se tice sudbine ove Republike, pisase 
Timoni Stadionu 20. Avgusta, ja ne bih znao jos 
nista reci pozitivna Vasoj Preuzvisenosti. Senat se 
nada da ce od i-og Septembra sve troskove snositi 
Francuzi. Ova mu mjera ulijeva ufanje da ce mu se 
povratiti nezavisnost. Z druge strane muk koji se 
ucinio oko clanka ugovora te se njega tice, kao §to 
i nastajni odlazak otpravnika poslova Raymoda 
predskazuju protivno. U ostalome, vrijeme ce samo 
pokazati hoce li se Republika rijesiti i p o s a d e 
po povratku njezine nezavisnosti." Raymond, koga 
Lauriston bjese predstavio 20. Jula kao Carskoga 



350 



Bouvier du Molart. 



Komesara, a kome je, kako vidjesmo, Talleyrand po- 
novno davao diplomatske instrukcije, ,,zbog zdrav- 
stvenijeh razloga" najzad ostavi Dubrovnik. Nasli- 
jedi ga, u svojstvu komesara, auditor kod Drzavnoga 
Savjeta Bouvier du Molart. Ovaj cinovnik, plemenita 
i njezna haraktera, odma prvijeh dana pred sto ce 
da se predstavi vladi uvidje beskorisnost svoga polo- 
zaja. Vojska u Dubrovniku bijase sve. Mjesto da 
bude on Carev zastupnik, u stvari morao je da bude 
Lauristonov pristav. Uz to se odma razboli od groz- 
nice i zatrazi premjestaj. Princ Eugen uputi o tome 
iz Monze Napoleonu izvjestaj.^ U njemu se veli, da 
se Podkralj nadao da ce du Molartu biti povjerena 
jedna grana uprave, ali ,,kako se u Dubrovniku pro- 
duzava staro stanje stvari" (I'ancien ordre de choses 
subsistant toujours a Raguse), du Molart je tamo 
potpuno bez koristi. Marmont, koji, kao staresina, 
sve to vise potiskivase Lauristona u zakutak, zamoli 
du Molarta da primi ,,zastupstvo interesa vojske kod 
vlade Republike" eufemizam koji je znacio da je on 
imao biti sprovodni organ vojnijeh rekvizicija i kon- 
tribucija kojima nije moglo biti pogovora. Prvoga 
Septembra du Molart se sluzbeno predstavi Knezu, 
Orsatu Ranjini, kome istoga dana uputi sljedece 
pismo :^ ,,Ako nas priroda nasijeh atribucija raz- 
dvaja, ja se nadam, gospodine Kneze, da ce se naci 
veza koje ce nas zbliziti i da ce potpuna harmonija 
u nasim radovima olaksati tesko breme sto sam sebi 



' Monza, 30. Avgusta, Min. Aff. Etr. AF, IV, 1713. 

2 Corr. generali francesi, D. D. A. XVIII, 600 sec. XIX^. 



Bouvier du Molart. 



351 



nametnuo."^ Malo dana potrajase ove veze. Nezado- 
voljan sa upravom gjenerala Lauristona, prinugjen 
da od Senata trazi novaca i nista drugo, Bouvier 
du Molart predade ostavku i on se oprosti sa 
dubrovackom vladom ovim pismom : ,,Ja zasluzujem 
malo Vase blagovoljenje za sav onaj interes sto sam 
posvetio Vasemu polozaju. Ako su prilike htjele da 
Vam samo ucinim zla, ja barem nosim u svojoj sa- 
vijesti sve ono dobro sto bih Vam rad bio uciniti. 
Nema Dubrovcanina koji ne bi zasluzio postovanje 
i ljubav svakoga Francuza za zar, za junastvo, za 
rezignaciju i odanost koje ste bez prekida ispoljavali 
sred Vasijeh rusevina i Vasijeh zala (au milieu de 
vos ruines et de vos maux).'* I jos jednom se oprosti 
sa Senatom iskazujuci svoje duboko zaljenje da 
,,nijesam imao s Vama nego odnosa protivnijeh 
Vasim interesima".^ Bouvier du Molartu ne dadose 
nasljednika. Sef Lauristonovoga staba primi, kako 
je logicno bilo, sve njegove duznosti.^ 

Za inostranstvo taj francuski protektorat sui ge- 
neris ne postojase. Jedina velika sila koja, nakon 
27. Maja, imase jos u Dubrovniku svoga zastupnika, 
Austrija, ne priznavase druge vlade do republikanske. 

^ Ovo pismo zasluzuje da ga iznesemo u uglednom obliku 
originala : ,,Si nous sommes divises par la nature de nos attri- 
butions, j'espere, Monsieur le Recteur, qu*il sera des liens qui 
nous rapprocheront et que je serai soulage de la charge penible 
que je viens de m' imposer par la parfaite harmonie qui regnera 
dans toutes nos operations." 

* 9. Septembra, pregjasnje pismo bez datuma, ali bez sumnje 
neposredno pred ovijem. D. D. A. ib. 

* P isani, 184. 



352 



Austrija sokoli klonule duhove. 



Francuska ne mogase to sprijeciti. Ta ona je sama 
bila u dvoumici i oklijevala je utrnucem toga slaboga 
ziska. Cesar naredi Timoniju da saopsti vladi Re- 
publike veliku promjenu koja se bjese izvrsila u 
Njemackom Carstvu. Ujedno posla Timoniju nova 
pisma kojim ga akreditovase kod Republike kao 
Gjeneralnoga Konsula Austrijske Carevine.^ Timoni 
izvijesti Stadiona o svrsenom aktu i nekoliko dana 
docnije saopSti ministru svoja nastojanja kod pri- 
jateljskijeh Senatora koje sokoljase da ne popuste 
sugestijama iz francuskijeh krugova koji trazahu od 
dubrovackoga patricijata abdikaciju. Ove sugestije ra- 
gjahu plodom u nekim plasljivim ili iskvarenijim du- 
sama. Imahu dosta velikijeh primjera u posljednjijem 
godinama da opravdaju svoje odricanje. Timoni, 
ubjegjen da je bitisanje Republika u programu Ce- 
sarskoga Dvora, podrzavase duhove nekijeh glavnijeh 
Senatora. Ako njihova propast nije bezuslovno rije- 
sena u Parizu, govorase im, patnje i strahovi ovdje 
ne ce ih upropastiti. Pa, na posljetku, bolje je da 
Evropi dadu ugled muzevna postojanstva i da po- 
tonu, nego li da se sramno predadu kako Gjenovezi.^ 

^ Timoni jeva nota od 6. Septembra, D. D. A. Corr. Consoli 
IX, 591 sec. XIX. 

' Stadionu, 27. Septembra. Napoleon proglasi god. 1798 
(19. Januara) Gjenovu ,,ligurskom Republikom" koja zadrzi 
svoga Duzda i svoj Senat. Ali god. 1805 (4. Juna) Senat sam za- 
trazi od Napoleona svoju aneksiju francuskome Carstvu i zajedno sa 
Pjemontom Gjenoveska Oblast bl pridruzena Francuskoj. Ove iste 
godine Lukeska Republika bl pretvorena od Napoleona u kneze- 
vinu za jednu svoju sestru i tako god. 1806 osim svicarskijeh 
kantona, jedine su Republike u Evropi jos Dubrovnik i San Marino. 



Finansije Republike. 



353 



Zaista stanje ne samo politffeko nego i finan- 
sijsko — i narocito ovo — izmuzene Republike mo- 
gase u nekoliko opravdati malodusne zelje nekijeh 
za aneksiju. Dubrovnik podnosase sve tegobe anek- 
sije, a niti jednu njezinu dobru stranu. Stanje Re- 
publicinijeh finansija ilustrovace dusevno stanje vlade. 

,,Jozafatska dolina, pise neki Mlecic krajem 
XVIII. vijeka, bila bi jedva dosta velika da sadr^i 
sve sto su Francuzi oteli".^ U ovoj drasticnoj figuri 
vjerno se ogleda dvadesetogodisnja perijoda fran- 
cuskijeh pohoda po Evropi. Narodi imahu da plate 
,,dobrocinstvo" francuske okupacije. Revolucija, ide- 
alna u deklamacijama pariskijeh retora, bijase vrlo 
prakticna u svojoj evropskoj propagandi. Nacelo pro- 
mulgovano od Direktorija, a od gjenerala Bonaparta 
primijenjeno do virtuoznosti, bijase vrlo prosto : 
Zemlja koju je francuska vojska okupirala ima da 
tu vojsku placa iz sopstvenijeh prihoda. Ova organi- 
zovana juridicka pljacka u velikom stilu, prema kojoj 
su strahote tridesetgodisnjeg rata bile djecije igre, 
zapoce u Mlecima, u onoj Italiji o kojoj Napoleon 
rece Austrijskomu Franu, da je ,,kao jedna lijepa 
djevojka s kojom bi svak htio da sprovodi Ijubav".^ 
Treba citati uspomene savremenika i bilanse finan- 
sijskijeh vlasti republike Sv. Marka, pa da se vidi 
kako se naoruzana propaganda besmrtnijeh nacela : 
,,jednakost, sloboda, bratimstvo" u djelo privodila. 
,,Kontribucije su tako ogromne, pise Girolamo Que- 

^ K o va 1 e V s k y, La chute d*une aristocratic, 313. 
* Careve rijeci drasticnije glase u originalu. Cf. Metternichovu 
depesu Stadionu, Pariz, 2. Septembra 1806. B. D. A. 



L. Vojnovid, Pad Dubrovnika. 



23 



354 



Finansije Republike. 



rini, da ih ne mozemo placati nego li t r o g o d i s- 
njimnasim prihodom. Treba sve prodavati : 
biblioteke, muzeje, oruzje, slike, pokucstvo i to u 
bescjenje, jer nema kupaca. I srebro se prodaje tesko 
i za nista".^ U Veroni Francuzi obecavaju da ce sve 
platiti, a ne placaju nista. ,,Hoce li, pita Gasparo 
Lippomanno, drzavna blagajnica dostajati njihovim 
trazenjima ? . . . Gospoda su uzela sve mjere da se 
snabdje francuska vojska. Komesaru je otvoren kredit 
od 250.000 lira. Francuzi, razumije se, govore da ce 
ih vratiti, ali mi znamo da ne ce".^ U Padovi su sve 
crkve opljackali. Iz Svete Gjustine francuski je ko- 
mesar odnio 14.000 unaca srebra i kipove svetaca. 
Usljed naredbe vojne oblasti, seljaci okolnijeh sela 
donose u Padovu, placuci, srebro iz njihovijeh crkava. 
Gjeneral Augereau trazi od opcine 3000 dukata. Op- 
cina ne zna gdje da ih nagje. Francuzi pocekaju jedan 
dan, pak ugju u Sabornu Crkvu i uzmu sve srebrno 
posugje.^ Zna se da je ,,konje Sv. Marka" i najljepse 
slike, megju kojima Ticijanovu Assuntu Napoleon, 
kao Car, poslao u pariski Louvre. Cizalpinska Re- 
publika, to Napoleonovo cedo, podnosi iste muke u 
godinama pred okupacijom Dubrovnika. Za uzdrzanje 
vojske ona je imala da placa 100.000 franaka mje- 
secno. I ni p6 jada. Ali se u ovu sumu ne racunahu 
svakodnevne rekvizicije ,,in natura" koje ne samo 
gjenerali trazahu od milanske vlade nego i obicni na- 



^ Kovalevsky, 292. 
~ lb. 174—175. 
' lb. 294. 



Finansije Republike. 



355 



bavljaci.^ Primljena sa odusevljenjem, francuska vlada 
bi uskoro omrazena od cijeloga lombardskoga naroda. 
Jos mnogo gore progjose Parma, Modena, Gjenova, 
Rim, Napulj, pak cijela Holandija, te u Njemackoj 
Frankfurt na Majni,^ Mainz, Koln, Berlin, Dancig, 
Magdeburg. Najzad se grad svali i na mali Dubrovnik.^ 
Rekosmo na drugome mjestu,* da onog istog 
dana kad francuske trupe ugjose u grad, Lauriston 
zatrazi kontribuciju od jednog milijuna fra- 

1 Lavisse-Rambaud 420 — 421. 

2 ,,Gjeneral Custine dogje pred Frankfurt. Ovaj se grad slo- 
bodno upravljase. Imase aristokratsko vijece, a suvise, bijase 
bogat. Pod izgovorom da mu dadu vise slobode, a da ga opljaSkaju, 
Custine i njegov pomocnik Neu winger udarise na sefove grada 
kontribuciju u iznosu od 2,000.000 (dva milijona) fiorina. Narod 
podrzavase svoje poglavice : ,,Zasto nam namecete dobrocinstva 
kojijeh mi ne trebamo? To nije drugo nego pljacka. Veliki narod 
kako ste vi hoce li novaca ili prijatelja?" Ovaj otpor podera ko- 
prenu. Custine se raspali, i, hoteci da skrsi otpor, 27. Oktobra 
otkri svoje planove : ,,Prestanite, govorase Frankfurtovcima, da 
se hranite simerama.** Osvajanje bjese realnost kojom ih nugjase. 
U jedan mah, osvajanje se prikaza razocaranoj Njemackoj onako 
isto kako u staro vrijeme za sporova oko Rajne : ,,Ovi republi- 
kanci, poviknu neki pamfletista, braca su vojnika Luja XIV, 
palikuda Palatinata. Custine je haramija. Pariski su mu filozofi 
naredili da ratuje protiv knezevskijeh polaca. A on objavljuje 
rat podrumima, zitnicama i kasama." Bourgeois, Op. cit. 78. 
Uporedite. Cf. o silnim kontribucijama i pljackama u Lombar- 
diji, u Parmi i u Modeni jos i B o u v i e r - Bonaparte en Italie 
(1776) Paris, 1899. passim. 

' Mi cemo govoriti o dubrovackim finansijama za cijelu 
god. 1806 da slika bude potpunija i da ne prekinemo pricanje 
docnije. U ostalome do Avgusta Republika bjese izdala najveci 
dio suma o kojima cemo da govorimo. 

* str. 193. 

* 



356 



Finansije Republike. 



n a k a koji se svede od prilike na polovicu. U iz- 
vrsenju revolucijonarne taktike, prvijeh dana, dok ba§ 
Lauriston trazase onu grdnu sumu od v 1 a d e, Fran- 
cuzi prosuse nekoliko hiljada franaka u n a r o d. 
U Dubrovniku, u kom se oka mesa prodavala po sest 
para, a ,,ruka" kruha po tri, a po tri ^lo litre vina, 
a po trideset para ,,kutlo" ulja, Francuzi stadose da 
placaju praljama za jednu kosulju po louis d'or. 
Mali radnici, djevojke (sluskinje), djetici od butige 
(ducana) imahu zlata u rukama. Sve ovo zlato Du- 
brovcani povratise kasnije.^ 

Cetrnaestoga Jula senatski odbor ad hoc (I Se- 
natori deputati) podnese Lauristonu prvi izvjesaj o 
stanju finansija Republike, ^ rukovogjen mislju da 
dokaze francuskome gjeneralu da njihova izvinja- 
vanja nijesu prazne rijeci. Lauriston u pismu od ii. 
bjese stavio nove zahtjeve. Do 14. Jula, glasio je 
izvjestaj, Republika je potrosila za snabdjevanje fran- 
cuske vojske 258.084.39 dukata dubr. biva 382.348 
franaka. U tu sumu ne racunaju se municije iz Re- 
publicinijeh arsenala koje predstavljaju jos ogrom- 
niju cifru. Jedan dio gornje sume isplatila je vec 
Republika u gotovu novcu iz javnijeh kasa i bla- 
gijeh djela u iznosu od fr. 109.374 Vlada je ostala 
duzna fr. 272.974 koje moze samo tako da isplati, 
ako proda jos ono malo hartija koje joj preostaju 
kod njezinijeh bankira u Becu nakon preuranjene pro- 
daje proslijeh mjeseca. Drukcije bi drzava imala da 

^ Dum Ivan Stojanovic, Dodatak prijevodu Enge- 
love istorije, Dubrovnik, I903. 196 — 197. 

« Lettere di Levante e di Ponente D. D. A. Cit. 



Finansije Republike. 



357 



oglasi bankrot. I zaista, u drzavnoj kasi gotova novca 
nema vise nego u iznosu od fr. 79.132. Iz ove sume 
treba izdati vec zaostale place narodne vojske i cinov- 
nika, dnevne rashode drzave i ostale narodne i vojne 
potrebe ! Osim ove sume postoje jos ove u zasebnijem 
kasama : Hristovakesa (La borsa di Cristo) ^ 
6000 dukata. Da nam se otme ovaj novae, ne bi se 
vise mogli vrsiti crkveni obredi ; kasa B 1 a g o g a 
D j e 1 a (Opera Pia) ima jos 39.000 dukata, ali to 
nijesu drzavni novci, nego privatni ; prihodi, a ne 
kapitali koji se imahu od prije razdati privatnicima, 
bonicama, siromasima i t. d. ; najzad, u drzavnoj 
kasi ima jos suma od fr. 44.444 koja predstavlja 
procjenilacku vrijednost srebra nasijeh crkava. Ovo 
je, zakljucivase izvjestaj, stanje nasijeh blagajnica. 
A u toliko prihodi su se Republike vecim dijelom 
presusili. Mrnarica je unistena, s njom levantinski 
konsulati i prihodi gjumruka. Ono sto je preostalo 
poreza uzeto je za vojne potrebe. Kapitali u Gjenovi 
i u Mlecima izgubljeni, oni u Napulju i u Rimu ne 
nose vise gotovo nista, a kapitali u Becu evo na sto 
su se sveli :^ Drzava je imala u Becu prije martov- 
skijeh dogagjaja 565.450 fiorina (dakle preko mili- 
juna franaka) od kojijeh je otpadala na Blaga Djela 
suma od fior. 138.184. U Martu mjesecu, usljed tra- 
zenja gjenerala Molitora, izdao se bankiru Schulleru 
nalog da proda fior. 250.000^ a, usljed rekvizija gje- 

^ Fond za potrebe crkve. 

- Stato dei Capitali che furono collocati sul banco di Vienna, 
Allegato 24. Agosto 1806 ibid. 
^ Cf. str. 121 — 122. 



358 



Finansije Republike. 



nerala Lauristona, prodade se u Junu hartija u iz- 
nosu od fior. 215.700. Ostaje za Republiku u 
Becu suma od fior. 99.750 od koje je Senat vec od- 
lucio da proda 57.200 za nabavljanje zita za narod. 
Suma, dakle, od 42.550 fior. preostaje od bogate Repu- 
blicine glavnice u Becu i sva je posla na snabdjevanje 
osvajacke vojske. Odakle je Republika pokrila onaj 
trosak u iznosu od 258.000 dukata? Iz sljedecijeh fon- 
dova : iz drzavne kase (19.433.27) iz raznijeh bla- 
gijeh djela (54.471.36) iz kase Hristovijeh ubogijeh 
4.1 18.18) iz prihoda soli (63.637.15) iz grase^ (49.199.08) 
iz kovnice (19.936.36) iz gjumruka (8.453.27) iz 
javne zalagaonice (1453.23) i najzad iz privatnoga 
zajma (32.000).^ 

Mjeseca Novembra je ona prva suma vec narasla 
na preko p6 milijona franaka, upravo na 535.461.34 
D. D.^ Drzava bjese jos potrosila na javne zgrade 
D. 48.732.27, na prenose D. 14.867.33, na bonicu 
33-813, na obucu D. 9085.39, na slamnice D. 5275.29, 
na kotle D. 2453.30, u gotovu novcu D. 108.555.27 i 
najzad na potrebe vojske u Stonu D. 55.809.11. 

Drzavici koja imase godisnjeg redovnog prihoda 
oko 250.000 franaka Lauriston i Marmont konfiskovase 

^ Fond za ishranu naroda. 

^ Distinzione (sic !) delli denari imborsati da diverse casse 
per conto delle spese per le truppe francesi, 21. Decembra 1806. 
K. V o j n o V i c, Drzavni Riznicari Dubrovacke Republike 
Zagreb, I896, iz Rada Akad. 93 . 

^ Prospetto delle somministrazioni fatte dalla Republica di Ra- 
gusa air armata francese dai diversi dipartimenti in effetti, mano 
d* opera e contanti dai 25 maggio pp. Ragusa 28. Novembre 1806. 
D. D. A. bez signature. 



Finansije Republike. 



359 



zakladu za danak Porti (la Borsa del Tribute) zakladu za 
udadbu siromasnijeh djevojcica, za pripomoc bolnijem 
i siromasima, za otkup robova u Levanti, za uzdrza- 
vanje kapela i crkava. Ove potonje bijahu naprosto 
predate pljacki, sto ne smetase Lauristona da u svojim 
proklamacijama uzvisi Francuze kao skrupulozne po- 
stovaoce svacije vjeroispovjedi. Senat bi prinugjen 
da prokuratorima Gospe^ naredi, da parohijalnim 
crkvama po drzavi razdadu posugje za vrsenje sve- 
tijeh obreda iz sekvestrovanijeh manastira Sv. Klare 
i Sv. Marije di Castello kao sto i iz drugijeh gradskijeh 
crkava i jos da parosima razdadu po loo dukata iz 
Hristove kese kao odstetu za oduzete im plate. 
Sa Marmontovijem dolaskom oteza situacija. Marmont 
odma zatrazi od Senata nov ,,zajam", najprije 16.000 
turskijeh pijastara pa nakon 24 ure 32.000 dubr. 
dukata i poprati svoje trazenje prijetnjama. Senat, u 
sjednicama od 17., 18., 20. i 21. Avgusta,^ pred praznim 
kasama naredi vlasteli, pucanima, trgovcima itd. da 
u roku od 48 ura predadu receni novae drzavi. Ga- 
rancija : s r e b r o sto preostajase u drzavnoj riznici. 
Lauriston odbi ovu opstu kontribuciju i htjede pro- 
pisati Senatu i nacin kako ima da dogje do novaca : 
petorica najbogatijih kapitalista neka ,,uzajme fran- 
cuskoj vladi trazeni novae". ^ Najzad, jedan od Se- 
natora iz doma Pozza pogje u Konavle Marmontu 

^ Procuratori di S. M. Maggiore, drzavni riznicari, senatus 
konsultom od 8. Jula 1793 podignuti na dostojanstvo ministara 
finansija. Cf. iscrpnu monografiju mog oca. 

2 Cons. Rog. 1806 passim. 

^ Lauriston Senatu, 20. Avgusta. 



36o 



Finansije Republike. 



i predavsi mu lo.ooo pjastara izjavi mu, da je to sve 
sto Senat ima i ako hoce, neka silom uzme sve sto 
nagje vise. Marmont, postigjen, izjavi da ce nastojati 
da od sad unaprijed postedi Republiku.^ Ali bijase 
kasno. Rasap bijase vec tu. 

Ne zaboravimo da, osim kontribucija osvajackoj 
vojsci, Republika imase da produzi svoje staranje o 
rashodima d r z a v e kao jednako nezavisne Sile, ono 
uprav sto Gjenovezi ne mogahu vise da podnesu. 
Republika je, dakle, prinugjena bila da placa svoje 
skromno diplomatsko i konsularno tijelo u inostran- 
stvu : agente u Becu,^ Rimu i Napulju, gjeneralnog 
konsula u Carigradu,^ konsule u Smirni, Solunu, 
Aleksandriji, pa u gradu Skolope (Fratelli delle Scuole 
Pie), 4837 dukata, zavod za izlozenu djecu (Ospitale 
della Misericordia^) 10.000 dukata, sve cinovnike, 
dragomane, lijecnike, hirurge, ucitelja za rimsko i 
privatno pravo, zdure, soldate, kancelare itd. Osim 
vanrednoga fonda Maloga Vijeca u iznosu od go- 
disnjih 20.000 D. D. sve se ovo placalo kad se moglo 
i kako se moglo. Pored svega toga Republika imase i 
prema Rusima dva kredita : 2000 zlatnika (40.000 fr.) 
uzajmljenijeh ruskom punomocniku grafu Ivelicu i 
1800 zlatnika (36.000 fr.) uzajmljenijeh Sankovskome.^ 



^ Timoni Stadionu, 27. Septembra. 
2 Plata : 4000 fior. osim vanrednijeh troskova. 
^ 3656 dukata dubr. osim kancelarijskih prihoda. 
" Osnovan jos 1432 godine ! 

^ Annuo rapporto della Cassa publica in amministrazione 
dei SS. Tesorieri di S. Maria Maggiore 1806 — 07 D. D. A. bez 
signature. 



Finansije Republike. 



361 



Da se ovaj bankrot — jer tako treba da ga na- 
zovemo — ogranicio bio na same drzavne finansije, 
u uzem smislu toga naziva, Republika bi bila mogla 
i ne ocajavati. Imase more, imase okolinu. Ali ona 
koja od mora zivljase, ona koja bjese od Cavtata do 
Stona podigla materijalne spomenike svoga pomor- 
skoga zivota, bjese, nemocna, prisustvovala propasti 
trgovacke svoje flote, pustosenju svoje pitome oko- 
lice. ,,Dubrovacka je drzava, govori vec citovani 
francuski izvjestaj od 4. Jula, imala prije ulaska 
francuskijeh trupa 238 brodova u komisiji. Sav je 
dobitak ovoga nacina pomorskoga trgovanja pocivao 
na neutralnosti zastave. Stanje mira prirodno ga sma- 
njivase, okupacija Dubrovacke Drzave u n i s t i g a 
s a s V i j e m.^ 

U ovome moru gorcine Republiku nije mogla 
utjesiti ni nemocna i drhtava Porta kojoj se bjese 
obratila za novcanu pomoc^ — ona koja u toku od 
tri stotine godina na sam d a n a k Sultanima bjese 
izdala preko 50 milijuna franaka ! — niti tovari zita 



^ Toga radi, Senat zabrani da se gradi vise od 3 broda na 
godinu, ali se ovaj zakon cesto obilazio. Vlastina jednoga broda 
bijase razdijeljena u 24 akcije (karata). ,,Obicna je stvar, kaze 
francuski izvjestilac, vidjeti radnike najnize klase naroda u po- 
sjedu jedne akcije ili cak i vise njih. Svaki brod ima svoju upravu i 
kapetana itd. Megjutijem, kako kapetani nijesu suvise vijerni 
prema svojim nalogodavcima, mnogi kapitalisti vole da dadu 
zajmove na brodove da tako budu zainteresovani u ekspedicijama 
Interes na zajmove je obicno od 24^0, pa kako je suvise visok, 
stvorila su se osiguracjiona drustva kojijeh se interes koleba prema 
putovanjima izmegju 10 i i6°/o.** 

2 Senat Kiriku, 19. Jula. D. D. A. Lett, di Pon. e Lev. 



362 



Napoleon obe^aje pripomoc. 



koje joj Napoleonov brat siljase iz Napulja.^ Utjesna 
rijec dogje preko Monze od samoga Napoleona. 

Drugoga Avgusta podkralj princ Eugen uputi Se- 
natu sljedece pismo :^ 

,,Njegovo Velicanstvo Car Francuza, Kralj Ita- 
lije naredio mi je, gospodo clanovi Dubrovackoga 
Senata, da Vam pisem da naredite da se procijene 
stete koje je Vas grad podnio, jer je njegova namjera 
da Vam izda jednu pripomoc (son intention etant 
de lui accorder des secours). Hitam da izvrsim Na- 
redbe Njegova Velicanstva i radujem se da sam 
Njegov tumac prema jednoj zemlji koju On postuje 
(envers un pays qu'Elle estime) i koju hoce da od- 
steti za nevolje koje je u ratu pretrpjela. A sad, go- 
spodo clanovi Senata Dubrovacke Republike molim 
se Bogu da Vas podrzi pod Njegovijem Svetijem 
Okriljem (Sur ce je prie Dieu qu'il Vous ait en Sa 
Sainte garde). 

Senat pohita da, saglasno sa Lauristonom i Ray- 
mondom, obnaroduje ovo carevo pismo : ,,Knez i 
Vijecnici Dubrovacke Republike, zeleci da nasemu 
narodu damo pravedni razlog radosti i utjehe, hitamo 
da obnarodujemo premilostivo pismo kojim smo od 



^ Lauriston, 25. Avgusta. 

2 „Gospodi koji sacinjavaju Senat Dubrovacke Republike". 
Publikovano u dva jezika : francuski i talijanski. Bibl. M. Brace 
br. 1881. Ovo je pismo prestampano najprije u Sorgovoj brosuri : 
,,Origine et Chute de I'Ancienne Republique de Raguse" o kojoj 
cemo docnije govoriti i nedavno u listu ,,Dubrovnik**-u. 

^ Pozdravna formula francuskijeh kralj eva koju povrati 
Napoleon kao Car. 



Ne ispunjuje obecanje. 



363 



skora pocasceni od Njegova Carskog Visocanstva 
Princa Eugena Napoleona, Talijanskoga Podkralja."^ 
Senat ujedno zablagodari Napoleonu i Eugenu i na- 
redi da se popisu stete pocinjene u Dubrovackoj Dr- 
zavi za vrijeme opsade grada.^ ,,Poslije ovoga, pise 
Timoni Stadionu, nesto ce se uciniti da se ublaze 
patnje naroda ; ali u stvari izgleda da ce biti tesko 
naknaditi sve stete jer zaplijenjeni brodovi, izgorjele 
kuce, opustosena sela i dr. sve to iznosi, po opstemu 
misljenju, oko 12 milijona turskijeh pjastara".^ Drugom 
prilikom Timoni biljezi glas koji se po Dubrovniku 
pronosi, da bi stete nanesene Republici imala da plati 
ne Francuska nego — Austrija, ako se uzme da ih 
Francuska smatra kao posljedica neizvrsenja pozun- 
skoga ugovora odnosno Kotora. ,,Ali u istini te su 
stete, govori austrijski diplomata, posljedice ne- 
umjesnoga ulaza francuskijeh trupa u ovu Drzavu".* 
Kakomudrago bilo, lijepe rijeci Princa Eugena 
ostadose rijeci i nista drugo. Jos godine 1836 herceg 
Antun Sorgo zaljase se na francusku vladu da nije 
ispunila svoje svecano obecanje. Rezultat komisije 
,,de liquidation generale" osnovane god. 18 15 ostade 
tajna za publiku. Je li Francuska isplatila onu sumu 
Austriji? ,,Ako je, pise Sorgo, Austrija primila obol 
udovice i sirote svojijeh novijeh podanika, cija je 



1 Bibl. M. B. ibid. 

2 Za naseg kratkog sluzbovanja kod Op<5ine (1890) odnosni 
se dossier jos nahogjase tamo, falibog docnije nijesmo ga mogli 

' Oko 3 milijona franaka. 

^ Stadionu, 20. Avgusta, Postscriptum. 



304 



Ne ispunjuje obecanje. 



prava ona i mogla i bila duzna da brani, Austrija i 
suvise mnogo polaze na svoju cast, ona je i suvise 
pravedna i dusevna, a da bi oklijevala da vrati ne- 
sretnijem Dubrovcanima ono sto bi bila za njih pri- 
mila prema spisku kreditora upisanijeh u munici- 
palnoj kancelariji grada Dubrovnika. I Francuska i 
Austrija u jednakoj su mjeri zainteresovane da objasne 
ovo mracno pitanje".^ 

Izvijesno je samo to, da Napoleon ne ucini nikada 
nista. On koji svojim rogjacima, prijateljima, obicnim 
zasluznim licima davase na stotine hiljada franaka 
bez racuna,^ nije se ustrucavao, za punijeh osam go- 
dina vladanja, ne ispuniti jednu formalnu obavezu 
prema maloj Republici koja gjeneralu Bonapartu u 
nekoliko puta svojom zastavom bjese priskocila u 
pomoc. Ovo pitanje casti rijesice se — inkorporacijom 
Dubrovnika. ,,Lorsque les forts, pise dubrovacki vla- 
stelin, ne veulent pas reparer une grande injustice, 
ils I'aggravent encore. Pour se debarrasser de toutes 
les reclamations incommodes, I'Empereur fit dispa- 
raitre le gouvernement qui avait le courage d'en 
f aire". 3 



^ Sorgo, Op. cit. passim. 

2 T h i e r s, Historic du Consulat et de I'Empire, VII, 429 na- 
vodi ovu vrlo znacajnu Napoleonovu crtu. Evo jednog primjera : 
Monge i Laplace bjehu mu pricali o nekom naucenjaku u osku- 
dici. Napoleon posla mu odma 150.000 franaka „da Vam budem 
koristan i da Vam pokazem koliko Vas postujem". 

^ ,,Silnici kad ne ce da isprave jednu veliku nepravdu, ote- 
zaju je. Da se rijesi neprijatnijeh reklamacija, Car srusi vladu 
koja je toliko srcanosti imala da ih formuli§e." 



Lauristonovo pasovanje. 



365 



V. 

Bezizlazno stanje Republicinijeh finansija, bru- 
talni harakter Lauristonovoga rezima, sumracna, ne- 
izvijesna situacija, to su znacajne crte posljednjijeh 
mjeseca ove strasne godine. Lauriston, koga Marmont 
jos ne bjese zamijenio u upravi, uz prkos dobrijem 
svojstvima srca, ocevidno imase izvijesan zadatak. 
Po primjeru Gjenove, on imase da prinudi Senat na 
dobrovoljnu abdikaciju. Za to i u sustini i u obliku 
nemilosrdno i bezobzirno postupase sa vladom. Na- 
poleon, zauzet borbom sa cetvrtom koalicijom, vojno 
osiguran protiv Rusa na Jadranskome Moru, ne hi- 
tase rjesenjem. Dosta znakova govore, da on sma- 
trase opstanak Republike saglasivim sa planovima 
koje imase na Istoku. Senat, svojim drhtavim 
zivotom, uproscavase mnoge zapletene situacije 
unutrasnje uprave i spoljne politike. Pod presijom 
bataljona ovome ne preostajase nego oruzje svijeh 
slabijeh organizama pred brutalnom silom : vijuganje, 
odgagjanje. Lauriston se mijesase u sve : jedan dan 
pise vladi da umnozi radnike za javne radove, drugi 
dan da se prijave grede i postavi za bonicke postelje ; 
vlada naregjuje da se jedan brodovlasnik zatvori za 
dug, on ga otpusta jer mu je francuska uprava duzna 
jos vise ; nema dosta drva, neka ga vlada poruci 
s Mljeta ; artiljeriji treba jedan magazin, kapela Sv. 
Gjorgja u Pilama neka se gjeneralu Ledeeu stavi na 
raspolozenje ; na Kalamoti nocu se pustila raketa, 
to bi mogao biti sporazum sa neprijateljem — jer 
ratne lagje ruske krstare po dubrovackijem vodama — 
neka se odma povede izvigjaj jer ce, u protivnom 



366 



Lauristonovo pasovanje. 



slucaju, gjeneral primijeniti na cijelo ostrvo naj- 
stroze vojne mjere.^ Zanimljiv je odgovor vlade na 
Lauristonovo pismo da se stanovnistvo pozove na rad 
oko utvrgjenja koje Napoleon bjese naredio Princu 
Eugenu i Marmontu. ^ Priznaje Senat potrebu tijeh 
utvrgjenja ,,za obranu Grada i stanovnistva", ali 
uzevsi sve mjere, vlada hoce da se razrijesi od svake 
odgovornosti odnosno sadasnjijeh prilika u kojima se 
nalaze Republicini podanici. I to : a) Konavljani su 
svi u Konavlima. Boje se nove crnogorske najezde 
i nijesu vise poslusni vladi kako nekada ; b) podanici 
Primorja svi su zauzeti neki u Stonu, drugi na obranu 
granice od ,,grckijeh" podanika Turske koji im na- 
nijese ogromne stete ; c) Peljesani su zauzeti pre- 
vozom vina, imaju da cuvaju svoje domove, jer su 
izlozeni iskrcavanju Rusa koji krstare tamo sa jednom 
fregatom i sa dvije topovnjace ; d) stanovnistvo bli- 
zega primorja (Trsteno, Orasac, Zaton) i Gruza na- 
lazi se rastureno amo tamo, narocito na ostrvima 
koja blokiraju Rusi. Ne preostaju, dakle, nego gra- 
gjani. Zidari rade oko utvrgjenja, kovaci i drvodjele 
rade u arsenalu, obucari, savci itd. rade za vojsku 
i za narod. Ono malo celjadi bez posla hoce li umjeti 
raditi poruceni posao? U ostalome, vlada ce svim 
mogucim sredstvima sokoliti, nastojati itd. 

Zemlja bijase mirna, ali zabrinuta. Podanici po- 
slusni. Vlada priznata i jednako postovana. Cinovnici 

^ Lauriston Senatu 12. Jula, 28. Avgusta, 10. Oktobra, 12. 
Decembra ; Senat gjeneralu Ledeeu 20. Septembra, D. D. A. 
loc. cit. 

' Lauristonu, 9. Jula D. D. A. Lett, di Lev. e Pon. 



Stanje Drzave ; neutralnost. 



367 



pouzdani. Svi iscekivahu iz prijestonice osloboditeljnu 
rijec, strpeljivo prisluskivahu trenutak kad ce da 
tugja vojska napusti dubrovacko tlo. ,,Ja nastojim 
pise jedan politicki pristav s Rata, da drzim na ovim 
stranama red i ne mogu nego da se pohvalim sa sva- 
kijem. Ali molim Vase Preuzvisenosti da nas utjese 
pismima, jer ce stanovnici napustiti ova sela kako 
neki vec ucinise . . . Neko govori ovako, drugi onako, 
zivimo danju i nocu kao izgubljene duse. Mi se na- 
damo da nas Vase Preuzvisenosti ne ce ostaviti."^ 
Knezovi u Konavlima i u Stonu, Orsat Saraka i Luksa 
Sorgo, ocekuju naredbe vlade i tada ce tek poslusati 
gjenerala Lauristona. Na moru je solidarnost sa Re- 
publikom isto tako jaka. Neutralnost dubrovacke za- 
stave i van Jadranskoga Mora bijase najozbiljnije 
ugrozena. Bijase jos brodova dubrovackijeh po Le- 
vanti i po cijelom Sredozemnom Moru. Ali jos sama 
Engleska priznavase neutralnost Re publike na moru. 
Da ne bi reliquiae reliquiarum brodova pali u ruke 
Rusa ili gusara drugi j eh narodnosti Senat naredi kon- 
sulatu u Carigradu da sve brodove zadrzi u Cari- 
gradskoj luci do novijeh naredaba. U konsularnu re- 
sidenciju u Peri sastadose se 29 dubrovackijeh kape- 
tana na dogovor i rijesise : i. da ce mrnarima pro- 
duziti davanje panatike (hrane) i da ne ce nijednoga 
iskrcati do novijeh naredaba vlade kako bi se plovidba 
produzila bez novijeh upisa ako od Senata dogje sa- 
opstenje da je brodarenje slobodno ,,kako ufamo u 
Gospodina" ; 2. da se posalje Senatu narociti kurir 
za nove naredbe, i da pita ima li nade da se oslobode 

* Marko Lazarevic, 14. Juna Opc. Arhiv. 



368 



Jena. 



nasi brodovi, a ako nema da se tada tek obezoruzaju 
sasvim ili djelomicno i upute mrnari u otadzbinu.^ 
Megjutijem vlada, preko dragomana Nikole Radelje, 
uputi konsula u Carigradu da za sve sporne slucajeve 
zatrazi zastitu engleskoga poslanika. U Novembru 
javljase da nema nikakve promjene u stanju Re- 
publike i neka se to Porti stavi do znanja.^ 

,,Moniteur de I'Empire" donosase u toliko topov- 
skim paljbama osvecene odjeke novijeh necuvenijeh 
pobjeda Usudnoga Covjeka, rasapa citavijeh kralje- 
vina. Napoleon bjese krenuo iz Pariza 27. Septembra. 
Cetrnaestoga Oktobra Pruska Kraljevina lezase sa- 
krusena na poljanama Jene i Auerstadta. Cetiri dana 
docnije, Napoleon primase od berlinskoga vijeca gradske 
kljuceve, silazase u potsdamske grobnice i uzimase, 
kao nagradu za sebe, mac Velikoga Fridriha. Pruska 
se bjese svela na dvije provincije : na Slesku i Pome- 
ransku. Ali tu se ne zadrza ,,la Grande Armee". Na- 



1 Izvjestaj konsula Kirika od 21. Jula. D. D. A. Lettere di 
Nazionali XXII. Evo imena kapetana potpisnika podneska vladi : 
Nikola Radmili, A. B. Barabic, Gjuro M. Turci- 
novic, Miho Vekaric, Nikola M. Kalafatovic, 
MatoVukovic, AntunKraljevic, Florio(Cvjetko) 
Jaksic, Marko Komplita, Andrija M. Turci- 
novic, Petar Orebicic, Vito Draskovic, Marko 
Jurisi(i, Vlaho A. Lupi, Nikola V. Ruskovi<^, 
Stijepo Cavalli, Giacomo Fillipachi, Vicko 
Palmi, Ivo Mileti6, Mato 2upa, Toma Kopsi^, 
Frano Kopsic, Antun Fiskovi<5, Toma Orelji^, 
Stijepo S. Jaksi<5, Nikola Paljetak, Jozo Glegj, 
Ivo Bozi<5, Kristofor Ruskovi6. 

^ Nikoli Radelji, 17. Novembra. Lett, di Lev. et Pon. 



Senat rjesava misiju u Pariz. 



369 



poleon otvori nov rat, rat ,,poljacki". Devetnaestoga 
Decembra Poljaci ga prime u Varsavu kako Boga. 
Pa docim Lannes, Ney, Augereau i Davout zapoci- 
njahu oko Modlina i Ostrolenke vojnu koja iduce 
godine imase da razracuna Napoleona sa Aleksan- 
drom, Selim III, po nagovoru Napoleonovoga po- 
slanika, gjenerala Sebastianija, i sam objavljase Ru- 
siji rat. 

U ,,Gospi" se zapjeva ,,Te Deum" za godisnjicu 
Carevog krunisanja i boja kod Austerlitza i za velike 
pobjede nad Pruskom. Knez i Malo Vijece prisustvo- 
vahu svecanome blagodarenju na poziv gjenerala 
Lauristona koji u svom pismu na Kneza^ govorase : 
,,Francuzi u ovaj dan izjavljuju svoju ljubav i svoju 
privrzenost k ovome junaku, a ja i suvise dobro 
poznam Vase osjecaje a da ne bih bio uvjeren, da 
cete i Vi sa veseljem udruziti Vase molitve s nasima 
za zivot jednog vladaoca cija ce svijetla djela uroditi 
trajnim mirom i opstom srecom za Evropu." 

U toj situaciji potrebno i hitno bijase da neko 
bude u Parizu da za Republiku osluskuje situaciju, 
da, bez posrednika, sazna sto se u istini sakriva za 
brutalnom okupacijom i cemu ima Dubrovnik da se 
nada. Ali se ve6 mnogo skupocjenoga vremena bjese 
izgubilo. Senat stajase nekoliko mjeseca onesposobljen 
za takovo rjesenje, zrtva svoga straha, a to bjese 
prirodno, ali i elemenata koji ometahu i zadrzavahu 
zakljucke patriotske i spasonosne. U toj dvoumici 
progje nekoliko mjeseca kad se s Napoleonom jos 



^ I. Decembra D. D. A. ib. 
L. Vojnovi<5, Pad Dubrovnika. 



24 



S70 



Antun Sorgo. 



mogase razgovarati. Za Oubrilovijeh pregovora Du- 
brovnik ne bjese nikoga izaslao u Pariz. I najzad 
Napoleon ostavi prijestonicu za novu kampanju do- 
koncanu u cetrnaest dana. Senat se, megjutijem, 
bjese popunio novim clanovima, megju kojima bijase 
i Dzivo Bozdari, bogati Sorbonez, samoziv i bez 
nacela, galofil za Napoleona, austrofil nakon nje- 
gova pada. Senat mu ponudi poslanstvo u Pariz, ali 
na njegov trosak. On ne htjede poci i da ga ne bi 
prinudili, ne dolazase na sjednice. Neki predloze mla- 
doga Dziva Natali, u kojem vec tada sazrijevase 
onaj sveti zar za Dubrovnik kojim docnije obasja 
posljednje dane republikanske slobode. Vecina ne 
pristade. Imahu i razlog, pise Natali sa rodoljubnim 
sarkazmom, misljahu da nijesam sposoban." Trgovci 
se sakupe i saopste vladi da ce o svom trosku pla- 
cati poslanika u Parizu. Senat ne pristade. Najzad, 
Dzivo Kaboga, koji pocetkom godine osme imase i 
sam da se uputi za Pariz, predlozi ,,per necessita" 
(od nuzde) — rijeci su Natali j eve — da se povjeri 
misija vlastelinu Antunu Lukse Sorga koji onadar 
boravljase u Parizu. Pod predsjednistvom Kneza, 
Dziva Menze (Giovanni Luigi Clemente di Menze), 
Senat ii. Decembra usvoji taj Kabozin predlog i 
naredi Malome Vijecu da sastavi kreditivna pisma 
za Sorga, koji bi proizveden na cast Senatora za 
trajanja njegove misije.^ 

Humanisticki naobrazovan, covjek velikog svijeta, 
elegantan duh, dovoljno tast, vjest francuskome je- 



* Cons. Rog. II. i 22. Decembra 1806. 



Antun Sorgo. 



371 



ziku kako nijedan Dubrovcanin onoga vremena, An- 
tunu Sorgu bijase trideset godina (rogj. 1776) kad 
mu pade u dio cast da kod Napoleona zastupa otadz- 
binu u opasnosti. Bijesan Salamankez,^ ponosase se 
svojim domom koji na stitu nosi sam Republicin 
grb — cetiri bijela pojasa na crvenome dnu — za- 
okruzen drhtavim strukovima sijerka,^ na uspomenu 
zasluga ove porodice, po predanju porijetlom arba- 
naske, za snabdjevanje Dubrovnika hranom u vrijeme 
velike gladi.^ U inostranstvu Antun Lukse Sorga no- 
sase titulu hercega (due) koju Spanski Kralj Karlo II 
bjese dao Jaketi Sorgu, po sretno svrsenom poslanstvu 
u Madridu god. 1679 ,,in difficillimis Reipublicae 
temporibus" kad Kara Mustafa prijecase Dubrov- 
niku raspom odma po smrti Nikolice Bone.* Bjese 
se Antun obogatio sretnim spekulacijama u drustvu 
sa dubrovackim Jevrejima i tako bjese umnozio bo- 
gatstvo svoje kuce kojoj u XVI vijeku pripadase, 



1 Cf. Gl. I. ovoga djela. 

2 Toga radi Sorgocevici se nazvahu i Sijerkovi<ii (Sorgo = 
Sijerak) u doba mode nacionalizacije prezimena. 

3 Sorgo, da Cataro, antichi da Radoni d' Albania, beneficato 
per el gran Conseglio per haver portato gran somma di sorgo et 
altre biave a Ragusa in tempo di gran carestia, che si trovava in 
Ragusa dell' anno 1272 (1292)." R a g n i n a, Dubrovacki Anali 
ed. N o d i 1 o. Ime Sorgo prvom dolazi sluzbeno zabiljezeno 
god. 1304 u koliko se do sada zna (Listine, I.). 

* Ova se grana bezbrojne porodice Sorgo prozva u 
puku : K a 1 1 a n i (Catalani) — kako se, do kraja XVII. vijeka 
zvahu Spanjolci. Njoj pripadase Pijerko Sorgo koji popuni Gun- 
dulicevog Osmana. Kako je Antun, potomak jedne druge grane, 
dosao do herceske titule, nije nam poznato. 

* 



372 



Antun Sorgo. 



moze se reci, petina cijeloga Dubrovnika.^ A Jevre- 
jima i proda sve sto imase u gradu,^ ulozi novae u 
francuske papire, koji u malo vremena, usljed Na- 
poleonovijeh pobjeda, poskoce vrlo visoko, pak se^ 
dozvolom Senata, nastani u Pariz, gdje drzase stan 
u ulici Saint- Honore. Tamo trosase kao vlastelin, ali 
ne prosipljuci kao mnogi drugi dubrovacki gospari 
koji oko Tuiierijskoga Dvora sagorjese prihode Tr- 
stenjskijeh i Ratskijeh bastina. 

Ljubazan, veseo skeptik, sarkasta kako je trebao 
da bude pravi dubrovacki vlastelin, duhovit,^ Sorgo 
je umjereno ljubio svoju malu otadzbinu na moru. 
Anegdota koja se o njemu prica,^ obasjava i jednu 

1 Dvorci u Rijeci, u Gruzu, u Lapadu (poznije Gjorgji) 
i mnoge polace u gradu jednako svjedoce za sjaj Sorginoga doma. 
Kako je ta kuca neobicno bila razgranata, bilo je i ogranaka vrlo si- 
romasnijeh. Jedne zvase puk ,,golostrasnima", jer bijahu prepukli 
siromasi, a neobicno drski i ponositi. Pronosase se tradicija, koju 
cusmo i mi u nasemu mladicstvu, da je zbog njih izglasan god. 
1763, u njihovu odsustvu, vec pomenuti zakon o izboru cinov- 
nika Republike na srecu, kojim se ujedno ogranicavase broj cla- 
nova iz iste vlasteoske porodice u Senatu. 

2 Narocito krasnu polacu iz kraja XVI. vijeka, sada rezi- 
dencija dubrovackijeh biskupa, koju prodade jevrejima Pardu 
i Terni za 32.000 franaka. 

^ I ma puno njegovijeh francuskijeh epigrama. Saznavsi n. pr. 
za smrt nekoga lakoumnoga i vrlo poznatoga vlastelina, posveti mu 
ovaj posmrtni natpis : ,, Que la terre lui soit legere, comme il 
a ete leger sur la terre". (Bila mu zemlja laka, kako on bjese lak 
na zemlji.) 

Sorgo dva puna mjeseca ne odgovarase na Senatska pisma. 
Gospoda mu poslase nova sa kurirom Ivom Messi koji, predavSi 
mu sluzbene depese, pomenu rijec : ,,Republika !" Sorgo, koji 
se oblacio, uskliknu : ,,Republika ! Sto je jos vrag nije odnio?" 



Antun Sorgo. 



373 



i drugu stranu njegova haraktera : i sarkazam i 
skepticizam. Ali vlastela ne propustahu nikad priliku 
da o svom gradu i o svojoj vladi progovore sarka- 
sticnim dosjetkama. Od Marojice Kaboge i Brnje 
Gjorgji pak do Frana Dziva Gondoie i do Antuna 
Sorga mogle bi se zabiljeziti mnoge krvave satire o 
Republici. One megjutijem ne sprjecavahu Kabogu 
da cami u tamnici za slobodu Dubrovnika, ni Gjor- 
gjija i Gondolu da pripomognu, jedan u gradu, 
drugi kod Cesara Leopolda I, da se grad pridigne 
od tresnje. U ustima Antuna Sorga, vlastelina de- 
kadanse, sarkazam nemase olaksavajuce okolnosti nje- 
govijeh tvrgjijeh i rodoljubivijeh predsastnika. Go- 
vorkase se jos da je Sorgo upisan bio u jednoj 
framasonskoj lozi zajedno sa mnogom drugom vla- 



pak zazvoni slugi : ,,Antune, donesi mi velatu !" Ova tragikomicna 
anegdota pala bi u godinu 1807 jer dokumentarno znamo da je 
kurir Messi predao Sorgu pisma Republike upravo 11. Novembra 
1807. (Sorgino pismo Senatu 8. Decembra, D. D. A.) 

Vrlo je moguce da je to Sorgo rekao. Fraze su par excellence 
dubrovacke, a pok. Miho Messi, koji je mnogo posjecivao kucu 
nasega djeda, od koga smo primili gornju verziju, bice cuo Sorgin 
odgovor od svog oca. Ali dokumenti dokazuju, sto i dalje naglasu- 
jemo, da ova Sorgova „sortie** nije znacila da se on nije nimalo 
starao o Republici. Sacuvao nam se dug njegov izvjestaj od 8. De- 
cembra 1807, o kome ce biti govora u ovoj knjizi, pak znamo 
iz Senatskijeh pisama da je on pisao Senatu 20. i 22. Febrara 1807, 
pak u Septembru itd. Auktor „ Dubrovacke Trilogije** sa slobodem 
umjetnika, a sa pronicavoscu psihologa stavio je Sorgovu frazu u 
knezeve ruke mjeseca Maja, uo^i ulaza Francuza u Grad, a u 
formi pisma, kako rjeciti simbol neosporne dekadanse jednoga 
dijela vlastele. Ali treba priznati da je u samom Senatu bilo puno 
slabijih patriota nego li sto je bio Antun Lukse. 



374 



Instrukcije Sorgu. 



stelom. Stvar nije nemoguca. Zna se da je takva loza 
postojala u Dubrovniku za vremena Revolucije. Ti- 
moni sa zaljenjem saopstavase Stadionu taj fakt. 

Ovakav bijase posljednji diplomata slobodnoga 
Dubrovnika. 

Troskove poslanstva Sorgo imase sam da nosi. 
,,Nase su kase prazne — pise mu Senat 22. Decembra 
— sva je Drzava u tuznim prilikama, mi nijesmo u 
stanju da podnesemo troskove Vase misije. I za to 
mi tvrdo vjerujemo da ce te sa Vasim revnovanjem 
i patriotizmom uzeti na sebe sve troskove i da ce te 
tako steci nova prava na javnu blagodarnost." Kakve li 
su bile Sorgove instrukcije? Vrlo neodregjene prirode, 
kako bijase neodregjeno cijelo stanje i Republike 
i Evrope. Sorgo je imao da Pariski Dvor ubijedi o oda- 
nosti Republike i da izdjejstvuje za nju kod Cara 
,,olaksanje njenoga stanja i zastitu" (sollievo e pro- 
tezione). Oko ova dva elasticna postulata koja se 
osnivaju na fikciji o trenutnom znacaju vojne oku- 
pacije, Sorgo imase da trazi nuance", da kusa zvu- 
kove razlicitijeh struna, da nagje formule. ,,Prepo- 
rucite njegovoj premocnoj zastiti spokojstvo i egzi- 
stenciju ove Republike." Nacrtavsi u kratko sve do- 
gagjaje od Marta do Decembra, dogagjaje za koje 
divnom eufemijom Senat govori da su ,,uvelike uve- 
cali nase odnose sa onim Dvorom" (i quali avendo 
sommamente accresciute le nostre relazioni con co- 
testa Corte) , Sorgu vlada naregjuje da narocitu paznju 
obrati na finansijsko stanje Republike. Jos iz god. 
1798 Comeyrasov zajam nije isplacen. Neka bivsi 
dubrovacki zastupnik Favi preda Sorgu svu kance- 



Instrukcije Sorgu. 



375 



lariju i arhiv poslanstva. I na temelju odnosnijeh 
isprava neka uznastoji da se suma od 600.000 franaka 
uzajmljena Comeyrasu upise u veliku knjigu javnoga 
duga. Nakon toga, imao je da trazi povratak Molito- 
rovoga zajma, 300.000 franaka, i najzad odstetu koju 
Napoleon bjese obecao Republici.^ Poslanik Senator 
imao je, na posljetku, da dogje u dodir sa turskim 
poslanikom Muhib Efendijom, kome ce predati Re- 
publicino pismo, i kome ce zivo preporuciti da u ime 
Sultana zagovara ,,odrzanje i nezavisnost ove Re- 
publike". 

Koliko stvari ! ,,Vi vidite, pise Malo Vijece u 
zaglavku, da Vam, puni povjerenja u Vasu revnost 
i u Vasu mudrost, predajemo najvece interese Re- 
publike. Ubjegjeni smo da ce se Vas patriotizam tako 
rasplamceti, da Vam ne ce trebati novijeh podsticaja 
da sretno privedete kraju Vasu misiju. Senat nam 
naregjuje da Vam jos samo ovo primjetimo : Ako se 
Car i Kralj ne bi jos za dugo povracao u Pariz, ucinili 
biste nam ugodnu stvar da pogjete tamo gdje se on 
nagje. Ne mislimo da Vas prinudimo na ovaj put. 
Samo Vam ga stavljamo u izgled ako biste htjeli da 
ga poduzmete za dobro otadzbine".^ U toliko Sorgo 

^ Na zalost od jedanaest priloga instrukcijama Senata od 
22. Decembra, sacuvase nam se samo tri. I sam dossier Sorgove 
misije nagjosmo razasut bez signature i bez navlake u ormaru 
sec. XIX. Tako nam propade prilog E ,,Valutazione dei danni 
del bombardamento" i prilog H ,,Nota dei Cannoni che i Francesi 
estrassero da Ragusa". 

* Kreditivna pisma nose datum od 23. Decembra. Senat ce- 
stita Caru pobjede, trazi zastitu za Republiku i akreditira Sorga 
kod Nj. Velicanstva. 



376 



Instrukcije Sorgu. 



imase da pregovara sa Talleyrandom. Ali Napoleon 
bijase daleko, u Berlinu, u Poznanjskoj, u Varsavi. 
I za dugo se ne ce vratiti u Pariz. Hoce li se Sorgo 
nakaniti na taj daleki i rizicni put? Bi li bio dirnuo 
Napoleona sred Varsavskoga sjaja, u oci odsudnoga 
megdana sa Rusijom? Ne znamo. Ali Sorgovi pregji 
bijahu toliko puta, sred zime, krstarili po Balkanima 
i po Tesalskim gorama da nagju Sultane, ne pitajuci 
hoce li imati uspjeha njihovo poslanstvo ! Antunu 
Sorgu bijase mucno ostaviti, sred zime, ulicu Saint- 
Honore i poci da trazi po sjeveru pobjeditelja Auster- 
litza i Jene. Sorgo ostade u Parizu. Mozda se u torn 
trenutku rijesila sudbina nasega grada. 



Kraj Knjige Prve. 



DOKUMENTI. 



I. 



Generalni komesar Francuske Re publike za 
Jonska Ostrva, P. J. B. Comeyras, dubrovackoj vladi. 

Liberte Egalite. 

Au nom de la Republique Fran^aise 
Raguse, 7 Thermidor Tan 6-me de la Republique 
(25. Jula 1798) 

Le Commissaire General dans les Departemens 
de Corcyre, d'lthaque et de la mer Egee, 

a Messieurs les Recteur et Conseillers de la Re- 
publique de Raguse. 

Messieurs, 

Je suis tr^s sensible d la lettre dont Vous m'ho- 
norez, et a I'approbation que Vous accordez aux 
mesures que j'avais prises pour faire vivre I'equi- 
page de la ,,Cibele" dans la discipline et le respect 
de I'ordre qui doivent caracteriser des Republicains, 
surtout chez un peuple ami. 

J'ai fait part au Directoire de Tempressement 
avec lequel Vous avez accorde les demandes que 
la situation des troupes et de la marine de la Repu- 
blique dans le Levant m'a oblige de Vous faire. Je 
ne doute pas qu'un fait qui prouve si bien Votre atta- 
chement pour la France, n' excite dans son gouver- 
nement a Vous donner de plus en plus des preuves 
de sa bienveillance. 



38o 



Je lui ai aussi fait part des demandes inconsi- 
derees et injustes que le Commis aux approvision- 
nemens de la Cibele s'etoit permis de Vous faire et 
de mes mesures pour les reprimer. 

Voici, Messieurs, les Principes du Gouvernement 
sur tous les objets. Vous pouvez sans crainte en faire 
la regie de Votre conduite, et je Vous y invite ex- 
pressement. 

Le Directoire fran9ais est plein de respect pour 
I'independance et pour les droits des autres gouver- 
nements et il est contre ses intentions que ses em- 
ployes soit civils soit militaires violent des principes 
qu'il observe lui-meme; 

il veut que les batimentsde la Republique s'appro- 
visionnent dans les magasins de la Republique et il 
ne veut pas qu'ils fassent peser leurs besoins soit 
reels soit pretendus sur les autres nations soit amies 
soit neutres. 

Lors done qu'un batiment de la Republique se 
permettra de Vous faire des demandes telles que 
celles que je Vous ai encourages a rejeter, refusez 
d'y avoir egard, et ne craignez pas que le Directoire 
ni ses Representants pres les Nations Etrangeres 
Vous en sachent mauvais gre; 

le seul cas d' une force majeure, tel qu'un nau- 
frage, un echouement ou des accidens qui auroient 
avarie les provisions d'un equipage, ou qui I'auroient 
force de les jetter a la mer, autoriseroient des de- 
mandes d'effets ou de vivres; et Votre attachement 
pour nous Vous engageroit alors, je n'en doute pas, 
a faire un effort pour les fournir; et Vous regleriez 
avec le Charge d'affaires de la Republique aupres 
de Vous le montant de ces fournitures ainsi que les 
moyens de Vous en faire rembourser. 

Tels sont les principes, Messieurs, dont Vous 
pouvez sans crainte Vous prevaloir envers ceux qui 
seroient assez indignes du nom de Fran9ais et du nom 
de Republicain pour les mettre en oubli. 



381 



En Vous quittant pour aller remplir I'impor- 
tante mission que le Directoire a daigne me confier, 
j'emporte un coeur plein de reconnaissance pour 
la maniere dont Vous avez accueilli mes demandes 
et pour les egards particuliers que Vous avez bien 
voulu me temoigner. 

II me reste a desirer, Messieurs, des occasions 
ou je puisse les reconnoitre aussi par mes egards 
pour Votre pavilion et pour Vos sujets. 

Agreez, Messieurs, le temoignage de ma haute 
estime et de ma profonde consideration. 

Le Commissaire General du Directoire : 

P. J. B. Comeyras. 



D. D. A. original 



II. 

Car Napoleon Republic!. 

Aachen, lo. Septembra 1804. 



Tres chers et bons amis, 

J'ai regu avec sensibilite I'assurance que Vous 
me donnez par Votre lettre du 24 juin 1804 de la part 
que Vous avez prise aux evenemens qui ont fixe 
dans ma famille le gouvernement hereditaire de cet 
Empire. Ma ferme intention est de faire servir le 
pouvoir dont il a plu a la Providence que je fusse 
revetu, a maintenir et a resserrer de plus en plus 
les liens qui nous unissent. En accreditant de nouveau 
mon charge d'affaires aupres de Vous, je lui ai prescrit 
de Vous en reiterer souvent I'assurance, et de s'attacher 
particulierement a Vous convaincre en toute occasion, 
de la sincerite de mon estime et de mes sentimens 
inviolables. 

A Aix-la-Chapelle 

le 23 Fructidor An XII 

Signe: Napoleon. 

Archives Nationales, AF IV Plaquettes: 809 
Minutes des Decrets piece No. 7. 



III. 

Cesar Franjo II Republici, 

Bee, 7. Decembra 1802. 



Franciscus Secundus, Dei Gratia Electus Roma- 
norum Imperator semper Augustus, Germaniae, Hun- 
gariae et Bohemiae Rex, Archidux Austriae etc. 

Nobiles, Spectabiles sincere Nobis dilecti. 

Nunciamus Vobis felicem Imperatricis Reginae 
dilectissimae Conjugi Nostrae partum, quae hodie 
Serenissimum Regium Principem et Archiducem Fran- 
ciscum Carolum Josephum cognominatum in lucem 
edidit: devoti Vestri in Nos Nostramque Augustam 
Domum animi sensus certissima sunt pignora, luben- 
tissime Vos justissimi gaudii Nostri participes fore; 
Nobis vicissim nullo non tempore gratum erit bene- 
volentissimam Nostram voluntatem et favores nostros 
Caesareo Regios testatos facere. 

Datum in Civitate Nostra Vienna die 7 Decembris 
1802 Regnorum Nostrorum Romano Germanici et 
hereditariorum undecimo. 

Franciscus M. P. 
Ad mandatum Sacrae Caesarae Reg. 
Apostolicae Majestatis proprium. 

A tergo: 

Ad Rempublicam Ragusinam. 
Prijepis u Beckom Drzavnom Arhivu. 



IV. 



Car Napoleon Republici. 

Stupinigi, 28. Aprila 1805. 



Tres chers et bons amis, 

Nous avons ete tres sensibles aux sentimens que 
Vous nous temoignez dans Votre lettre du 2 fevrier 
1805 sur les evenemens qui ont reuni le trone d' Italic 
a Notre Couronne Imperiale. Nous doutons d'autant 
moins de leur sincerite que la tranquillite de Votre 
Republique est parti culierement attachee a la conser- 
vation et a rindependance de I'ltalie. Nous saisissons 
cette occasion de Vous renouveller les assurances 
de rinteret, que Nous prenons a la prosperite de 
Votre Republique et de Notre disposition a lui donner 
des marques de Notre protection Imperiale. 

Sur ce, Nous prions Dieu, tres chers et bons 
amis, qu'il Vous ait en Sa Sainte et digne garde. 

Sign^: Napoleon. 

Prijepis prilozen Timonijevoj depesi ministru 
inostranijeh djela grafu Koloredu, 3. Jula 1805. B. 
D. A. 



V. 



I. 

Ministar inostranijeh djela Republike, Orsat Bonda, 
ruskome generalnome Konsulu Fontonu. 

Dubrovnik, ii. Marta 1806. 



In questo momento riceve TEccmo Minor Con- 
siglio dal sig-r Conte di Canali una lettera scrittagli 
dal sig-r Sancowsky, consigliere di Sua Maesta Im- 
periale di tutte le Russie, di cui compiega lo scrivente 
al sig-r Console la copia. Puo esso sig-r Console com- 
prendere facilmente Testrema consternazione, in cui 
e stato involto il governo nel sentire, che il predetto 
sig-r Consigliere Sancowsky participava al predetto 
sig-r Conte di dovere a momenti avanzare verso Ra- 
gusa vecchia con un corpo di Montenegrini, che sa- 
rebbero seguitati dalla truppa regolata. Questa no- 
tizia cotanto desolante per il governo Tobbliga di 
ricorrere alia sperimentata gentilezza ed affetto del 
sig-r Console ed a parteciparli alcuni fatti, ed alcune 
riflessioni delle quali egli a prima vista ne compren- 
dera tutta la forza. 

II passaggio delle truppe Francesi per lo stato 
di questa Repubblica era destinato per occupare paci- 
ficamente una provincia cedutali nel trattato di pace 
prima che in essa vi fossero delle truppe straniere ed 
ora esso passaggio non solo non e imminente, ma 
e anche non poco lontano; poiche qualor dovesse 
seguire bisognarebbe di necessita, che passassero di- 

L. Vojnovid, Pad Dabrovnika. 25 



386 



versi giorni prima che si effettuasse, per non essere 
ancora arrivati in questo stato neppure i commis- 
sarij, che sempre precedono di qualche giorno e che 
sappiamo che precederanno Tarrivo delle truppe. 
A questo s'aggiunge che il governo ha gia spedito 
due suoi SS. Senatori ad incontrare il sig-r generale 
Francese per pregarlo di sospendere il passaggio delle 
sue truppe per questo stato, ed ha tutto il fonda- 
mento di sperare, che egli si pieghera alle rappresen- 
tanze per le ragioni fortissime, che li SS. Senatori 
hanno commissione di esporli, le quali difficoltano, 
anzi rendono moralmente impossibile un tale pas- 
saggio. — In quanto alia ricerca che si fa dal sig. 
Consigliere Sancowsky di fare somministrare alle 
sue truppe le necessarie vettovaglie, e bene informato 
il sig-r Console della totale mancanza, in cui e questo 
Stato d'ogni genere di viveri per fare sussistere anche 
per un solo giorno le truppe, le quali quando cio 
non ostante volesser avanzare, potrebbero affamare 
e distruggere la Contrada di Canali ed anche tutto lo 
Stato; ma non potrebbero gia esse sussistere e sarebbero 
costrette di ritirarsi per non perire di fame e di mi- 
seria. Questa mancanza e tanto notoria, ed a cogni- 
zione dello stesso sig-r Console, che non vi e alcun 
bisogno di addurgliene delle prove ulteriori e tanto 
piu spera il governo, che queste ragioni faranno 
tutta rimpressione alia saviezza del sig-r Consigliere 
Sancowsky, quanto la potentissima protezione di 
cui e onorata questa Repubblica dalla Maesta Sua 
Imperiale di tutte le Russie, verso di cui essa pro- 
fessa il piu profondo ossequio e venerazione, dovrebbe 
garantire dall'invasione delle di lui truppe questo 
Stato, invasione, la quale produrebbe infallibilmente 
la totale distruzione e rovina dello Stato medesimo. 
Di questa clementissima considerazione, ebbe la 
bonta d' assicurare officialmente il sig-r Console 
questa Repubblica ed essa vivera tranquilla nel pos- 
sesso d'un cosi valido ed efficace patrocinio. 



387 



Prega pertanto il governo il sig-r Console ad 
^sporre al suddetto sig-r consigliere Sancowsky tutte 
le suespresse ragioni e riflessioni in vista delle quali 
vuole la Repubblica esser sicura, che il sig-r consi- 
gliere Sancowsky, cambiera di sentimento e desi- 
stera dall'inoltrarsi in questo Stato colle sue truppe 
ed il governo stesso lo rendera informato della sua 
situazione, che se cio non ostante continuera egli 
nella sua risoluzione sara obbligato questo governo 
di esporre tutto I'occorso all' Imperiale Trono di 
Sua Maesta di tutte le Russie, dalla quale e certo, 
che in continuazione di quella alta protezione, di 
cui lo onora, sara compatita la di lui situazione e 
dato tutto il peso alle ragioni che lo assistono ed 
intanto salvo tutto il rispetto ed ossequio, che la 
Repubblica professa e sempre professera alia prefata 
Maesta Sua, sara la medesima costretta di fare li 
piu solenni e legali protesti al Sig-r Consigliere San- 
cowsky di tutte le funeste conseguenze e danni incal- 
colabili che se le arrecheranno con un tale ingresso. 

Intanto I'infrascritto consigliere il piu giovane 
del Minor Consiglio ha I'onore di rassegnare airillmo 
sig-r Carlo Fonton consigliere di Corte e console ge- 
nerale di S. M. 1' Imperatore di tutte le Russie presso 
la Repubblica di Ragusa la sua distinta osservanza e 
considerazione. 

Segretaria di Stato li ii Marzo 1806. Firmato: 
Orsato de Bonda. 

2. 

Fonton a Sancowsky. 
Monsieur, 

Le gouvernement de cette Republique vient de 
me communiquer une lettre, que Vous avez ecrite 
au comte de C a n a 1 i, pour lui notifier la prochaine 
entree sur le territoire ragusain d'un corps de Monte- 



388 



negrins et de Russes, et pour lui demander la fourni- 
ture des vivres necessaires a ces troupes. J'ai ete, 
en meme temps, invite par le Mineur Conseil a une 
conference, qui a toute roule sur Tobjet de Votre 
lettre, et le Senat s'etant ensuite assemble extraordi- 
nairement m'a fait remettre a Tissue de sa seance 
une note officielle, dont j'ai I'honneur de Vous en- 
voyer ci- joint une copie. Vous y verrez monsieur, 
les motifs imperieux que le Senat y allegue pour 
eloigner de son territoire le fleau de toute hostilite 
et pour epargner a ses sujets les calamites qui en sont 
inseparables. Je ne me permettrai point ici aucune 
reflexion particuliere a I'appui de toutes les raisons 
qui justifient la consternation du Senat et de ses 
sujets depuis la reception de Votre lettre qui leur a 
presente de nouveaux dangers imprevus pour Texi- 
stence politique de ce petit Etat. Vous avez sans 
doute, Monsieur, des ordres d' apres lesquels Vous 
agissez et qui ne m'ayant point ete communiques 
par notre Auguste Cour, m'imposent la loi d'etre 
entierement passif dans toutes les entreprises que 
Votre lettre fait craindre a ce gouvernement sur son 
territoire. Mais ce serait manquer au premier des 
devoirs attaches au poste que Sa Majeste I'Empereur 
notre Auguste Maitre a daigne me confier aupr^s 
de cette Republique, que de me montrer sourd a 
ses plaintes et a ses representations, insensible a ses 
justes alarmes, a ses dangers et a la priere que m'a 
fait le Senat de Vous peindre I'embarras de sa position. 

En appellant done. Monsieur, a cette verite, 
que j'ai toujours prise pour guide dans le cours 
de mon service et qui a fait toute ma force dans les 
di verses representations que j'ai ete dans le cas d'adres- 
ser a la Cour depuis que je suis a Raguse, je ne saurais 
m'empecher de Vous avouer que la situation de I'Etat 
de Raguse, deja tres precaire depuis que les provinces 
ex-venitiennes qui 1' environnent ont ete cedees a la 
France par le traite de Presbourg, le devient encore 



389 



plus aujourd'hui par Tentree des corps de troupes 
qui viendraient sur ce territoire pour en faire le theatre 
de la guerre. Le mineur conseil ne m'a point dissimule 
que cette circonstance etait I'arret de mort de la Re- 
publique, parce qu'elle fournirait aux Frangais, s'ils 
n'avaient pas deja cette intention, un pretexte de 
plus pour venir occuper cet Etat et le joindre aux 
deux provinces qu'il separe. Le senat est tellement 
penetre de cette idee, qu'il a depute deux senateurs 
aupres du general francais Molitor pour tacher d'ob- 
tenir de lui qu'il ne fit pas passer ses troupes par ce 
territoire. La deputation est partie hier matin avec 
des lettres du consul de France qui appuye les re- 
presentations de ce gouvernement. Le senat espere 
recevoir dans peu de jours une reponse favorable 
et dans ce cas il croirait avoir echappe au sort des 
autres Etats qui ont ete la proie des Fran9ais, pourvu 
que I'entree d'autres troupes sur ce territoire ne les 
autorisat point en apparence a n'avoir pas non plus 
aucun menagement pour cette petite Republique. 
C'est a Vous a voir actuellement, Monsieur, s'il entre 
dans les vues de notre Auguste Cour de hater par les 
dispositions, que Vous annoncez le sort funeste que 
le Senat en redoute. II ne m'appartient point de pre- 
juger a cet egard I'opinion du ministere Imperial, 
que Vous connaissez sans doute mieux que moi. Du 
reste, Monsieur, si Vous eussiez ete mieux informe 
du peu de ressources que I'Etat de Raguse produit 
pour la subsistance de ses propres habitants et de la 
penurie de tous les objets de premiere necessite que 
nous y ressentons dans ce moment-ci, Vous n'eussiez 
surement pas calcule la nourriture des Montenegrins 
et des Russes, destines a venir sur ce territoire sur 
les vivres que Vous avez cru pouvoir demander a 
ce gouvernement, car il est de notoriete publique 
qu'avec toute la bonne volonte possible de subvenir 
aux besoins de ces corps, il est dans I'impossibilite 
absolue de le faire. Le peu de provisions, qu'il s'est 



390 



cru oblige de faire transporter sur la frontiere par 
laquelle devaient passer les Francais pour leur faire 
sa cour et tacher d'en obtenir par la des bons trai- 
tements ont exige des efforts de tout genre et epuise 
le pays. Encore ces provisions n'etaient-elles destinees 
que pour les besoins des officiers et de I'Etat Major 
francais pendant deux jours seulement. D'apres cela 
Vous pouvez Vous figurer, Monsieur, de combien 
serait superieur aux forces de ce gouvernement Tappro- 
visionnement qu'exigerait le sejour sur son territoire 
des troupes que Vous annoncez. Telles sont, Monsieur, 
les raisons que m'a exposees tres energiquement 
le Mineur Conseil dans notre conference et dont je 
laisse le developpement a Votre sagacite. Je ne puis 
pas Vous cacher que la consternation est generale 
ici dans toutes les classes, depuis qu'on a eu connais- 
sance du contenu de Votre lettre au comte de Canali, 
que j'ai eu la douleur d'etre temoin des larmes qu'elle 
a fait couler et que la desolation des paisibles habi- 
tants de cet Etat sera I'entree des troupes sur ce terri- 
toire. 

J'ai I'honneur d'etre etc. 

Charles Fonton. 



3. 

Fonton a Bonda. 

Le consul de Russie s'est empresse de communiquer 
a mr. de Sancowsky la note de ce gouvernement en 
date du II Mars et de lui presenter en meme temps 
d'apres les desirs du Senat toutes les raisons que le 
Mineur Conseil a deduites au soussigne dans ces deux 
conferences a I'appui des craintes qu'il a congues 
de I'entree annoncee d'un corps de Montenegrins 
et autres sur ce territoire. 



391 



Quoique ie soussigne n' ait point encore recu des 
Bouches de Cattaro aucune espece de reponse, il ne 
doute nullement qu'il ne soit pris en cette occasion 
par les employes de S. M. Imperiale toutes les mesures, 
qui pourront se concilier avec I'interet de son service 
et la tranquillite de cet Etat. Le soussign^ profite de 
cette occasion, pour renouveller a monsieur le senateur 
de Bonda, le plus jeune des conseillers du Mineur 
Conseil, I'expression de sa consideration la plus dis- 
tinguee. 

a Raguse le 27 Fevrier 1806. 
II Mars 

Charles Fonton. 
Correspondance Fonton R. D. A. 



VI. 



I. 

Pozzo di Borgo au Prince Czartoryski. 

Vienne 17 Mars 1806. 



Mon prince, Je profite de Toccasion de Taide 
de camp Chepeleff pour Vous annoncer mon arrivee 
ici il y a deux jours. J'ai quitte Naples avec nos troupes. 
A Corfou j'ai pris la resolution de passer par I'Alle- 
magne pour me rendre a Petersbourg; le premier 
essai ne fut pas heureux et nous fumes obliges de 
revenir sur nos pas. Au commencement de ce mois 
nous avons de nouveau mis a la voile et nous avons 
reussi a debar quer a Fiume; de la je me suis dirige 
vers Vienne et continuerai ma route dans quelques 
jours pour Petersbourg. J'ai ete pendant toutes ces 
courses a Bouches de Cattaro et au moment que 
nous I'avons occupe; ce poste est de la plus grande 
importance. Si les Frangais s'y etablissent ils assurent 
leur influence sur toute la cote jusqu'en Grece. Les 
Montenegrins, qui sont a present pour nous, chan- 
geraient infailliblement du moment qu'ils auraient 
les Frangais dans leur voisinage et ils se laisseraient 
seduire comme tous les peuples sauvages et avides, 
qui ne cedent jamais qu'aux impressions journalieres. 
Nos troupes mediterraniennes suffisent dans I'etat 
actuel des choses pour garder ce que nous tenons; 
mais si nous avions besoin de faire des operations 
plus etendues nous manquerons du nombre necessaire; 
il est bien de se convaincre d'une verite, c'est que 
nos etablissements dans ces parties doivent nous 
etre couteux et qu'il faut depenser de Tor pour gagner 



393 



de rinfluence, bien surs que le fruit de nos sacrifices 
viendra apres. On aurait pu avoir les Bouches de 
Cattaro, en laissant agir la population envers les 
Autrichiens sans nous en meler directement. Ghisi- 
lieri, qui etait commissaire Imperial, effraye par 
cet obstacle inattendu, aurait demande Tintervention 
du capit. Belli et de Sancowsky pour contenir le peuple 
et se sauver lui-meme avec les troupes. Nous aurions 
eu le pays egalement de cette maniere, en evitant 
I'apparence de I'avoir arrache par force aux Au- 
trichiens; mais ces considerations ont paru trop 
delicates a ceux qui ont ete charges directement 
de la chose. 

Je ne veux pas renouveler la memoire de tous 
les evenements affligeants qui viennent de detruire 
tant d'esperances congues pour le bien du monde; 
il ne faut jamais ce pendant les perdre de vue, soit 
pour augmenter notre experience, soit pour prendre 
le parti qui parait le plus convenable. On s'est soumis, 
mon prince, aux lois de Thistoire, dds qu'on a fait 
cette levee de boucliers. Le resultat a ete malheureux 
et ceux qui en ecriront, diront tout ce que I'impar- 
tialite dicterait a nous memes, si nous devions parler 
des autres; il nous reste done a continuer, pour fournir 
des faits et des evenements qui puissent nous relever 
de nos desastres passes. Nous ne pouvons pas preci- 
piter Bonaparte du trone, ou il s'est place, mais nous 
n'aurions aucune raison de Ty affermir davantage 
par notre soumission a la paix ; il gagnerait tout 
contre nous, parce qu'il nous lierait les mains, si 
nous avions des projets ulterieurs pour nos interets 
separes; il a reuni sous sa domination presque toute 
I'Europe, le moyen de balancer sa puissance nous 
Tavons dans la conquete de Constantinople et du 
reste de la Turquie europeenne. Nous sommes alors 
plus grands et plus invulnerables qu'il n'est, et nous 
avons meme trouv6 un point de contact avec I'ltalie, 
car je ne regarde pas dans ce cas I'Adriatique comme 



394 



une barriere intermediaire. Cet evenement change 
la face du monde, et cela en mieux, associe le nom 
de TEmpereur a une epoque d'ou commenceront 
la delivrance et la civilisation d'une si belle partie 
de I'Europe, double les ressources de la Russie soit 
par ceiles qu'elle ajoute, soit par 1' augmentation de 
valeur de celles qu'elle possede. Si nous prenons 
des mesures justes, la chose peut se faire dans peu 
de temps; le premier coup devrait f rapper sur Con- 
stantinople. Des que la capitale tombe il n'y a plus 
de Turques a combattre nulle part, une expedition 
maritime peut executer I'entreprise, car je ne vou- 
drais pas consommer beaucoup de temps dans une 
campagne par terre, qui ne suffirait peut etre pas 
pour mener I'armee du Danube a la capitale. Le reste 
de notre armee occuperait la Valachie et la Moldavie 
et se tiendrait en observation pour s'opposer aux 
mouvements de nos voisins les AUemands, que Bona- 
parte cherchera a faire agir contre nous; la celerite 
diminuera une grande partie des difficultes que nous 
aurons a rencontrer. Si Constantinople est entre nos 
mains avant que les armees ennemies s'accumulent 
sur les frontieres, nous pouvons alors tourner toutes 
nos forces contre ces derniers et nous aurons les 
moyens de seduire les uns par quelque province, 
s'il est necessaire, et de battre les autres par nos sol- 
dats. Si nous differons, si dans I'intervalle TAngle- 
terre fait sa paix, Bonaparte aura des flottes et des 
armees pour proteger Constantinople, il y regnera 
par son influence, nous chassera de la Mediterranee, 
battra notre marine et fermera le passage des Dar- 
danelles; c'est a present son plan favori. La matiere 
est trop vaste pour pouvoir etre renfermee dans les 
limites etroites d' une lettre privee, mais il n' existe 
aucun sujet plus digne d'occuper Tattention de I'Em- 
pereur et de son ministere. — Adieu, mon prince, 
croyez que je desire plus que personne au monde 
tout ce qui peut contribuer a Votre satisfaction. 



395 



2. 

Memoire du colonel Pozzo di Borgo. 

(regu le ii (23) Avril 1806). 

En occupant la Dalmatie, il est evident que les 
Frangais ont voulu se mettre en contact avec le terri- 
toire turque, pour donner de I'importance et appuyer 
le systeme qu'ils ont probablement adopte a I'egard 
de la Porte. Pour se rapprocher, autant que possible, 
d'Ali - pacha et attirer les habitants de Montenegro 
dans leurs interets, ils avaient choisi les Bouches de 
Cattaro pour leur quartier-general. Molitor, qui com- 
mande en chef toutes les troupes de la cote, devait 
s'y transferer avec cinq mille hommes. Ces dispo- 
sitions avaient ete communiquees a Ali- pacha par 
le colonel Bessiere, qui sous un autre nom avait tra- 
verse le pays pour se rendre a Jannina, et on supposait 
de la — a Constantinople. 

La republique de Raguse avait ete obligee de 
preparer des barques a Stagno et des provisions; de 
la les troupes frangaises devaient s'embarquer pour 
passer a Raguse- Vecchia et ensuite a Cattaro, qui 
n'en est qu'a quelques heures de distance. En atten- 
dant, le marquis Ghisilieri, commissaire autrichien 
pour la consigne des places de cette contree entre 
les mains des Frangais, s'etait porte a Cattaro, afin 
de preparer la reception de ces derniers et d'arranger 
le depart de deux bataillons qui se trouvaient dans 
les forts. 

L'amiral Seniavine informe de ces dispositions 
se determina sagement a empecher I'etablissement 
des ennemis dans un poste d'ou ils pouvaient faire 
valoir toutes leurs intrigues contre les interets de 
S. M. I. dans cette partie; de I'autre cote les habitants 
de Cattaro n'etaient nullement disposes a recevoir 
les Frangais, et les Montenegrins se montraient encore 
plus decides a ne pas les vouloir dans leur voisinage. 



396 



En consequence, il fut expedie de Corfou dans les 
derniers jours de Fevrier n. st. une petite escadre com- 
posee du vaisseau ,,rAsie", de la fregate ,,St. Michel" 
et du brig ,,rExpedition"; la fregate ,,la Venus" les 
suivit bientot apres, et tous se rendirent a Bouches 
de Cattaro. 

La presence des vaisseaux russes et la promesse 
donnee de soutenir les habitants de Cattaro et de 
Montenegro firent eclater I'insurrection contre le 
commissaire autrichien; ce dernier assembla les no- 
tables de Cattaro, pour leur annoncer formellement 
que son souverain avait ete oblige de ceder ce pays 
a la France et qu'il attendait comme derniere preuve 
de leur fidelite leur resignation a cet acte de necessite. 
Les notables repondirent, que leur pays avait appar- 
tenu a des certaines conditions a la republique de 
Venise, qu'en se soumettant a TEmpereur ces con- 
ditions avaient ete renouvellees par un acte a part, 
que Tune d'entre elles etait de ne devoir etre jamais 
cedes sans leur consentement, que cette clause n'ayant 
pas ete executee, ils se regardaient libres du moment 
que I'Empereur voulait les abandonner ; en conse- 
quence ils priaient le commissaire de leur remettre la 
forteresse et de se retirer avec ses troupes. Mr. Ghi- 
silieri s'etant refuse a leur demande, ils eurent alors 
recours au capitaine Belli pour etre soutenus dans 
leurs pretentions. Le capitaine qui commandait la 
petite escadre, envoya alors une sommation a mr. 
Ghisilieri de rendre la place dans un quart d'heure. 
Cette sommation qui n'etait soutenue dans le moment 
par aucune force reelle capable de I'executer, fit un 
effet decisif; le commissaire Imperial ceda et Cattaro 
fut occupe a I'instant par environ cent cinquante 
hommes, tires des vaisseaux. Le pavilion russe arbore, 
et les arrangements pris pour evaluer beaucoup de 
provisions qui se trouvaient dans la forteresse, Budua 
et quelques autres petits forts, qui se trouvent plus 
au midi sur la cote, furent de meme evacues et les 



397 



postes autrichiens rappeles avec quelques chaloupes 
canonnieres qui y etaient etablies pour garder les ports. 

Le jour apres la fregate ,,la Venus'* fut exp^diee, 
pour intercepter la communication que les Frangais 
voulaient se procurer par Stagno a Raguse Vecchia. 
Elle jetta I'ancre dans le canal de Calamotta, pas loin 
de Raguse, les barques ragusiennes qui etaient assem- 
blees a Stagno furent retirees, et les Frangais renon- 
cerent eux-memes a ce projet. — Cattaro occupe par 
nos troupes, les habitants se sont declares sujets 
russes, mr. Sancowsky les a regus comme tels, et 
il y a eu a ce sujet les harangues et les phrases d' usage 

Le brig ,,rExpedition<* fut renvoye a Corfou, 
avec la nouvelle de tout ce qui venait de se passer 
et pour demander les troupes necessaires a la defense 
de la place; pour le local de Cattaro il est aise a con- 
server avec huit cent hommes contre toutes les attaques 
que les Frangais seraient en etat de faire, meme s'ils 
pouvaient penetrer jusqu'a la forteresse ; mais comme 
il sera necessaire d'avoir un plan de defense combine 
avec les habitants et les Montenegrins pour arreter 
les Frangais avant qu'ils penetrent dans le territoire, 
trois milie hommes seraient necessaires, et avec cette 
force et des gens du pays on pourrait contenir les 
Frangais au dela des limites de Raguse, car il serait 
necessaire d'occuper cette place. 

L'ennemi ne peut pas porter de Tartillerie par 
terre, le local est aussi difficile qu'on puisse se Tima- 
giner; il aura aussi de la peine a se procurer des vivres. 
En general, je crois que nous avons tres bien fait 
d*occuper Cattaro a la forme pres, qui pouvait etre 
toute autre, sans manquer notre but ; que nous pou- 
vons le defendre, qu'il serait utile d'occuper Raguse 
et que pour d'autres operations plus etendues de ce 
c6te-la nous manquons de moyens. 

Archives du ministere des Affaires Etrangeres de 
Russie. Correspondance Czartoryski 1806 No 107 (bis). 



VII. 

Graf Stadion barunu Vincentu. 

Bee, 19. Marta 1806. 



Monsieur le baron, 

La copie ci-joirite d'une lettre de Monsieur !e 
Marquis de Ghisilieri arrivee ici ce matin Vous ap- 
prendra un evenement qui nous met dans la plus 
grande peine. 

Tandisque nous avions regu de la Russie la 
promesse qu'elle n'augmenterait pas nos embarras 
en traversant la prise de possession des Frangais, 
de la Dalmatie et des bouches de Cattaro, quelques 
vaisseaux russes dans I'Adriatique, appeles appa- 
ramment par le consul russe a Montenegro Sankovsky, 
ont deja frappe le coup, en se permettant des hosti- 
lites reelles centre nos autorites civiles et militaires, 
se sont mis pour le moment en possession de I'Albanie 
Autrichienne. Sa Majeste a Tinstant ou Elle en a 
recu la nouvelle m'a fait venir chez Elle pour me 
temoigner son etonnement de ce qu'Elle venait d'ap- 
prendre et son mecontentement de la conduite de 
Mr. le Marquis de Ghisilieri, lequel en se permettant 
une fausse interpretation de I'ordre precis de ne ceder 
qu'a la force majeure, n'a peut-etre pas 
employe tous les moyens de resistance, lesquels quoique 
sans doute ils n'auroient pas servis a nous conserver 
le pays jusqu'a Tarrivee des Frangais, auraient du 
moins constate d'une maniere incontestable I'interet 
que Notre Souverain met a ce que les articles de la 
paix soient remplis dans le sens le plus complet. 



399 



Sa Majeste a resolu de donner une nouvelle 
preuve de ses sentiments de loyaute et de sa ferme 
volonte de remplir ses engagements, meme en y sa- 
crifiant ses propres interets, et Elle m'a ordonne de 
declarer au general Andreossy, que vu les circon- 
stances Elle ne mettra dans ce moment non seulement 
aucune opposition au passage des troupes que la 
France ou le Royaume d' Italic se verront dans le 
cas d'envoyer aux bouches de Cattaro par les Etats 
hereditaires, mais qu' Ella fera passer sur le champ 
des instructions a ses commandans et gouverneurs 
de province, de leur donner toutes les facilites que 
les pays a traverser pourront leur offrir. 

Je Vous envoie la presente. Monsieur le Baron, 
par courrier, parce que I'Empereur met beaucoup 
de prix a ce que ce malheureux evenement soit en- 
visage a Paris dans son vrai point de vue, et qu'on 
y apprenne sur-le-champ les mesures que nous avons 
prises pour y remedier. 

Veuillez ne rien omettre pour convaincre le Ca- 
binet des Thuilleries (sic!) de la surete de notre con- 
duite dans cette occurence, et de notre desir sincere 
de le voir bientot en possession entiere des pays qui 
lui sont c^des par le dernier traite de paix. 

Veuillez agreer etc. 

Signe: Stadion. 
Original u B. D. A. Weisungen nach Paris, 1806. 



VIII. 

Proklamacija gjenerala Lauristona. 

Dubrovnik, 28. maja 1806. 



Napoleon Premier 
Empereur des Fran9ais et Roi d' Italic. 

Des concessions multipliees faites aux ennemis 
de la France avaient place la Republique de Raguse 
dans un etat d' hostilite d'autant plus dangereux 
qu'il se deguisait sous des formes d'amitie et de neu- 
tralite. L'entree des troupes frangaises dans ia Dal- 
matie, loin d'empecher une pareille conduite, n'a 
ete qu'une occasion pour nos ennemis d'exercer 
davantage leur influence dans 1' Etat de Raguse, et 
quels qu'eussent ete les motifs de la condescendance 
des magistrats de cet Etat, TEmpereur a du s'en aper- 
cevoir ; il lui importait de mettre fin a des menses 
aussi contraires aux lois de neutrality. 

En consequence, au nom et par les ordres de 
S. M. I'Empereur et Roi d'ltalie, je prends possession 
de la ville et du territoire de Raguse. 

Je declare neanmoins que I'intention de S. M. 
I. et R. est de reconnaitre Tindependance et la neu- 
trality de cet Etat aussitot que les Russes auront 
6vacue r Albanie ex-venitienne, Tile de Corfou et 
les autres iles ex-venitiennes, et que I'escadre russe 
laissera libres les cotes de la Dalmatie. 

Je promets secours et protection a tous les Ra- 
gusains; je ferai respecter les lois et coutumes actuelles 



401 



et les proprietes; enfin, d'apres la conduite que tien- 
dront les habitants, je ferai qu'ils n'auront qu' a se 
louer du sejour de rarmee francaise dans leur pays. 

Le gouvernement existant est maintenu, il rem- 
plira les memes fonctions, il aura les memes attri- 
butions; ses relations avec les Etats amis de la France 
et neutres resteront sur le meme pied. 

Mr. Bruere, Commissaire des relations Commer- 
ciales, remplira aupres du Senat les fonctions de 
Commissaire imperial. 

Raguse, le 28 Mai 1806. 

Alex. Lauriston. 
Francuski je tekst prvom publikovan u Pisanijevom djelu. 



L. Vojnovic, Pad Dabrovnika. 



26 



IX. 

Fonton knezu Czartoryskome. 

Rijeka Senjska, 18/30. Juna 1806. 



. . . Quelques rapports des Bouches de Cattaro 
dictees par des vues particulieres et par rinimitie 
etaient parvenus a accrediter en quel que maniere 
ici et a Trieste I'opinion que les Frangais n'etaient 
entres dans TEtat de Raguse qu'a la suite de leurs 
intelligences secretes avec le gouvernement de cette 
Republique. Cette opinion, Monseigneur, est aussi 
fausse qu'injuste, et pour qu'elle put avoir la moindre 
apparence de fondement, il faudrait supposer que 
les Ragusois ont voulu de gaiete de coeur livrer tout 
ce qu'ils possedent a nos armements maritimes et 
provoquer ainsi leur ruine inevitable pour appeler 
chez eux les Frangais, dont ils n' avaient aucun 
profit a esperer. En effet il est connu qu'il n'y a ni 
industrie, ni commerce dans I'etat de Raguse, que 
la navigation en est le seul aliment, comme la seule 
ressource, et puis qu'il avait ete declare precedemment 
par le manifeste public par mr. le commandant de 
Bailie, que tous les lieux du golfe Adriatique ou se 
trouveraient des troupes frangaises seraient traites 
hostilement par nos armements, il s'ensuivait que les 
batiments ragusois qui jusq'alors naviguaient avec 
securite et profit a I'abri de la neutralite du pavilion 
de la republique, devaient necessairement perdre un 
avantage aussi inappreciable et devenir la proie de 
nos fregates et de nos corsaires, du moment que les 



403 



Francais auraient mis le pied sur le territoire de Ra- 
guse. Quelle perspective aurait done pu engager 
les Ragusois a agir d'une maniere aussi contraire 
a leurs interets les plus chers et a braver ainsi la perte 
de toutes leurs proprietes et de leur marine, en appe- 
lant chez eux les Frangais? II me semble que cette 
reflexion seule est plus que suffisante pour prouver 
I'absurdite de I'imputation faite aux Ragusois. D'ail- 
leurs, les Fran9ais en entrant a Raguse ne les ont 
assurement pas menages comme des amis, ni par 
la contribution qu' ils ont exigee, ni par la violence 
dont ils ont use pour se faire fournir les vivres et tous 
les objets necessaires a leur armee. J' ai laisse le 
gouvernement et tous les habitants de Raguse dans 
la desolation et le desespoir; et j'avoue que d'apres 
cet etat de choses que j'ai vu de si prds, j'etais bien 
eloigne de penser qu'on put jamais accuser les mal- 
heureux Ragusois d'avoir ete d'intelligence avec les 
Fran9ais pour les mettre en possession de leur pays. 
J*ose meme attester a V. Excellence que s'ils a^aient 
pu pr^voir les veritables desseins des Francais, majgr6 
les promesses reiterees qu'ils en avaient revues du 
contraire, ils n^auraient pas hesite de les prevenir, 
en nous demandant de mettre les premiers dans leur 
pays une garnison composee, non de Montenegrins, 
mais de Russes, parce que c'etait le seul parti qui 
pouvait sauver au moins pour le moment leurs ba- 
timents qui font toutes leurs richesses. 

Je suis etc. 

Charles Fonton. 

Fiume le 18/30. Juin 1806. 
Corresporidance Fonton, R. D. A. 



X. 



,, Times* '-0V clanak o zauzecu Dubrovnika u 
br. od 24. Juna 1806. 



General Lauriston took possession of the City 
and Republic of Ragusa, on the 27th ot May. The 
Proclamation which he published on that occasion 
is a most extraordinary document. The only reason 
advanced for this annihilation of the independence 
of that little State is an obscure insinuation, that 
the enemies of France have exercised too much in- 
fluence there. The Proclamation does not mention 
in what respect this influence has proved prejudicial 
to France, although the dignity of Buonaparte, it 
seems, is concerned in putting an end to it. M. Lau- 
riston would have come off much better, if he had 
disdained making any excuse, and suffered the circum- 
stance to stand upon its own unqualified foundations 
of state necessity and the right of the strongest. A 
very important fact is, however, disclosed in this 
Proclamation. It is not the surrender of Cattaro, it 
seems, that will satisfy the Emperor of the French. 
He looks forward to the evacuation of Corfu, and 
the whole of the Seven Islands, as well as the retreat 
of the Russian squadron from the Adriatic. Until 
that be effected, he will retain possession of Ragusa; 
but is there any one who will believe, that if there 
was not a Russian flag or stand of colours to be seen 
in Albania, or on the Adriatic, that he would re- 
establish that Republic in its former independence ? 



XI. 



Iz prepiske grafa Razumovskoga, ruskog am- 
basadora u Becu, sa knezom Czartoryskijem, ba- 
runom Budbergom i S. Sankovskyjem. 

I. 

Razoumovsky a Czartoryski. 

Vienne, 2 — 4 Juin 1806. 

... II n'est pas d'expression, mon Prince, qui 
puisse Vous rendre 1' extreme agitation dans laquelle 
j'ai trouve le ministre des affaires etrangeres. On 
eut dit, a voir les craintes qui le tourmentoient, que 
les Frangais etoient deja aux portes de Vienne. 

. . . J'eus beau chercher a le calmer . . . le Comte 
de Stadion persistoit a voir les plus grands dangers 
dans les moindres delais et soutenoit que si quelques 
semaines pouvoient se passer, sans que les Autrichiens 
occupassent Cattaro, ils etoient perdus et abimes sans 
ressources. 

2. 

Razoumovsky a Sankovsky. 

Vienne, 4 Juin 1806. 

. . . Vous aurez en conformite aux ordres de la 
Cour a remettre entre les mains des Commandants 
Autrichiens qui se presenteront pour cet effet les 
places et le poste de Cattaro. Le Convoi destine a 
Toccupation est pres a mettre en mer et s'embarquer 



4o6 



a Trieste. Je Vous en informe sans perte de temps 
par le Conseiller de Cour Kharlamoff et Tofficier 
autrichien qui I'accompagne pourra Vous foumir, 
Monsieur, des renseignements precis sur le montant 
des detachements destines pour Cattaro . . . Vous 
avez acquis trop d'influence chez un peuple qui a 
voulu se placer sous le sceptre de la Russie et qui 
pour le salut d'une Puissance amie et alliee doit re- 
connoitre forcement un autre maitre, pour ne point 
laisser a ce peuple Timpression du vif interet que lui 
conservera le souverain, auquel il a voulu se d^vouer 
et il verra dans sa docilite dans le moment actuel 
un nouveau moyen de lui etre agreable. L'impulsion 
est facile sur des moeurs agrestes quand elle a pour 
base la confiance et I'amour, et j'ai vu dans Texpose 
de Vos operations, combien Vous avez su Vous faire 
obeir, quelle est Votre influence chez cette nation . . . 



3. 

Budberg a Razoumovsky. 

St. Petersbourg, Juin 1806. 

. . . En se rappelant les regrets de TEmpereur 
d'Allemagne immediatement apres la conclusion du 
traite de Presbourg de n' avoir pas eu le temps de 
donner avis aux generaux russes dans la Mediter- 
ranee de la stipulation relative aux Bouches de Cat- 
taro, afin qu'ils aient pu y prevenir les Francois, 
quand c'eut ete meme avec I'apparence d'en chasser 
les troupes autrichiennes, en se rappelant cette cir- 
constance, dis-je, notre Auguste Maitre n*a pu etre 
que doublement afflige, en voyant la Cour de Vienne 
prendre une resolution qui met en evidence qu'elle 
ne connoit d'autre moyen pour se soustraire aux 
effets du despotisme de Bonaparte que le consentement 
d'agir hostilement contre nous . . . 



407 



4. 

Razoumovsky a Sankovsky. 

Vienne, 7 juin 1806. 

. . . L'Empereur avoit le projet de faire de la 
restitution de Cattaro un objet de negociation directe 
entre la Russie et la France; mais les dangers de 
I'Autriche ne permirent point de s'appesantir sur 
cette demande, qui sera immanquablement repro- 
duite. 

II fallait faire une demarche qui indiquat que 
nous y avions renonce, mais il n'en est pas moins 
vrai que ce sera toujours un trds grand avantage, que 
de ne point effectuer avec promptitude cette mesure. 
Je crois done que vous devez tout en montrant une 
bonne volonte affect^e meme a evacuer les forts, 
chercher a y conserver sous differents pretextes les 
troupes russes, meme apres I'arrivee de celles autri- 
chiennes, qui viendront les relever. II faudrait Vous 
entendre a cet egard avec I'amiral Seniavine, ne 
point refuser la restitution, mais I'embarasser et 
I'entraver de maniere a la faire trainer en longueur. 
Pendant ce temps la negociation avec la France se 
prolongera et peut-etre amenera-t-elle le resultat 
important pour la Russie de laisser les Bouches de 
Cattaro en son pouvoir. Je n'ai pas besoin de Vous 
recommander un secret impenetrable sur ce que 
je Vous ecris aujourd'hui. Vous en sentirez Vous meme 
rimportance pour qu'on puisse tirer avantage de 
cette maniere d'agir. 

5. 

Razoumovsky a Czartoryski. 

Vienne, 26 juin 1806. 

Je mets a profit V expedition de courrier que 
fait aujourd'hui le Ccmte de Stadion pour transmettre 



4o8 



ci-joint a Votre Excellence le paquet qui m'est par- 
venu par la poste d'hier du Consul General Fonton. 
Elle y verra I'expose circonstancie de Toccupation 
par les Fran9ois de la ville de Raguse et de son terri- 
toire. Je m'abstiendrai de toute reflexion sur ce nouveau 
fait d'un Gouvernement dont Taction ne s'arrete a 
aucune consideration dans le developpement de son 
syst^me d'envahissement et de domination . . . 

6. 

Razoumovsky a Czartoryski. 

Vienne, 9 juillet 1806. 

A la suite deces communications je me suis permis 
d'observer a M-r le Ministre des affaires Etrangeres, 
qu'il me paraissait assez naturel, de supposer que 
les evenemens, qui de la part des Frangais, ont fait 
naitre dans la situation des affaires de ces contrees 
un changement si total, aient fait adopter a nos em- 
ployes une conduite et des combinaisons, qui s'ecartent 
des ordres que j'ai ete charge de leur transmettre. 
Lorsque V Empereur Notre Auguste Maitre, guide 
par les sentimens d'amitie et d'interet qui L'attachent 
a Son intime Allie, a pris la resolution genereuse, 
d'ordonner la restitution de Cattaro aux Autrichiens, 
I'etat de la question etait simple. II s'agissait, en re- 
tablissant strictement la teneur du traite de Presbourg, 
de faire cesser I'etat de souffrance, que resultait, pour 
cette Cour-ci, de la presence des armees ennemies, 
a portee d'un jour a 1' autre d' executer leurs menaces. 
C'est au prix d'un sacrifice incontestablement penible 
que Sa Majeste Imperiale s'est determinee a la re- 
stitution de positions infiniment importantes pour 
Ses armes. Elle allait s'effectuer, lorsque le Gouver- 
nement Fran9ais, toujours despotique, arbitraire, im- 
perieux, entreprend une nouvelle conquete au mepris 



409 

de la foi des traites, et de la loyaute qui dirigeait nos 
determinations. On ne saurait disconvenir, que T occu- 
pation de Raguse, renversant entierement I'etat pri- 
mitif des choses, necessitera vraisemblablement des 
combinaisons differentes de la part de nos employes; 
il est a presumer que tant que les Frangais main- 
tiendront cette possession, les notres penseront trahir 
les interets de leur Maitre, en abandonnant les moyens 
de la leur disputer. 

7. 

Razoumovsky a Czartoryski. 

Vienne, 16 juillet 1806. 

. . . Le jour meme de Tarrivee du major Albeck, 
le ministre des Affaires Etrangeres, ainsi que I'Archi- 
duc Charles furent mandes a Luxembourg; c'est le 
lendemain que j'eus une conference avec le premier. 
II me montra une inquietude et une angoisse profonde 
sur ce qui venait de se passer vers Cattaro. Je le vis 
uniquement preoccupe de la terreur du ressentiment 
de Bonaparte et fremissant de Tidee que d'un moment 
a I'autre, il etoit en mesure d'aneantir cette Mon archie 
en se livrant a la fureur de son courroux. II ne put 
disconvenir, que les nouveaux embarras ou peut 
se trouver sa Cour, n'aient ete occasionnes par les 
Francois eux-memes, que leur invasion du territoire 
de Raguse, sans provocation, sans raison, au moment 
ou ils savoient deja la condescendance qui a determine 
Notre Auguste Maitre a restituer les Bouches, etoit 
I'unique cause qui en a retarde Tevacuation; qu'il 
etoit tout simple qu'un incident pareil, une conduite 
qui outrage la bonne foi genereuse de TEmpereur 
Mon Maitre, ait motive, de la part de ses agents, des 
mesures, que leur dictoit I'interet et la dignite de Sa 
Majeste Imperiale. Le Comte de Stadion chercha a 



410 



inculper les intentions de nos chefs. H observa, que 
le Vice-Amiral Seniavine n'a point permis au Colonel 
TEpine de se rendre aupr^s de Lauriston, et qu'il 
refusa meme de lui faire passer sa lettre. Enfin il 
me declara, que les ordres, dont le Major Albeck 
allait etre porteur au C-te de Bellegarde, etaient d'ob- 
tenir Cattaro, coute que coute. Etes-vous done resolus, 
lui dis-je, d'en tenter la conquete, si les voies d'accom- 
modement devenaient insuffisantes? II me repliqua 
par un silence et un soupir, qui exprimaient I'affir- 
mative. Et si, ajoutai-je, avant que M-r de Belle- 
garde re^oive vos instructions, Raguse capitule, et 
soit en notre possession, comme Vous convenez 
qu'il y en a toute apparence, vous joindrez-vous aux 
Fran^ais, pour obtenir de force I'execution du Traite 
de Presbourg qu'ils ont aussi peu respecte que tous 
ceux qu'on a fait, et qu'on fera jamais avec eux? 
C'est alors qu'il m'a annonce que le General Belle- 
garde allait etre renforce d' un regiment de Fiume, 
et qu'il le serait d'avantage s' il le fallait. 



8 

Budberg a Razoumovsky. 

St. Petersbourg, 2 Janvier 1807. 

L'Empereur a cru devoir suspendre toute de- 
termination a regard de Cattaro, jusqu'a ce qu'un 
develop pement plus avance des evenemens de la guerre 
et le succes de la negociation de M-r Pozzo di Borgo 
nous soient connus. A ces motifs d'autant plus plau- 
sibles que notre position vis-a-vis de la Porte nous 
rend la possession de Cattaro plus interessante que 
jamais, se joint encore celui qui a empeche nos em- 
ployes de ceder aux tentatives des Commandants 
Autrichiens, savoir 1' occupation de Raguse par les 



411 



Francois. En effet, pour replacer la question dans 
son etat primitif, il faudroit que la Republique de 
Raguse fut evacuee, car ce n'est qu'alors que nous 
croirions pouvoir ceder aux demandes reiterees de la 
Cour de Vienne, sans compromettre la consideration 
a laquelle nous avons droit de pretendre. 

Correspondance Czartoryski-Razoumovsky R. D. A. 
Vienne 1806 — 1807. 



XII. 

Proklamacija gjenerala Lauristona. 

Dubrovnik, 8. Jula 1806. 



Ragusais ! 

Vos souffrances sont terminees. Le general Mo- 
litor, a la tete de sa brave division, est venu vous 
delivrer et vous arracher aux Russes qui ont detruit 
vos proprietes et qui en vouloient a votre existence. 

La resignation et le courage que vous avez montre 
pendant les vingt jours de siege vous assurent la 
protection de I'Empereur des Frangais, Roi d'ltalie, 
I'estime et rattachement des Fran9ois. 

Vous avez beaucoup souffert; je remplirai le 
devoir cher a mon coeur de mettre sous les yeux de 
Sa Majeste les pertes que vous avez eprouvees. Son 
coeur paternel en gemira; il fera secher vos larmes. 

L'histoire offre peu d'exemples de la barbarie 
et des horreurs que les Russes ont commises et dont 
vouz avez ete la victime. Accabl^s par le nombre et 
non vaincus, les Frangais ont ete obliges de ceder 
et de se retirer dans la ville de Raguse, qu'ils etoient 
determines a defendre jusqu'a la derniere extremite, 
plustot que de vous abandonner et de vous livrer a 
vos feroces ennemis. 

Les Russes, apres avoir, par des concessions 
multipliees, epuis6 vos ressources, vouloient s'emparer 
de votre territoire. Furieux d'avoir ete prevenu par 
les Francois qui marchoient vers les Bouches de 



413 

Cattaro et n'osant leur faire la guerre en ennemis 
genereux, ils ont souleve une multitude de Grecs, 
qui ne connoissent pas seulement les Fran9ois, les 
d^peignant comme des ennemis de leur Religion, 
qui marchoient pour s'emparer de leurs proprietes, 
tandis que toutes les nations savent que les Francois 
respectent les Religions de tous les peuples. 

Mais pour soulever ces Grecs en assez grand 
nombre, ils leur ont permis le pillage et Tincendie 
de vos proprietes, vous depeignant comme leurs en- 
nemis et comme ayant appele les Frangois chez vous. 

Des troupes considerables sont arrivees: d'autres 
sont en marche; elles rendent nos forces formidables; 
c*est aux Russes a trembler. Ils ont desob4i aux ordres 
de leur Empereur qui leur en joint de remettre les 
Bouches de Cattaro; ils ont arme centre les Fran9ais 
un peuple qui, par le traite de Pressbourg, est sujet 
de TEmpereur des Frangois, Roi d'ltalie, sauf a les 
abandonner apres, comme ils ont fait des Grecs de la 
Moree. 

Ragusais! que I'ordre et la tranquillite renaissent, 
retournez a vos travaux: comptez que les Frangois 
seront toujours vos amis et que I'Empereur Napoleon 
vous servira de pere. 

Raguse, le 8 Juillet 1806. 

Le General de Division 
Commandant general de Raguse 
Alexandre Lauriston. 

Stampani egzemplar prilozen Timonijevoj depesi 
od 13. Jula 1806. B. D. A. 



I 



ERATA CORRIGE. 



Str. 37 vTSta 9 odozgo: ,,se dolikuje" treba „dolikuje". 

„ 53 „ 3 odozdo: ,,za kojima" treba „sa kojima**. 

„ 55 „ I odozgo: ,,ugovora*' treba „ugovoru**. 

„ 57 „ 3 odozgo: „dugo** treba „duge". 

„ 125 biljeska i: natpisu djela: „W e r t h e i m e r, Geschichte 
Ossterreichs und Ungarns treba nadodati: „im ersten Jahr- 
zehnt" des XIX Jahrhundertes, Leipzig, 1884 — 1890**. 
Ibid. biljeSka 2: rijeci ,,str.** treba nadodati: ,,65". 

„ 203 II odozgo: ,,je li on** treba ,,da li je on". 

„ 234 „ 9 odozdo: ,,mrske" treba ,,carske". 

„ 304 13 odozdo: ,,Senjavinom" treba ,,Senjavinovom*'. 

„ 305 10 odozdo: ,,bojista** treba ,,razboji3ta". 

„ 348 „ u biljesci i rijeci: „str." treba nadodati: ,,338". 



UNIVERSITY OF TORONTO 
LIBRARY 



DO NOT 

REMOVE 

THE 

CARD 

FROM 

THIS 

POCKET